Şeyh Ubeydullah İsyanının Urmiye Nesturi Misyonu Üzerindeki Etkisine Dair Bir Değerlendirme

XIX. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu ve İran İmparatorluğu’nun hem birbirleriyle hem de Rusya’yla yaptığı savaşlar her iki ülkede de büyük tahribatlara yol açmıştı. Her iki devletin sınır boylarında yaşanan tahribatlar büyük olduğu için bölgede yaşayan insanlar bu tahribatlardan daha fazla etkilenmişti. Sınır bölgelerinde mukim Kürtler için de aynı olumsuzluklar geçerliydi. Kürtler içerisinde bulundukları kaotik ortamdan kurtulmak için kendilerine çare aramaktaydılar. Bu arayışların bir sonucu olarak 1880 yılında Şeyh Ubeydullah önderliğinde İran’a karşı bir isyan başlatıldı. Bu isyan bölgede yaşayan birçok farklı etnik ve dini topluluğu da derinden etkiledi. Bu nedenle bu çalışmanın amacı 1880 yılının son aylarında Şeyh Ubeydullah önderliğinde İran’a karşı gerçekleştirilen isyanın, Amerikalı Protestan misyonerler tarafından kurulan Urmiye Nesturi misyonunda yaratmış olduğu etkileri incelemektir. Bu amaçla öncelikle bir şeyhi politik bir isyan lideri olarak ortaya çıkaran tarihsel çerçevenin anlaşılması için Kürtler açısından önemli bir tarihsel dönemeç olan Çaldıran Savaşı sonrası dönemden XIX. yüzyılın son çeyreğine kadarki periyod ele alınmış ve Şeyh Ubeydullah isyanının hangi koşullar altında başladığı, nasıl geliştiği ve nasıl sonuçlandığı üzerinde durulmuştur. Sonrasında Amerikalı Protestan misyonerleri İran’a getiren tarihsel süreç, Urmiye Nesturi misyonunun kuruluşunda yer alan misyonerlerin notlarından elde edilen bilgilerle incelenmiştir.

In the 19th century, the wars between the Ottoman Empire and the Iranian Empire, both with each other and with Russia, caused great destruction in both countries. The devastation along the borders of both states was even greater, and the people living in these regions were greatly affected by these devastations. The Kurds living in the border regions were also affected by the same negativity. Kurds were looking for a way out of the chaotic environment they were in. As a result, a rebellion was launched in 1880 under the leadership of Sheikh Ubeydullah. This rebellion deeply affected many different ethnic and religious communities living in the region. For this reason, this study aims to examine the effects of the revolt which led Sheikh Ubeydullah against Iran in the last months of 1880 on the Urmia Nestorian mission established by American Protestant missionaries. For this purpose, first of all, to understand the historical framework that led to the emergence of a sheikh as the leader of a political rebellion, the period from the post-Chaldiran War period, which is an important historical period for the Kurds, to the last quarter of the nineteenth century is discussed and the conditions under which Sheikh Ubeydullah’s rebellion started, how it developed and how it ended are emphasized. Then, the historical process that brought American Protestant missionaries to Iran is analyzed with the information based on the notes of the missionaries who took part in establishing the Urmia Nestorian mission.