Osmanlı Devleti ile İran Arasında Tabiiyet İhtilafı: Tefrik-i Tebaa Uygulaması
Öz
Osmanlı Devleti ile İran yüzyıllar boyunca politik ve ekonomik bir rekabet içerisinde olmuşlardır. İki devlet arasında konar-göçer aşiretlerden, hudutların belirsizliğinden, ticari rekabetten ve mezhepsel farklılıklardan kaynaklanan sorunlar yaşanmıştır. Bu sorunlardan bir tanesi de tabiiyet sorunudur. Osmanlı Devleti, 18. yüzyılın son çeyreği ile başlayan çözülme sürecinde malî krizlerin kronik bir hal alması ve merkezi devletin etkinliğini yitirmesi nedeniyle tebaası üzerindeki denetimini kaybetmeye başlamış ve buna bağlı olarak ortaya çıkan tabiiyet sorununa karşı 19. yüzyılın ikinci çeyreği ile birlikte tefrik-i tebaa politikasını uygulama kararı almıştır. Tefrik-i tebaa uygulaması bir yandan Osmanlı topraklarında ikamet eden ve kanunlara aykırı bir biçimde dolaylı yoldan mülkiyet elde eden himayelilerin öte yandan birtakım muafiyetler elde etmek amacıyla tabiiyet değiştirenlerin sayıca giderek artması nedeniyle tahrir-i nüfus ve tahrir-i emlak gibi uygulamalarla eşzamanlı olarak yürütülmüştür. Bu çalışmanın amacı Osmanlı Devleti ile İran Devleti arasındaki tabiiyet ihtilafının çözümüne yönelik bir politika girişimini çok boyutlu bir biçimde detaylandırmaktır. Bu bağlamda çalışmada Osmanlı Devleti’nin kendi tebaası ile İran tebaasını ayırt etme politikası arşiv belgeleri üzerinden ve tarihsel bir perspektifle ele alınmaktadır. İran Devleti’nin tebaasının büyük bir bölümünün Müslüman olması, tabiiyet meselesini vergi, mülkiyet, miras ve askerlik gibi farklı alanlara taşımıştır. Çalışmanın bulguları tefrik-i tebaa uygulamasında mezhepsel farklılıkların ön plana çıktığını göstermektedir.
Anahtar Kelimeler
Tabiiyet, Tefrik-i Tebaa, Men-i İzdivaç, Osmanlı Devleti, İran
Kaynakça
- Abdulla, N. (2008). İmparatorluk, sınır ve aşiret. AvestaYayınları.
- Arabkhani, R. (2012). Sultan II. Abdülhamit dönemi Osmanlı-İran ilişkilerinde atabat-ı aliyat [Yayımlanmamış doktora tezi]. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
- As, E. (2010). XVI yüzyıldan cumhuriyetin ilk yıllarına kadar Türk ve İran sınır sorunları ve çözümü. Atatürk Yolu Dergisi, 12(46), 219-253. https://doi.org/10.1501/Tite_0000000325
- Ateş, S. (2013). The Ottoman – Iranian borderlands – making a boundary, 1843-1914. Cambridge University Press.
- Aybay, R. (1980). Kadının uyrukluğu üzerinde evlenmenin etkisi. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları.
- Aybay, R. (2006). Vatandaşlık hukuku. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
- Babıali Evrak Odası Evrakı (BEO) 3229/242134, 3312/248354.
- Beriş, H. E. (2006). Küreselleşme çağında egemenlik-ulusal egemenliğin yeni sınırları. Lotus Yayınları.
- Bihterin, V. D. & Işık, A. (2015). 1924 anayasası döneminde yurttaşlık anlayışı. Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, 21(1), 13-43.
- Bingül, Ş. (2018). XIX. yüzyılın ikinci yarısında Van [Yayımlanmamış doktora tezi]. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.