İran’da Radikal İslam’ın Yükselişi: Fedaiyan-ı İslam Örneği
Öz
Çok sayıda din, mezhep ve etnik kökenden kavmi bünyesinde barındıran İran genel anlamda muhafazakâr bir yapıya sahiptir. Şii din adamları Rıza Şah’ın Kacarlara son verip Pehlevî hanedanlığını ilan etmesine kadar bu ülkede siyasi, adli, ekonomi ve eğitim alanlarında geniş yetkilere sahipti. Ancak onların bu gücü İran’da liberal, laik bir ulus devlet kurmak isteyen Rıza Şah’ın iktidar olmasıyla yavaş yavaş ortadan kalktı. İran’ın İkinci Dünya Savaşı’ndaki işgali ile birlikte ülkede kısmî bir serbestlik dönemi başladı ve hem ayrılıkçı hem liberal hem de radikal birçok yeni hareket ortaya çıktı. Din adamları yeniden güçlenmeye başladı ve Fedaiyan-ı İslam gibi radikal örgütler kuruldu. Diğer İslami hareketlerden farklı eylemsel yapısıyla dikkat çeken Fedaiyan-ı İslam, hedefleri doğrultusunda hiçbir aşırılıktan kaçınmadı. Örgüt, Ayetullah Kaşanî ile yapılan işbirliği neticesinde bir dönem Milli Cephe’nin komandoları gibi hareket etti. Bu çalışmada İran’da radikal İslam’ın yükselişi Fedaiyan-ı İslam örneğinde ele alınmış, örgütün kuruluşu, programı, faaliyetleri ve çöküşü anlatılmıştır.
Anahtar Kelimeler
Radikal İslam, İran, Fedaiyan-ı İslam, Nevvab Sefevî, Ayetullah Kaşanî.
Kaynakça
- Abbasî, İ. (1390 hş./2012). Çisti Sunnet-i Fikri Radikalizm-i İslamî Der İran (Berersi-yi Movredi: Cemiyet-i Fedaiyân-ı İslam). Feslnâme-yi Siyaset. Mecelle-yi Daneşkede-yi Hukuk ve Ulum-u Siyasi, 4(41), 155-174.
- Abdiyanî, N. (1390 hş./2012). Şiyuhhâ-yi Fedaiyan-ı İslam Der Mubareze Bâ Tağût. Panzdeh Hordad, 8(28), 139-160. Abrahamian, E. (1982). Iran Between Two Revolutions. Princeton Universty Press.
- Abrahamian, E. (2018). Modern İran Tarihi (D. Şendil, Çev.). İş Bankası Kültür Yayınları.
- Arfa, H. (1946). Under Five Shahs. John Murray Press.
- Askerî, A., & Gulyân, A. H. (1401 hş./2022). Bayestihâ-yı Temoddenî Der Hükümet-i İslamî Ez Didgâh-ı Fedaiyan-ı İslam. Pejuheşhâ-yı Temddon-ı Novin-i İslamî, 2(3), 153-171.
- Avery, P. (1373 hş./1994). Târih-i Muâssır-ı İran (Ez Tesis-i Silsile-yi Pehlevî Ta Kûdetâ-yı 28 Mordad 1332). II. (M. Refiî Mehrâbadî, Çev.). Neşr-i Mûesse-yi Matbûât-ı Âtâî.
- Ayetullah Kaşani Fedaiyan-ı İslam ve Nuhzet-i Milli Şoden-i San’ât-ı Neft (1388 hş./2010). Panzdeh Hordad, 6(22), 366-390.
- Berâ-yı İntihâb-ı Nohostvezir-i Âyende. (1329 hş./1951), Kûşiş.
- Caferiyân, R. (1394 hş./2015). Ceryanhâ ve Sazmanhâ-yı Mezhebi-Siyasi İran, Neşr-i Muessese-yi Ferhengî Daneş ve Endişe-yi Muassır.
- Câmî, N. (1362 hş./1984). Gozeşte Çırağ-ı Rah-ı Âyende Est ( Tarih-i İran Der Fâsıle-yi Do Kudetâ). İntişârât-ı Kaknûs.