Zerdüştî Geleneğinde Nevruz İkilemi: Ferverdîn Ayının Hordâd Günü Hakkında Pehlevice Bir Metin ve Türkçe Tercümesi

Nowruz is currently celebrated on the Ohrmazd day of the Farvardin month, corresponding to March 21 in the Gregorian calendar. However, due to the different calendars used by Iranians, it may not always have been linked to this date. One of the texts in the Mihrābān ī Kayhusraw (MK) codex published by Jamasp-Asana is related to the Khordad day of Farvardin, which is introduced as Nowruz. Our research shows that Zoroastrians in Arabic and Persian sources faced uncertainty regarding Nowruz. The adaptation of the Zoroastrian calendar to the solar system, the addition of five extra days (epagomena), and fractional-day adjustments over time caused the Nowruz date to shift. Avestan literature suggests that the Zoroastrian calendar had strong lunar characteristics, offering extensive observations on the moon and stars. However, most Iranologists have perceived it as solar, emphasizing Zoroastrians' focus on light. The calendar systems of the Achaemenid, Seleucid, Arsacid, and Sassanid periods remain largely unknown, leaving many unanswered questions. This study aims to contribute to Turkish literature by translating the MK text from Pahlavi to Turkish and fostering new discussions on cultural transitions through the lens of calendars and Nowruz.

Nevruz, günümüzde Ferverdîn ayının Ohrmazd gününde kutlanmaktadır ve miladi 21 Mart’a denk gelmektedir. Oysa İranlıların kullandıkları farklı takvimler nedeniyle nevruzun 21 Mart ile ilişkili olmayabileceği görülmüştür. Jamasp-Asana’nın yayımladığı Mihrābān ī Kayhusraw (MK) kodeksinde yer alan metinlerden biri Ferverdîn ayının Hordâd günü ile ilgilidir. Metnin içerisinde Hordâd günü, nevruz olarak tanıtılmıştır. Yaptığımız araştırmada Arap ve Fars kaynaklarında Zerdüştîlerin nevruz konusunda ikilem yaşadıkları fark edilmiştir. Zerdüştî takviminin şemsî takvime uyarlanma sürecinde takvime ilave beş gün eklenmesi (epagomena) ve ayrıca yıl başına çeyrek gün ilavesinin de farklı dönemlerde yapılması, nevruz gününün sabit kalmamasına neden olmuştur. Avesta yazınına bakılırsa Zerdüştî takvimin kamerî olma özellikleri daha baskındır. Avesta yazını, ay ve yıldızlar hakkında fazlaca gözlem ve metafor sunmaktadır. Ancak iranologların kahir ekseriyeti, Zerdüştîlerin güneş ve aydınlığa daha fazla önem verdiklerini düşünerek bu takvimi şemsî diye tasavvur etmiştir. Ahamenî, Selefkî, Arsakî ve hatta Sasanî dönemlerinin takvim yapıları hakkında fazla bir bilgiye sahip değiliz. Bu nedenle çok sayıda cevapsız soru bulunuyor. Bu araştırmanın amacı; Jamasp-Asana’nın düzenlediği şekliyle MK kodeksindeki metni Pehleviceden Türkçeye tercüme ederek Türkçe literatüre katkı sağlamak ve takvim ve nevruz meselesi üzerinden kültürel geçişlerin farklı boyutlarla yeniden tartışılmasına zemin hazırlamaktır.