Nadir Şah Afşar’ın Ölümünden Sonra İran’da İktidar Savaşları ve Kerim Han Zend’in İktidar Yürüyüşü (1747-1763)

The reign of Karim Khan Zend constitutes one of the most important periods in the history of modern Iran. With the weakening of the Safavid Empire, the Afghan attacks on Iran led to a major political crisis in the country. Nadir Shah, the founder of the Afshar dynasty, managed to stabilise Iran after eliminating the Afghans, but Nadir’s totalitarian rule resulted in his assassination in 1747. The fierce rivalry between Nadir’s successors provided an opportunity for one of the most influential figures in Iranian history, Karim Khan Zend, to appear on the Iranian political scene. After Nadir Shah’s assassination, the Zends, who had been forced to live in Khorasan by Nadir Shah, returned to their homeland of Peri and Kemazan under the leadership of Karim Khan. In 1751, Karim Khan Zend, who declared himself as Vekil-i Reaya, won the wars against Hasan Ali Khan Erdelani, Ali Merdan Khan Bakhtiyari, Azad Khan Afghan, Muhammad Hasan Khan Qajar and Fath Ali Khan Afshar and became the sole ruler of Iran by 1763. In this study, Kerim Khan’s wars with his rivals and his march to power are analysed based on the sources of the Zend period.

Kerim Han Zend’in iktidarı modern İran tarihinin en önemli dönemlerinden birini oluşturmaktadır. Safevi Devleti’nin zayıflamasıyla birlikte İran’a yapılan Afgan saldırıları, ülkede büyük bir siyasal krize yol açtı. Afşar hanedanının kurucusu Nadir Şah Afganları bertaraf ettikten sonra İran’ı istikrara kavuşturmayı başardı ancak Nadir’in uyguladığı totaliter yönetim onun 1747 yılında öldürülmesiyle sonuçlandı. Nadir’in ardılları arasında başlayan kıyasıya rekabet İran tarihinin en etkili simalarından birinin, Kerim Han Zend’in İran’ın siyasi arenasında boy göstermesine fırsat sundu. Nadir Şah tarafından Horasan’da mecburi ikâmete tâbi tutulan Zendler Nadir Şah’ın öldürülmesinden sonra Kerim Han’ın liderliğinde ana yurtları Peri ve Kemazan’a geri döndüler. 1751 yılında kendisini Vekil-i Reaya olarak ilan eden Kerim Han Zend; Hasan Ali Han Erdelani, Ali Merdan Han Bahtiyari, Azad Han Afgan, Muhammed Hasan Han Kaçar ve Feth Ali Han Afşar ile yaptığı savaşları kazandı ve 1763 yılı itibariyle İran’ın tek hâkimi oldu. Bu çalışmada özellikle Zend dönem kaynakları esas alınarak Kerim Han’ın rakipleri ile yaptığı savaşlar ve onun iktidar yürüyüşü mercek altına alınmıştır.