AN ANALYSIS OF LITERARY WORKS IN LIGHT OF THE DISCOURSE OF ABSOLUTISM DIRECTED AT ABDULHAMID II

Öz

Abdulhamit II remains one of the most criticized monarchs, not only during his own reign but also in contemporary discourse, primarily due to his authoritarian governance. His policies drew significant condemnation from statesmen, men of letters, and historians alike. The practices of espionage (hafiyelik), denunciation (jurnalcilik), and censorship associated with his rule exerted considerable pressure on the public, leading his reign to be characterized as the "Period of Despotism". This study aims to reveal the opposition toward Abdulhamit II in literary works published after the Second Constitutional Era, within the framework of the despotic discourse attributed to him. Furthermore, it seeks to provide a deeper understanding of the era by examining the underlying reasons for the Sultan’s restrictive measures. Ascending the throne during one of the Ottoman Empire's most turbulent periods, Abdulhamid II faced numerous domestic and international challenges, implementing various precautions to mitigate them. In their post-1908 works, literati criticized both his personality and governance, holding him responsible for all the adversities within the Empire. In this context, the works Jön Türk, Kızıl Sultan&Ölüm Habercileri, Serap, Menekşe, Müsebbib, Muhaberat-ı Hakikiye, Teşebbüs-i Şahsî, Jönler are analyzed. The objective of this research is to identify the motives behind the criticism of Abdulhamid II in literary texts and thereby demonstrate the close correlation between political events and literature.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Literature
• Second Abdulhamid
• Novels
• Press Censorship
• Despotism

II. ABDÜLHAMİT’E YÖNELTİLEN MÜSTEBİT SÖYLEMİ IŞIĞINDA EDEBÎ ESERLERİN İNCELENMESİ

Öz

II. Abdülhamit otoriter yönetim tarzı sebebiyle yalnızca kendi devrinde değil günümüzde de en çok eleştirilen hükümdarlardan biri olmuştur. Onun uygulamış olduğu politikalar devlet adamları, edebiyatçılar ve tarihçiler tarafından eleştirilmiştir. II. Abdülhamit’in yönetim tarzıyla ilişkilendirilen hafiyelik, jurnalcilik ve sansürcülük halkı baskı altında tutmuş ve bu nedenle padişahın iktidarda olduğu dönem istibdat devri olarak nitelendirilmiştir. Bu çalışmada II. Abdülhamit’e atfedilen müstebit söylemi ışığında İkinci Meşrutiyet’ten sonra yayımlanan edebî eserlerdeki II. Abdülhamit karşıtlığını ortaya koymak amaçlanmıştır. Ayrıca padişahın kısıtlayıcı uygulamalarının sebepleri üzerinde durularak dönemin daha iyi anlaşılması hedeflenmiştir. Osmanlı Devleti’nin en çalkantılı dönemlerinden birinde tahta çıkan II. Abdülhamit gerek yurt içinde gerek yurt dışında birçok sorunla karşılaşmış ve bunları bertaraf etmek için birtakım önlemler almıştır. Edebiyatçılar İkinci Meşrutiyet’ten sonra yayımladıkları eserlerde II. Abdülhamit’in şahsını ve yönetim şeklini tenkit etmiş ve Osmanlı Devleti’nde yaşanan bütün olumsuzlukların sorumlusu olarak onu göstermişlerdir. Jön Türk, Kızıl Sultan&Ölüm Habercileri, Serap, Menekşe, Müsebbib, Muhaberat-ı Hakikiye, Teşebbüs-i Şahsî, Jönler adlı eserler bu bağlamda ele alınacaktır. Bu çalışmanın amacı edebî eserlerde II. Abdülhamit’in hangi saiklerle eleştirildiğini tespit etmek ve böylelikle siyasi olaylarla edebî eserler arasındaki ilişkiyi ortaya koymaktır.

Anahtar Kelimeler

• Türk Edebiyatı
• İkinci Abdülhamit
• Romanlar
• Basın Sansürü
• İstibdat

Kaynakça

1. Ahmet Mithat Efendi, Jön Türk, Oğlak Yayınları, İstanbul 1995.
2. Ali Vehbi Bey, Sultan Abdülhamit Siyasi Hatıratım, Dergâh Yayınları, İstanbul 2023.
3. ALKAN, Necmettin, Karikatürlerle Sultan II. Abdülhamid, Kronik Yayınları, İstanbul 2019.
4. ALKAN, Necmettin, Sultan II. Abdülhamid, Kronik Yayınları, İstanbul 2025.
5. ATAMAN, Bora, “Türkiye’de İlk Basın Yasakları ve Abdülhamid Sansürü”, Marmara İletişim Dergisi, 14(14), 2009, s. 21-49.
6. BERKES, Niyazi, Türk Düşününde Batı Sorunu, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2020.
7. BERKES, Niyazi, Türkiye’de Çağdaşlaşma, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2020.
8. BEYHAN, M. Ali, “II. Abdülhamid Döneminde Hafiyye Teşkilâtı ve Jurnaller”, İlmi Araştırmalar, Sayı: 8, 1999, s. 67-68

9. ÇANAKLI, Levent Ali, Türk Romanında Bürokrasi ve Memurlar, Özgür Yayınları, İstanbul 2011.
10. ÇETİN, Nurullah, İkinci Abdülhamit Dönemi Türk Edebiyatı, Nobel Yayınları, Ankara 2016.
11. ÇETİNSAYA, Gökhan, “II. Abdülhamid’in İç Politikası: Bir Dönemlendirme Denemesi”, Osmanlı Araştırmaları, 47(47), 2016, s. 353-409.
12. DEMİREL, Fatmagül, II. Abdülhamid Döneminde Sansür, Bağlam Yayınları, İstanbul 2020.
13. ENGİNÜN, İnci, Yeni Türk Edebiyatı Tanzimat’tan Cumhuriyet’e, Dergâh Yayınları, İstanbul 2018.
14. FESCH, Paul, Abdülhamid’in Son Günlerinde İstanbul, Pera Yayınları, İstanbul 1999.
15. GÖÇEK, Fatma Müge, Osmanlı’da Burjuvazinin Yükselişi (İmparatorluğun Çöküşü), Fol Yayınları, Ankara 2023.
16. GÜNGÖR, Berkan, “Sultan II. Abdülhamid’in Yönetim Anlayışı ve Osmanlı Bürokratik Yapısındaki Yeri”, Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, (60), 2021, s. 79-102.
17. İDİZ, Bekir Fahri, Jönler, Kopernik Kitap, İstanbul 2021.
18. İRTEM, Süleyman Kâni, Abdülhamid Devrinde Hafiyelik ve Sansür, Temel Yayınları, İstanbul 1999.
19. KABACALI, Alpay, Başlangıçtan Günümüze Türkiye’de Basın Sansürü, Gazeteciler Cemiyeti Yayını, İstanbul 1990.
20. KAPLAN, Mehmet, Tevfik Fikret, Dergâh Yayınları, İstanbul 2020.
21. KARAKIŞLA, Yavuz Selim, Eski Zamanlar Eski İnsanlar, Doğan Kitap, İstanbul 2015.
22. KELEŞ, Bahattin, “Sanayi Devriminin Osmanlı Ekonomisi Üzerindeki Etkisi ve Cumhuriyet Dönemi Ekonomik Politikalarına Katkıları”, The Journal of Academic Social Science Studies, 86, 2021, s. 373-388.
23. Mehmet Rauf, Serap, Koç Üniversitesi Yayınları, İstanbul 2019.
24. Mehmet Rauf, Menekşe, Kapra Yayıncılık, İstanbul 2021.
25. Moralızâde Vassaf Kadri, Kızıl Sultan&Ölüm Habercileri, Doğu Kütüphanesi, İstanbul 2025.
26. OKAY, Orhan, Batılılaşma Devri Türk Edebiyatı, Dergâh Yayınları, İstanbul 2016.
27. ORTAYLI, İlber, İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı, Kronik Yayınları, İstanbul 2024.
28. Sadiye Vefik, Muhaberat-ı Hakikiye, Koç Üniversitesi Yayınları, İstanbul 2021.
29. Safvet Nezihi, Müsebbib, Gece Akademi, Ankara 2018.
30. SEYİTDANLIOĞLU, Mehmet, “Tanzimat Dönemi Osmanlı Sanayii (1839-1876)”, Tarih Araştırmaları Dergisi, 28(46), 2009, s. 53-69.
31. SOLOK, Cevdet Kudret, Abdülhamid Devrinde Sansür, Milliyet Yayınları, İstanbul 1977.
32. Tahirü’l Mevlevî, Teşebbüs-i Şahsî, Kurgan Edebiyat, Ankara 2014.
33. Tahsin Paşa, II. Abdülhamid ve Yıldız Hatıraları, Kapı Yayınları, İstanbul 2023.
34. TANPINAR, Ahmet Hamdi, On Dokuzuncu Asır Türk Edebiyatı Tarihi, Dergâh Yayınları, İstanbul 2012.
35. TARIM, Rahim, Mehmet Rauf’un Anıları, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2023.
36. TİMUR, Taner, Osmanlı-Türk Romanlarında Tarih Toplum ve Kimlik, İmge Kitabevi, Ankara 2019.
37. TOKGÖZ, Ahmet İhsan, Matbuat Hatıralarım, Çolpan Kitap, Ankara 2020.
38. TURHAN, Mümtaz, Kültür Değişmeleri, Altınordu Yayınları, Ankara 2023.
39. UĞURLU, Mustafa, “Müsebbib Üzerine (Safvet Nezihi’nin Kaleminden II. Abdülhamit Dönemi)”, RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 22, 2021, s. 338-352.
40. UŞAKLIGİL, Halit Ziya, Kırk Yıl, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2025.
41. ÜLKEN, Hilmi Ziya, Türkiye’de Çağdaş Düşünce Tarihi, Ülken Yayınları, İstanbul 1979.
42. YALÇIN, Hüseyin Cahit, Edebiyat Anıları, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 1999.
43. YILMAZ, Mehmet, “Ahmed Mithat Efendi Jön Türk Romanını Neden Yazdı?”, Yeni Türk Edebiyatı Araştırmaları, 13(26), 2021, s. 123-148.
44. ZURCHER, Erik Jan, Modernleşen Türkiye’nin Tarihi, İletişim Yayınlar, İstanbul 2021.