İran’da Muhafazakârlar ve Reformistler Arasında Siyasal Mücadelenin Dönüşen Dinamikleri

The 1979 Iranian Islamic Revolution transformed the country from a monarchy into a theocratic system based on Islamic law and Shiite theology. Shaped around the doctrine of Velayat-e Faqih, this new system became the focal point of conflict between conservatives and reformists. Conservatives sought to preserve the values of the revolution by establishing strong control over the judiciary, security forces, media, and various institutions, while reformists garnered broad support from intellectual circles and diverse social groups with demands for a transition toward a democratic structure Although the reform movement gained momentum with Hatemi's election as president in 1997, these efforts were constrained by conservative interventions. The 2009 Green Movement posed a serious challenge to the regime’s legitimacy; however, the moderate policies of Ruhani during his 2013-2021 presidency were not fully realized due to conservative pressures. The election of Reisi as president in 2021 further solidified conservative control over the state, diminishing the influence of reformist movements. In 2024, Pezeşkiyan’s victory highlighted the potential for reformists to regain strength. This study comprehensively analyzes the impact of the clash between conservatives’ efforts to uphold theocratic legitimacy and reformists’ demands for democratic legitimacy on Iran’s political, social, and ideological balances.

1979 İran İslam Devrimi, ülkeyi monarşiden İslam hukuku ve Şii teolojisine dayalı teokratik bir yapıya dönüştürmüştür. Velayet-i Fakih doktrini temelinde şekillenen bu sistem, muhafazakârlarla reformistler arasındaki çatışmanın merkezi haline gelmiştir. Muhafazakârlar, devrimin değerlerini koruma amacıyla yargı, güvenlik güçleri, medya ve çeşitli kurumlar üzerinde güçlü bir kontrol sağlamış; reformistler ise 1980’lerden itibaren demokratik bir yapıya geçiş talepleriyle entelektüel çevrelerden ve farklı toplumsal kesimlerden geniş destek bulmuştur. Hatemi’nin 1997’de cumhurbaşkanı seçilmesiyle, reform hareketi ivme kazanmışsa da bu girişimler muhafazakârların müdahaleleriyle sınırlanmıştır. 2009’daki Yeşil Hareket, rejimin meşruiyetine yönelik ciddi bir meydan okuma olmuş; ancak Ruhani’nin 2013-2021 dönemindeki ılımlı politikaları, muhafazakâr baskılar nedeniyle tam anlamıyla hayata geçirilememiştir. 2021’de Reisi’nin cumhurbaşkanı seçilmesiyle muhafazakârlar, devlet üzerindeki kontrollerini yeniden pekiştirmiştir. 2024’te ise Pezeşkiyan’ın zaferi, reformistlerin yeniden güç kazanma potansiyelini ortaya koymuştur. Bu çalışma, muhafazakârların teokratik meşruiyeti koruma çabaları ile reformistlerin demokratik meşruiyet talebi arasındaki çatışmanın İran’ın siyasal, sosyal ve ideolojik dengeleri üzerindeki etkilerini kapsamlı bir şekilde analiz etmektedir.