17. Yüzyılın Sonunda Bir Safevî Elçisinin Osmanlı Devleti’ne Maliyeti
Öz
Osmanlı diplomasisine dair olan çalışmamız 1696 yılı sonunda II. Mustafa’nın cülusunu tebrik münasebetiyle İran’dan gönderilen ve İstanbul yerine Edirne’de ağırlanan Horasan Hakimi Ebu’l-Ma’sum Han’ın elçiliğini kapsamaktadır. Dolayısıyla elçinin tayininden itibaren doğu sınırında başlayıp geri dönüşte yine aynı yerde biten diplomasi süreciyle söz konusu elçinin Osmanlı Devleti topraklarında bulunduğu zaman diliminde devletin kendisi için verdiği “tayinat” masrafı ele alınmıştır: İran elçisinin yolculuğunda karşılama, eşlik etme, İstanbul’a gelinceye kadar elçinin ve hizmetinde bulunan maiyetinin yol güvenliğinin sağlanması, konaklama işlerinin düzenlenmesi, İstanbul’a ulaştıktan sonra Anadolu yakasından (Üsküdar), Sarayburnu’na geçirilmesi, sultanın Edirne’de bulunması sebebiyle oraya götürülmesi ve Divan-ı Hümayun’a kabul edilinceye kadar ikamet edecekleri yerlerin donatılması, Divan’a kabulleri sırasında ve sonrasında tatbik edilen teşrifat ve elçilik heyeti için yapılan harcama (tayinat) kalemleri değerlendirilmiştir. Bu dönemde II. Viyana Kuşatması’ndan sonra başlayan Batı cephesindeki uzun savaşın kötü gidişatına bağlı olarak İran’la mevcut barış halinin devamının sağlanması Osmanlı hükümeti açısından son derece önemlidir. Bu nedenle, Osmanlı arşiv kaynaklarına dayanan bu çalışmayla elde edilecek bulguların İran’la olan elçi teatilerinin önemini göstermeye katkı sağlaması umulmaktadır. Diğer bir ifadeyle, elçilik heyeti için yapılan harcamalar üzerinden İran’a atfedilen stratejik ve diplomatik önem analiz edilmiştir. Keza, Osmanlı Devleti’nin Ebu’l-Masum Han’dan önce ve sonra gelen İran elçilerine karşı takip ettiği klasik elçi ağırlama usulleriyle karşılaştırıldığında, teşrifat benzerdir. Merasim ve teşrifatta eski kaidelere riayet edilmekle beraber Osmanlı Devleti’nin Avusturya ve müttefikleriyle savaşta olmasından dolayı elçi nezdinde İran’a karşı bir hayli dostluk ve büyük bir debdebe gösterildiğine dair bulgular elde edilmiştir. Yine elçinin misafir edilmesi ve huzura kabulü sırasında yapılan merasimlerin İstanbul ve saray dışında gerçekleşmesinin bazı farklı yanları bulunmaktadır. Bunlar ve ilave çıkarımlar için başta döneme dair arşiv evraklar ile çağdaş Osmanlı kronikleri ve bazı araştırmalar kullanılmıştır.
Anahtar Kelimeler
İran
,
Osmanlı İmparatorluğu
,
Diplomasi
,
Safevî Elçileri
,
Tayinat Sistemi
The Cost of a Safavid Envoy to the Ottoman Empire at the End of the 17th Century
Abstract
This paper on Ottoman diplomacy includes the envoy Abu'l-Ma’sum Khan the ruler of Khorasan, who was sent from Iran to congratulate the enthronement of Sultan Mustafa II at the end of 1696 and was hosted in Edirne instead of Istanbul. Therefore, the diplomatic process beginning at the eastern border following the envoy’s appointment and ending at the same point on his return, and the “rations” allotted by the government during the accommodation of the envoy were discussed. The welcoming of the Iranian envoy during his travel, accompanying him on his journey to Istanbul, ensuring the safety of the road for him and his entourage as he journeyed to Istanbul; after reaching Istanbul, his crossing from the Anatolian side (Uskudar) to Sarayburnu; his taking to Edirne as the Sultan was there and equipping the places where they would reside until the envoy had an audience before the Imperial Divan; the honours and expenses (allotment/tayinat) made for the delegation during and after their admission to the Court were tried to be evaluated. It was extremely important during that time for the Ottoman government to ensure the continuation of the current peace with Iran, depending on the bad course of the long war on the Western front, which started after the Second Siege of Vienna. Hence, it is hoped that the findings to be obtained through this study, which is based on Ottoman archival sources, will contribute showing the importance of envoy exchanges with Iran. In other words, the strategic and diplomatic importance attributed to Iran through the expenditures made for the delegation was analyzed. Likewise, the ceremony is similar when compared with the classical methods of hosting the envoys of the Ottoman Empire against the Iranian envoys who came before and after Ebu'l-Ma’sum Khan. Although classical rules were followed in ceremonies, it became clear that as the Empire was at war with Austria and its allies, a great deal of friendship and pomposity was shown to Iran in the envoy’s presence. Again, the ceremonies held during the accommodation and reception of the envoy have some different aspects as they all took place outside of Istanbul and the palace. For these and additional inferences the archival documents of the period, contemporary Ottoman chronicles, and some researches have been employed.
Keywords
Iran
,
Ottoman Empire
,
Diplomacy
,
Safavid Envoys
,
Tayinat System
