Migrations From the Ottoman Empire to Iran During the Period of Abdulhamid II in The Ottoman Archives

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 1, 165 - 190, 24.06.2025

Ersin Aksoy , Harun Çoban

https://doi.org/10.33201/iranian.1576586

Öz

During the reign of Sultan Abdülhamid II, the Ottoman Empire became a country that both received and gave migration. In this period, migration increased under the influence of political and sociological factors. The existing literature on outward migration movements is limited. The purpose of this study is to analyse the local and international dynamics that triggered migration movements from the Ottoman Empire to Iran. In addition, the study will discuss their impact on the politics of the two countries by using Ottoman archives. The wars between the Ottoman Empire and international actors have been one of the main factors affecting the phenomenon of migration to Iran, especially after the Ottoman-Russian War of 1877-1878. The intervention of local governments in nomadic tribes and Iran's propaganda activities in the Ottoman lands were other factors that led to migration movements. Abdülhamid II recognized the problems in the Ottoman geography and developed some policies. He tried to keep the Shiite and Armenian threats under control by cooperating with the populous tribes in Eastern Anatolia. Moreover, the constant displacement of nomadic tribes along the Ottoman-Iranian border created an important agenda in terms of demography and border security.

Anahtar Kelimeler

Ottoman , Iran , Migration , Sultan Abdul Hamid II , Wars.

Osmanlı Arşivlerinde II. Abdülhamid Dönemi Osmanlı Devleti’nden İran’a Göçler

Öz

Sultan II. Abdülhamid döneminde Osmanlı Devleti hem göç alan hem de göç veren bir ülke haline gelmiştir. Bu dönemde göç olayları, siyasi ve sosyolojik faktörlerin etkisiyle artmıştır. Literatürde dışa yönelik göç hareketleri konusunda bir boşluk gözlemlenmektedir. Bu çalışma, Osmanlı Devleti’nden İran’a yönelik göç hareketlerini tetikleyen yerel ve uluslararası dinamikleri incelemekte ve iki ülke siyasetine olan etkilerini Osmanlı arşivlerinden yararlanarak tartışmaktadır. Osmanlı Devleti ile uluslararası aktörler arasındaki savaşlar, özellikle 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sonrasında İran’a göç olgusunu etkileyen temel faktörlerden biri olmuştur. Yerel yönetimlerin aşiretlere müdahale etmesi ve İran’ın Osmanlı topraklarındaki propaganda faaliyetleri de göç hareketlerine yol açan diğer etkenlerdir. II. Abdülhamid, Osmanlı coğrafyasındaki sorunları fark ederek bazı politikalar geliştirmiştir. Doğu Anadolu'daki kalabalık aşiretlerle iş birliği yaparak, Şii ve Ermeni tehditlerini kontrol altında tutmaya çalışmıştır. Ayrıca, Osmanlı-İran sınırındaki konargöçer aşiretlerin sürekli yer değiştirmesi, demografi ve sınır güvenliği açısından önemli bir gündem oluşturmuştur.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı , İran , Göç , Sultan II. Abdülhamid , Savaşlar

Kaynakça

• Barkan, Ö. L. (1953). Osmanlı İmparatorluğunda bir iskân ve kolonizasyon metodu olarak sürgünler. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 15(1–4), 209–237. https://dergipark.org.tr/en/pub/iuifm/issue/876/9757
• Barkan, Ö. L. (2015). İstila devirlerinin kolonizatör Türk dervişleri ve zaviyeler. İnsan&İnsan, 5, 5–37. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/261397
• Barut, I. (2018). Osmanlı Dönemi’nde gerçekleşen göçlerin kurumsallaşma ve göç politikaları üzerindeki etkileri. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 40(2), 161–190. https://doi.org/10.21560/spcd.v18i39974.448601 BOA., BEO., 2716/203658, (8.12.1905).
• BOA., DH.MKT., 1399/78, (2.2.1888).
• BOA., DH.MKT., 1410/39, (6.4.1887).
• BOA., DH.MKT., 1466/35, (27.11.1887).
• BOA., DH.MKT., 1556/86, (22.10.1888).
• BOA., DH.MKT., 1563/16, (10.11.1888).
• BOA., DH.MKT., 1850/116, (21.7.1891).
• BOA., DH.MKT., 1985/56, (10.8.1892).
• BOA., DH.MKT., 274/73, (24.8.1894).
• BOA., DH.MKT., 612/59, (16.10.1902).
• BOA., DH.ŞFR., 130/46 (29.5.1886).
• BOA., DH.ŞFR., 130/72, (10.1.1885).
• BOA., DH.ŞFR., 130/81, (14.6.1886).
• BOA., DH.ŞFR., 130/92, (24.6.1886).
• BOA., DH.ŞFR., 130/96, (27.6.1886).
• BOA., DH.ŞFR., 138/34, (5.1.1889).
• BOA., DH.ŞFR., 158/64, (24.5.1893).
• BOA., DH.ŞFR., 169/4, (29.9.1894).
• BOA., DH.ŞFR., 330/28, (18.7.1904).
• BOA., DH.TMIK.M.., 137/23, (8.1.1903).
• BOA., DH.TMIK.M.., 215/49, (15.2.1906).
• BOA., HR.MKT., 880/7, (7.6.1875).
• BOA., HR.SFR.1..., 153/51, (19.12.1902).
• BOA., İ..DH.., 1298/17, (10.10.1892).
• BOA., İ..DH.., 1315/53, (27.91894).
• BOA., İ..MTZ.(04), 29/1890, (25.6.1895).
• BOA., MKT.MHM., 672/21, (21.5.1898).
• BOA., Y..PRK.ASK., 247/107, (24.6.1907).
• Bozkurt, U. (2021). II. Abdülhamid döneminde (1876-1909) ekonomik sebeplerden dolayı meydana gelen dış göçler. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 51, 481–506. https://dergipark.org.tr/tr/pub/yyusbed/issue/61126/908241
• Çetinsaya, G. (2016). II. Abdülhamid’in iç politikası: Bir dönemlendirme denemesi. Osmanlı Araştırmaları, 47(47), 353–409. https://doi.org/10.18589/oa.583218
• Çoban, H. (2018). Nefy- ü kısas defterlerine göre Tanzimat sonrasında balkanlardan yapılan sürgünler (1848-1883). Vakanüvis, 3(2), 137–167. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/573489
• Dinç, F. (2020). “Medenileştirme” aracı olarak Osmanlı’nın iskân politikası: Caf Aşireti örneği. E-Şarkiyat İlmi Araştırmaları Dergisi (JOSR), 12(3), 410–426. https://doi.org/10.26791/sarkiat.748817
• Efe, H. (2018). Osmanlı İmparatorluğu ve Türkiye’de yaşanan göçler ve etkileri. Sosyal Bilimler Metinleri, (1), 16–27. https://dergipark.org.tr/tr/pub/sbm/issue/36882/412976
• Erdem, U. (2014). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Muhacir Komisyonları ve Faaliyetleri (1860-1923) (Kayıt No. 385413). [Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi
• Işık, Z. (2023). Osmanlı İran ilişkilerinde bir nüfuz aracı olarak tarikat şeyhleri: Şeyh Ma’rûf örneği. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, (108), 455–473. https://doi.org/10.60163/hbv.108.029
• İpek, N. (2014). Kaynakların dilinde göç kavramı. Karadeniz İncelemeleri Dergisi, (17), 9–20. https://dergipark.org.tr/tr/pub/kid/issue/10140/124680
• İpek, N., Şimşirgil, A., Gülsoy, E., & Taşdemir, M. (2019). Osmanlı Devleti’nin göç ve iskân politikaları. İçinde N. İpek & M. Taşdemir (Ed), Osmanlı’da İskân ve Göç (s.140-161). Anadolu Üniversitesi Yayınları.
• Karabalık, K. (2020). Birinci Dünya Savaşı’nda İran’da Rusya Destekli Nasturi Olayları ve Osmanlı Devleti (1914-1917). Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 15(2), 450–463. https://doi.org/10.48145/gopsbad.792653
• Kodaman, B. (1987). Sultan II. Abdülhamid Devri Doğu Anadolu Politikası. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
• Özhazar, İ. (2024). Osmanlı Devleti’nin göç ve iskân siyasetinin uluslararası boyutu (1850-1915). Mevzu: Sosyal Bilimler Dergisi, (12), 1101–1133. https://doi.org/10.56720/mevzu.1509558
• Uğurlu, C. (2022). Balkan Savaşlarında Hilâl-İ Ahmer cemiyetinin muhacirlere sosyal yardımları. SDE Akademi Dergisi, 2(4), 44–75. https://dergipark.org.tr/tr/pub/sde/issue/68387/1037155