19. Yüzyıl İran’ında Başkent ve Taşra İlişkisi: Horatio Southgate’in Gözlemleri Üzerinden Bir İnceleme

Bu çalışma, Horatio Southgate’in seyahatnamesinden hareketle 19. yüzyıl İran şehirlerini Tahran, Tebriz ve Kazvin örnekleri üzerinden karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Çalışmanın temel amacı, seyyahın şehirleri hangi ölçütlerle değerlendirdiğini ortaya koymak ve başkent ile taşra arasındaki farkın yalnızca idari konumla açıklanamayacağını göstermektir. Bu çerçevede şehirler, yabancı varlığı, ticaret ağları, çarşı düzeni, konut dokusu, su temini, sağlık şartları ve gündelik hayatın ritmi gibi göstergeler üzerinden okunmuştur. İnceleme sonucunda Tebriz’in sınır ticareti, Avrupa ile teması ve canlı ekonomik yapısı sayesinde daha hareketli ve dışa açık bir şehir görünümü sunduğu anlaşılmıştır. Kazvin’e geçiş yolları üzerindeki konumuna rağmen su sıkıntısı, daha kapalı toplumsal yapısı ve eski merkez olma vasfını yitirmiş; görüntüsüyle ara bir karakter taşımaktadır. Seyyahın gözünde Tahran ise siyasi merkez olmasına karşın, kent dokusu, temizlik ve görünür şehir düzeni bakımından beklentileri karşılamayan bir başkent olarak öne çıkmaktadır. Böylece çalışma, modernliğin merkezden taşraya tek yönlü bir çizgide değil, farklı temas alanları ve yerel şartlar içinde şekillendiğini ortaya koymaktadır.

This study examines nineteenth-century Iranian cities through a travel narrative by comparatively focusing on Tehran, Tabriz, and Qazvin. Its main aim is to identify the criteria by which the traveler evaluated these cities and to show that the difference between the capital and the provinces cannot be explained solely through administrative status. Within this framework, the cities are analyzed through such indicators as the presence of foreigners, commercial networks, the organization of bazaars, residential texture, water supply, health conditions, and the rhythm of everyday life. The study demonstrates that Tabriz appears as a more dynamic and outward-looking city thanks to its border trade, its contact with Europe, and its vibrant economic structure. Qazvin, by contrast, occupies an intermediate position. Despite its location on major transit routes, it is marked by water shortages, a relatively closed social climate, and the loss of its former status as an important center. Tehran, although the political capital, emerges in the traveler’s account as a city that fails to meet expectations in terms of urban fabric, cleanliness, and visible civic order. In this way, the article argues that modernity did not develop in a simple, one-directional line from center to periphery, but rather took shape through different networks of contact and local conditions.