İslâm Öncesinden Sonrasına Türk Geleneğinde Bir Yaşam Stili:“Okçuluk”

Öz

“Ok ve yay ile yapılan spor” olarak tanımlanan okçuluk, göçebe ve savaşçı bir yapıya sahip kültürlerde, avcılık, beslenme ve savaş sanatı olarak önemli bir paya sahip olmuştur. Dolayısıyla okçuluğu bir yaşam biçimi olarak benimseyen ve “Okçu Milletler” olarak betimlenen Türkler, kendilerine “Bozok” ve “Üçok” gibi ok ile ilişkili isimler vermişlerdir. Onlar; ok ile yayı, adalet ve hâkimiyet sembolü kabul etmiş, hatta “yayı hakanlık, oku da hakana bağlılık” şeklinde anlamlandırmışlardır. Zaten Türklerin, doğum, evlilik ve ölüm gibi hayatın her alanında ok-yay kullandıkları ve ok kullanabilmenin, alplik/yiğitlik sembolü saydıkları ifade edilmektedir. Bununla birlikte onların, güçlerini ispatlama yolu olarak “ok atma yarışı” düzenledikleri de bilinmektedir. Ayrıca İslâm öncesinde yeminlerin de bir davet/çağrı aracı olan ok-yay üzerine yapılması, ok ve okçuluğa yüklenen dinî boyutun ve önemin açık bir göstergesini oluşturmaktadır. İslâm’ın kabulünden sonra ise okçuluğun, dinî bir motif, meziyet/erdem şeklinde tasavvuru ön plâna çıkmaya başlamıştır. Bu tasavvurda; Hz. Muhammed’in hadislerinin etkisi görülmektedir. “Bir ok sayesinde üç kişi cennete girer; oku yapan, sunan ve atan… Ok atmayı öğrenen sonra da (sebepsiz yere) terk eden kişi bizden değildir” şeklindeki hadisler, bu örneklerden sadece birkaç tanesidir. Hatta Hz. Muhammed’in, okçuluğu, bir babanın evladına öğretme yükümlüğünde olduğunu belirttiği rivayet edilmektedir. Böylece okçuluk, Türklerde bir “sünnet” algısı oluşturmuş ve “ruhsal/tinsel bir disiplin” olarak değerlendirilmiştir. Ayrıca “Ok Meydanları”na da kutsiyet atfedilmiş ve bu meydanlar, “cennetten bir parça” şeklinde betimlenmiştir. Dolayısıyla Türkler, ok meydanlarına, alkollü ve abdestsiz girmemeye ve ok atarken, kalpten besmeleyle birlikte “Ya Allah/Hak” demeye özen göstermiştir. Netice olarak günümüzde sportif bir faaliyet olan okçuluk, Türklerde, İslâm öncesinde de, İslam sonrasında da bir sanat, spor ve dinî bir motif olmakla birlikte meziyet, adalet, güç, kuvvet ve yiğitlik sembolü olarak bir yaşam şekli olmuştur. 

Anahtar Kelimeler

• Türk Geleneği,Ok,Okçuluk,Yaşam Stili

A Life Style in Turkish Tradition after the Pre-Islamic Period: “Archery”

Öz

Archery which is defined as “sports made with arrows and bows”, has an important share in hunting, nutrition and war arts in cultures with nomadic and warlike structures. Therefore, the Turks, who adopted archery as a way of life and portrayed as “Archer Nations”, they gave names related to the arrows such as “Bozok” and “Üçok” for themselves. Turks who accepted arrow and bow as symbols of justice and sovereignty, they have even defined such as “Khan for bow, loyalty for Khan for arrow”. It is already stated that the Turks use arrow-bow in every area of life, such as birth, marriage and death, and use the arrow that it means symbol of hero/courage. However, it is also known that the Turks have organized an “arrow-throwing race” as a way of proving their power. Moreover, the pre-Islamic oaths on the arrow-bow, which is an invitation/call tool, it constitutes a clear indication of the religious dimension and importance attributed to the arrow and archery. The archery which has begun to appear in the foreground in the form of virtue/merit after the acceptance of Islam. In this conception, it is visible that the influence of Prophet Muhammad’s hadiths. Hadiths are such as “Three people go to the heaven thanks to an arrow; the people who makes the arrow, who proffer and who shoot… The one who learns to throw arrows and then leaves (without reason) is not from us” are only a few of these examples. Even it is rumored that Prophet Muhammad indicated that a father’s an obligation to teach his son archery. Thus, archery created a sense of “sunnah” in the Turks and was regarded as a “spiritual discipline”. In addition, the “Squares of Arrow” have been attributed to the sanctity and these squares have been described in the form of “a piece from heaven”. Therefore, the Turks are not allowed to enter the squares of arrow, alcoholic or ablution and they have shown care to say “Ya Allah” with the recite bismillah from the heart when they shooting arrows. As a result, archery, which is a sporting activity today, has become a symbol of life as a symbol of merit, justice, power, strength and courage, as well as being an art, sports and religious motif in Turks, before Islam and after Islam.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Tradition,Arrow,Archery,Life Style

Kaynakça

1. Ahmetoğlu, S. (2011). “Kitabiyat”, Türkiyat Mecmuası, C. 21, Bahar, s. 435-437.
2. Aksoy, YM. (2016). “Türk Yayı ve Yapımı”, Gazi Süleyman Paşa ve Kocaeli Tarihi Sempozyumu III, Kocaeli, s. 2501-2522.
3. Aktepe, K. (2012). Okçuluk, Ankara, Nobel Akademik Yayıncılık.
4. Ayanoğlu, İF. (1974). Okmeydanı ve Okçuluk Tarihi, Ankara, Vakıflar Genel Müdürlüğü.
5. Bahadır H, Ebulgazi. (by.?). Türklerin Soy Kütüğü (Şecere-i Terakime), Haz. Muharrem Ergin, Tercüman 1001 Temel Eser.
6. Bayat, AH. (2016). Tıp Tarihi, İstanbul, Zeytinburnu Belediyesi.
7. Baykara, T. (2001). Türk Kültür Tarihine Bakışlar, Ankara, Atatürk Yüksek Kurumu Atatürk Kültür Merkezi Yayım: 252.
8. Berkli, Y. (2007). “Mezartaşlarlnda Görülen Kılıç, Hançer, Ok-Yay Ve Bayrak Motiflerinin Sembolik Anlamları”, EKEV Akademi Dergisi, Yıl 11, S. 31, s. 67-80.

9. Bilgili, N. (2017). “Mehmetçiğin Mitolojisi”, Popüler Bilim, Yıl 24, S. 256, Ağustos-Eylül, s. 40-45.
10. Bir, A., Kaçar, M., Acar, Ş. (2006). “Türk Menzil Okçuluğu, Yay ve Okları”, Osmanlı Bilimi Araştırmaları, VIII/1, s. 39-67.
11. Bozkurt, N. (2007). “Ok”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Ankara, C. 33, s. 333-335.
12. Bozkurt, N. (2009). “Spor”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Ankara, C. 37, s. 418-421.
13. Demirhan, G. (2003). “Kültür, Eğitim, Felsefe ve Spor Eğitimi İlişkisi”, Spor Bilimleri Dergisi, 14 (2), s. 92-103.
14. Dever, A., İslam, A. (2015). “Tarihsel Süreç İçerisinde Türk Kültüründe Spor Algısı”, Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, C. 4, S. 5, s. 46-61.
15. Düzgün, ŞA. (2013). “Gelenek”, İslamiyet-Hıristiyanlık Kavramları Sözlüğü, C. 1, Ankara, s. 260-261.
16. Erdoğan, C. (2008). Spor Terimleri Sözlüğü, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Sakarya.
17. Ergun, M. (1997). Alıp Manaş, Konya, Günay Ofset.
18. Erim, D. (2007). Türkiye Selçuklu Devletinde Spor ve Eğlence Hayatı, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Afyonkarahisar.
19. Esin, E. (2001). Türk Kozmolojisine Giriş, İstanbul, Kabalcı Yayınevi.
20. Farac, AG. (1999). Abu’l Farac Tarihi, C. 1, Süryanice’den İngilizce’ye çev. Ernest A. Wallis Budge, Türkçe’ye Çev. Ömer Rıza Doğrul, Ankara, Türk Tarih Kurumu Basımevi.
21. Gazoz, M., Şimşek, Y. (2017). Okçuluk Ders Kitabı, Ankara, MEB Yayınları.
22. Gökalp, Z. (1977). Makaleler III, Haz. Orhan Durusoy, Ankara, Gündüz Matbaası.
23. Göksu, E. (2016). “Okla Yükselen Millet”, Gazi Süleyman Paşa ve Kocaeli Tarihi Sempozyumu III, Kocaeli, s. 2469-2481.
24. Gültekin, E. (2000). “Osmanlıdan Günümüze Bir Meydan: Okmeydanı”, Ege Mimarlık, S.34, İzmir, s.26-27.
25. Gürgendereli, R. (2015). “Bir Okçuluk Risâlesi: Kavsnâme”, Turkish Studies, Volume 10/8, Spring, p. 1313-1324.
26. Güven, Ö. (1999). Türklerde Spor Kültürü, Ankara, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
27. Güven, Ö. (2003). “Geleneksel Okçuluk ve Güreş Sporunda Ahiliğin Etkileri”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, S. 27, s. 1-31.
28. İlhan, E. (2015). “Folklorik Bağlamda Anlatı: Gelenek, Dil ve Yorum”, Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, S. 4/2, s. 738-747.
29. İmamoğlu, O., Türkmen, M., Akdenk, M., Çebi, M. (1999). “Osmanlı Devleti’nin Spor Politikasını Etkileyen Unsurlar”, Osmanlı’da Spor Sempozyumu, Konya, s. 61-71.
30. İmamoğlu, O., Türkmen, M., Demirhan, B., Çebi, M. (2013). “İslam’ın Doğuşu ve Asrısaadet Döneminde Sporun Önemi”, https://www.researchgate.net/publication/ 319482538 _ISLAM%27IN_DOGUSU_VE_ASRISAADET_DONEMINDE_SPORUN_ONEMI¸s. 102-107.
31. Kafesoğlu, İ. (1998). Türk Milli Kültürü, İstanbul, Ötüken Nesriyat.
32. Kaplan,Y., Akkaya, C. (2014). “Spor Kültürü ve Türkiye'de Spor”, International Journal of Science Culture and Sport, August, Special Issue 2, s.114-119.
33. Karahan, A. (1980). Eski Türk Edebiyatı İncelemeleri, İstanbul, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
34. Kırımoğlu, H., Tekin, A., Genç, A. (2017). “Milli Spor Kavramı Nedir? Ne Değildir?”, Uluslararası Türk Halkları Geleneksel Oyunlar-Sporlar Sempozyumu, Kahramanmaraş, s. 323-326.
35. Koca, SK. (2017). “Geleneksel Türk Okçuluğu”, Tr Kültür Dergisi, Kasım-Aralık, s. 45-47.
36. Köprülü, F. (1991). Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu, Ankara, Türk Tarih Kurumu Basımevi.
37. Köymen, MA. (1976). Tuğrul Bey ve Zamanı, İstanbul, Milli Eğitim Basımevi.
38. Kurt, T., Kılıç, M., Kılıç, MN. (2016). Türk Spor Tarihi (11. Sınıf), Ankara, MEB Yayınları.
39. Metin, T. (2014). “Selçuklularda Okçuluğa Genel Bir Bakış”, Tarih Okulu Dergisi, Mart, Yıl 7, Sayı XVII, s. 131-153.
40. Nevevi, İ. (2014). Riyasü’s Salihin, Hisar Yayınları.
41. Örnek, SV. (1995). Türk Halkbilimi, Ankara, Kültür Bakanlığı Yayınları.
42. Roux, JP. (1994). Türklerin ve Moğolların Eski Dini, Çev. Aykut Kazancıgil, İstanbul, İşaret Yayınları.
43. Selvi, Ö., Altan, S. (2014). “Popüler Kültür ve Spor İlişkisi Üzerine Bir Araştırma”, Erciyes İletişim Dergisi “akademia”, C. 3, S. 3, s. 132-143.
44. Turan, O. (1969). Türk Cihân Hâkimiyeti Mefkuresi Tarihi, C. I-II, İstanbul, Turan Neşriyat Yurdu.
45. Türkçe Sözlük. (1983). C.I-II, Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları.
46. Türkmen, M., Taşmektepligil, Y., Sanioğlu, A., Kabaayı, M. (1999). “Eski ve Yeni Asya Türk Toplumları ile Osmanlılar Döneminde Yapılan Benzer Sporların Tarihi Tasvirleri”, Osmanlı’da Spor Sempozyumu, Konya, s.203-219.
47. Yıldırım, T. (2016). “Abbasîler’de Sportif Faaliyetler ve Eğlence Kültürü”, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, C. 26, S. 2, s. 351-367.
48. Yönal, G., Türkmen, M. (2017). “Türk Kültür Yaşamında Okçuluk”, The Journal of Academic Social Science, Yıl 5, S. 55, Ekim, s. 523-533.
49. Yücel, Ü. (1999). Türk Okçuluğu, Ankara, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.