The Evolving Dynamics of Political Struggle Between Conservatives and Reformists in Iran

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 1, 191 - 218, 24.06.2025

Alper Kasımoğlu

https://doi.org/10.33201/iranian.1577261

https://izlik.org/JA93RG93UD

Öz

The 1979 Iranian Islamic Revolution transformed the country from a monarchy into a theocratic system based on Islamic law and Shiite theology. Shaped around the doctrine of Velayat-e Faqih, this new system became the focal point of conflict between conservatives and reformists. Conservatives sought to preserve the values of the revolution by establishing strong control over the judiciary, security forces, media, and various institutions, while reformists garnered broad support from intellectual circles and diverse social groups with demands for a transition toward a democratic structure Although the reform movement gained momentum with Hatemi's election as president in 1997, these efforts were constrained by conservative interventions. The 2009 Green Movement posed a serious challenge to the regime’s legitimacy; however, the moderate policies of Ruhani during his 2013-2021 presidency were not fully realized due to conservative pressures. The election of Reisi as president in 2021 further solidified conservative control over the state, diminishing the influence of reformist movements. In 2024, Pezeşkiyan’s victory highlighted the potential for reformists to regain strength. This study comprehensively analyzes the impact of the clash between conservatives’ efforts to uphold theocratic legitimacy and reformists’ demands for democratic legitimacy on Iran’s political, social, and ideological balances.

Anahtar Kelimeler

Iran’s Political Structure , Conservatism and Reformism , Political Competition and Transformation , Electoral Dynamics , Ideological Struggle.

İran’da Muhafazakârlar ve Reformistler Arasında Siyasal Mücadelenin Dönüşen Dinamikleri

https://izlik.org/JA93RG93UD

Öz

1979 İran İslam Devrimi, ülkeyi monarşiden İslam hukuku ve Şii teolojisine dayalı teokratik bir yapıya dönüştürmüştür. Velayet-i Fakih doktrini temelinde şekillenen bu sistem, muhafazakârlarla reformistler arasındaki çatışmanın merkezi haline gelmiştir. Muhafazakârlar, devrimin değerlerini koruma amacıyla yargı, güvenlik güçleri, medya ve çeşitli kurumlar üzerinde güçlü bir kontrol sağlamış; reformistler ise 1980’lerden itibaren demokratik bir yapıya geçiş talepleriyle entelektüel çevrelerden ve farklı toplumsal kesimlerden geniş destek bulmuştur. Hatemi’nin 1997’de cumhurbaşkanı seçilmesiyle, reform hareketi ivme kazanmışsa da bu girişimler muhafazakârların müdahaleleriyle sınırlanmıştır. 2009’daki Yeşil Hareket, rejimin meşruiyetine yönelik ciddi bir meydan okuma olmuş; ancak Ruhani’nin 2013-2021 dönemindeki ılımlı politikaları, muhafazakâr baskılar nedeniyle tam anlamıyla hayata geçirilememiştir. 2021’de Reisi’nin cumhurbaşkanı seçilmesiyle muhafazakârlar, devlet üzerindeki kontrollerini yeniden pekiştirmiştir. 2024’te ise Pezeşkiyan’ın zaferi, reformistlerin yeniden güç kazanma potansiyelini ortaya koymuştur. Bu çalışma, muhafazakârların teokratik meşruiyeti koruma çabaları ile reformistlerin demokratik meşruiyet talebi arasındaki çatışmanın İran’ın siyasal, sosyal ve ideolojik dengeleri üzerindeki etkilerini kapsamlı bir şekilde analiz etmektedir.

Anahtar Kelimeler

İran’ın Siyasal Yapısı , Muhafazakârlık ve Reformizm , Siyasal Rekabet ve Dönüşüm , Seçim Dinamikleri , İdeolojik Mücadele

Kaynakça

• Abrahamian, E. (2011). Modern İran tarihi (D. Şendil, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Akman, Ç., & Ergün, G. (2019). İran İslam Cumhuriyeti’nin yönetim yapısı üzerine bir değerlendirme. Uluslararası Sosyal ve Beşerî Bilimler Araştırma Dergisi, 6(38), 1627–1640. https://doi.org/10.26450/jshsr.1230
• Al-i Ahmed, C. (1984). Batılılaşma hastalığı: Batı’dan gelen bir veba (F. Altun, Çev.). Mizan Yayınları. (Orijinal eser 1962’de yayımlanmıştır).
• Anadolu Ajansı. (2024, Haziran 24). İran’da 1979 devriminden bu yana yapılan seçimlere katılım oranı nasıl gerçekleşti? https://www.aa.com.tr/tr/dunya/iran-da-1979-devriminden-bu-yana-yapilan-secimlere-katilim-orani-nasil-gerceklesti/3256570
• Artı Gerçek (2017, Mayıs 21). Tahran 15 yıl sonra reformcuların kontrolünde. Artı Gerçek. https://artigercek.com/dunya/tahran-15-yil-sonra-reformcularin-kontrolunde-20609h
• Bayat, A. (2014). Post-İslamizm: Değişen İslami aktörler (A. Berktay, Çev.). İletişim Yayınları.
• BBC News Türkçe. (2009, 18 Aralık). Kerrubi: Ahmedinejad cebren iktidarda. BBC News. https://www.bbc.com/turkce/haberler/2009/12/091218_kerrubi
• BBC News Türkçe. (2013a, 15 Haziran). Hasan Ruhani İran’ın yeni cumhurbaşkanı oldu. BBC News. https://www.bbc.com/turkce/haberler/2013/06/130615_iran_secim
• BBC News Türkçe. (2013b, 7 Ağustos). İran Cumhurbaşkanı Ruhani yemin etti. BBC News. https://www.bbc.com/turkce/haberler/2013/08/130807_iran_ruhani
• BBC News Türkçe. (2019, Kasım 19). İran’daki protestolar genişledi. BBC News. https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-50488584
• BBC Türkçe. (2021). İran’da cumhurbaşkanlığı seçimleri: Anayasayı Koruyucular Konseyi’nin 592 başvurudan sadece 7’sini kabul etmesi. BBC. https://www.bbc.com/turkce/articles/cx99r5k9dkvo
• BBC Türkçe. (2022, 22 Eylül). Mahsa Amini’nin ölümü sonrası İran’da protestolar yayılıyor. BBC. https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-62994082
• BBC News Türkçe. (2024). İran’da cumhurbaşkanlığı seçimini Pezeşkiyan kazandı. https://www.bbc.com/turkce/articles/c720jlpxljpo
• Beeman, W. O. (2005). The great Satan vs. the mad mullahs: How the United States and Iran demonize each other. University of Chicago Press.
• Beşiriye, H. (2009). İran’da devlet, toplum ve siyaset (M. Koç, Çev.). Ağaç Kitabevi Yayınları.
• Caner, M. (2023). İran’da reform hareketinin doğuşu, yükselişi ve dönüşümü: Hatemi dönemi. (Kayıt No. 775722) [Doktora tezi, Sakarya Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi
• Chehabi, H. E. (1990). Iran’s political structure and power dynamics. Middle East Studies, 26(3), 45–67. https://doi.org/10.1080/00263209008700840
• Crone, P. (2007). Ortaçağ İslam dünyasında siyasi düşünce (H. Köni, Çev.). Kapı Yayınları.
• Çağlayan, S. (2012). Şii düşüncesinde İslamcılık: İran Mehdi’yi beklerken. Cinius Yayınları.
• Dabashi, H. (2007). Iran: A people interrupted. The New Press.
• Dede, K. (2014). Anayasal yargının demokratik meşruiyeti: Eleştiri ve yanıtlar üzerine bir değerlendirme. Hacettepe Hukuk Fakültesi Dergisi, 4(1), 125–148.
• Ehteshami, A., & Zweiri, M. (2007). Iran and the rise of its neoconservatives: The politics of Tehran’s silent revolution. I.B. Tauris.
• Euronews. (2024, 6 Temmuz). Türk asıllı reformist Pezeşkiyan İran’ın yeni Cumhurbaşkanı oldu. Euronews. https://tr.euronews.com/2024/07/06/turk-asilli-reformist-pezeskiyan-iranin-yeni-cumhurbaskani-oldu
• Gheissari, A. (Ed.). (2022). Contemporary Iran: Economy, Society, Politics. Oxford University Press.
• Görür, H. (2016, 5 Aralık). Hukuk devletinde meşruiyet sorunu. Hukuk Politik. https://www.hukukpolitik.com.tr/2016/12/05/hukuk-devletinde-mesruiyet-sorunu/
• Güneş, H. (2020). Ne garbi ne şarki: İran’da teokrasi ve cumhuriyet. İçinde Ö. S. Uzun & H. Güneş (Ed.), İslam Cumhuriyeti’nde 40 yıl: İran’da toplum, siyaset ve değişim (25-40). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Heywood, A. (2013). Siyasi ideolojiler: Bir giriş (5. baskı, Ş. Akın, A. K. Bayram, vd., Çev.). Adres Yayınları. (Orijinal eser 1992’de yayımlanmıştır.)
• Hinnebusch, R. (2003). The international politics of the Middle East. Manchester University Press.
• Horasanlı, İ. (2024). İran cumhurbaşkanlığı seçim sonuçları ve yeni dönem analizi. SETA Perspektif, (405), Temmuz.
• Hürriyet Gazetesi. (2003, Kasım 26). İran devriminin yargıcı oldu. Hürriyet Gazetesi. Retrieved from https://www.hurriyet.com.tr/gundem/iran-devriminin-yargici-oldu-38517347
• Hürriyet Gazetesi (2024, Mart 2). İran’da seçimlere katılım oranı yüzde 41. https://www.hurriyet.com.tr/dunya/iranda-secimlere-katilim-orani-yuzde-41-42415163
• IndyTurk. (2023). İbrahim Reisi: Bir kişinin otobiyografisinde rejimin biyografisi. Independent Türkçe. https://www.indyturk.com/node/725071/d%C3%BCnyadan-sesler
• İRAM. (2016). İran’ın kapatılamayan dosyası: 1988 idamları. İRAM. https://iramcenter.org/iranin-kapatilamayan-dosyasi-1988-idamlari-1542
• İRAM (2018). İran’da protestolar: 2009’dan bu yana ne değişti, ne değişmedi? BBC News. https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-42541951
• İRAM. (2019). Ruhani döneminde İran-ABD ilişkileri. İRAM Center. https://iramcenter.org/ruhani-doneminde-iran-abd-iliskileri/
• İRAM. (2020a). İran’da Meclis seçimleri ve sonuçlarının analizi. İRAM Center. https://iramcenter.org/iranda-meclis-secimleri-ve-sonuclarinin-analizi-1668
• İRAM. (2020b). İran’ın kapatılamayan dosyası: 1988 idamları. İRAM Center. https://iramcenter.org/iran-in-kapatilamayan-dosyasi-1988-idamlari/
• İRAM. (2020c). Laricani ve müesses nizam arasındaki siyasi çekişme. İRAM Center. https://iramcenter.org/laricani-ve-muesses-nizam-arasindaki-siyasi-cekisme-655
• İRAM. (2021). Reisi ve Yeni İran. İRAM Center. https://iramcenter.org/reisi-ve-yeni-iran/
• İRAM. (2024). İran’da 2024 cumhurbaşkanlığı seçim sürecinin anlattıkları. İRAM Center. https://iramcenter.org/iranda-2024-cumhurbaskanligi-secim-surecinin-anlattiklari-2517
• Iran Data Portal. (2024). Presidential elections. Princeton University. http://irandataportal.syr.edu/presidential-elections
• IRNA. (1999, 7 Haziran). İttilaiye-yi Revabıt-i Umumi-yi Dadestan-i Vije-yi Ruhaniyet Der Husus-i Tevakkuf-i Ruzname-yi Selam. IRNA. https://www.irna.ir/news/5678237
• Jones, D. M., Lane, A., & Schulte, P. (2010). Terrorism, security and the power of informal networks. Edward Elgar Publishing.
• Kazaz, M., & Görgülü, Y. (2024). İran’da Mahsa Amini Protestoları: Al Alam (İr) ve Bakü (Az) Televizyonunda Protestoların Temsili. TİRAD Tirebolu İletişim Fakültesi Akademik Dergisi, 1(2), 1–17.
• Keddie, N. R. (2003). Modern Iran: Roots and results of revolution. New Haven, CT: Yale University Press.
• Khosrakhavar, F. (2004). The new intellectuals in Iran. Social Compass, 51(2), 191-202. https://doi.org/10.1177/0037768604042903
• Khosrokhavar, F., & Roy, O. (2013). İran: Bir devrimin tükenişi (İ. Yerguz, Çev.). Metis Yayınları.
• Khosravi, S. (2023). After Mahsa Amini: The new grammar of dissent in Iran. Iranian Studies, 56(1), 55–70. https://doi.org/10.1080/00210862.2023.2178453
• Kılınç, İ., & Topuksuzoğlu, Ü. (2023). İran Protestolarının Türk Basınındaki Temsili: Mahsa Amini Olayları Üzerine Gazete Haberlerinin Söylem Analizi. Kastamonu İletişim Araştırmaları Dergisi, 11, 124–156. https://doi.org/10.56676/kiad.1360699
• Kongar, E. (2020, Temmuz 19). Bir cellat yargıç: Devrimin kasabı. Cumhuriyet Gazetesi. Retrieved from https://www.cumhuriyet.com.tr/yazarlar/emre-kongar/bir-cellat-yargic-devrimin-kasabi-1773782
• Künkler, M., & Fazaeli, R. (2011). The life of two mujtahidahs: Female religious authority in twentieth-century Iran. In M. Bano & H. Kalmbach (Eds.), Women, leadership, and mosques: Changes in contemporary Islamic authority (127-160)
• Milani, M. M. (1992). The transformation of the velayat-e faqih institution: From Khomeini to Khamenei. The Muslim World, 82(3–4), 175–190. https://doi.org/10.1111/j.1478-1913.1992.tb03523.x
• Nasr, V. (2006). The Shia revival: How conflicts within Islam will shape the future. W.W. Norton & Company.
• Rahimova, A. (2020). Modern İran’ın oluşum süreci: 20. yüzyılın ikinci yarısında İran’da meydana gelen siyasi ve sosyal dönüşümler. (Kayıt No. 658791) [Yüksek lisans tezi, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi
• Oğuz, K. (2013). The reform period in Iran: A study on the reasons of electoral failures (Publication No. 347310) [Master’s thesis, Middle East Technical University]. YOK Thesis Center
• Pulitzer Center. (2015). Nuclear deal gives Iranian reformers hope. Pulitzer Center. https://pulitzercenter.org/stories/nuclear-deal-gives-iranian-reformers-hope
• Research Directorate, Immigration and Refugee Board. (1999). Chronology Iran: July 1999 demonstrations in Tehran. Immigration and Refugee Board of Canada. https://www.refworld.org/pdfid/3df9ba6f2.pdf
• Reuters Institute (2018). Not quite Arab Spring: How protestors in Iran are using social media in innovative ways. Reuters Institute for the Study of Journalism. https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/news/not-quite-arab-spring-how-protestors-iran-are-using-social-media-innovative-ways
• Sarıbay, A. Y. (2000). Yirmibirinci yüzyıla doğru global kapitalizm, oryantalizm, yerlicilik: Teorik bir çerçeve. İçinde E. F. Keyman & A. Y. Sarıbay (Ed.), Global-yerel eksende Türkiye (10-25). Alfa Yayıncılık.
• Salehi-Isfahani, D. (2010). Iran’s Economic Stagnation. Middle East Institute. https://www.mei.edu/publications/irans-economic-stagnation
• Sayın, H., & Çırakoğlu, A. (2019). İran’da siyasal ekoller üzerine bir değerlendirme. Türkiye Ortadoğu Çalışmaları Dergisi, 6(1), 85–112. https://doi.org/10.26513/tocd.553477
• Schwerin, V. U. (2015). The dissident mullah: Ayatollah Montazeri and the struggle for reform in revolutionary Iran. I.B. Tauris. Retrieved from https://books.google.com/books/about/The_Dissident_Mullah.html?id=3BOMDwAAQBAJ
• Scruton, R. (2017). Conservatism: An invitation to the great tradition. Profile Books.
• Şartepe, Z. (2015). Devrim sonrası İran’da muhafazakâr-reformist ayrışmasının dış politikaya yansımaları (Kayıt No. 427457) [Yüksek lisans tezi, Uludağ Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi
• Şen, G. (2019). İran’daki son protestoların öncekilerden farkı ne? Fikir Turu. https://fikirturu.com/jeo-strateji/irandaki-son-protestolarin-oncekilerden-farki-ne/
• Siavoshi, S. (2017). Montazeri: The life and thought of Iran’s revolutionary Ayatollah. Cambridge University Press. Retrieved from https://books.google.com/books/about/Montazeri.html?id=lwQvDwAAQBAJ
• Sinkaya, B. (2011). Devrimci ordu ve siyaset: İslam Devrimi Muhafızları Ordusu örneği. Ortadoğu Etütleri, 3(1), 123–156.
• Secor, L. (2009, June 22). Protest vote. The New Yorker. https://www.newyorker.com/magazine/2009/06/29/protest-vote
• Sykes, P. J. (2017). Systemic opposition under a tutelary regime: Reformist politics in the Iranian Parliament (2000-2004) (Publication No. 454468) [Unpublished master’s thesis, Boğaziçi University].
• Taşkın, Y. (2008). Devrim sonrası İran’da siyaset: Aktörler, stratejiler ve gelecek. İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, (39), 21-53.
• Tosun, F. M. (2010). Yargı ve “Demokratik Meşruiyet”. Türkiye Barolar Birliği Dergisi, (88), 322-346.
• Üstün, İ. S. (2013). Velâyet-i fakih. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 43, 19-22.
• Vincent, A. (2006). Modern politik ideolojiler (A. Tüfekçi, Çev.). Paradigma Yayınları. (Orijinal eser 2003 yılında yayımlanmıştır.)
• Vox (2015). Iran nuclear deal explained: Why it’s a big deal. Vox. https://www.vox.com/2015/7/16/8974507/iran-deal-explained-expert