KÜRESEL TİCARETTE ÇOK KUTUPLULUK TARTIŞMALARI: LİTERATÜR TEMELLİ BİR DEĞERLENDİRME

Öz

Bu çalışma, 2014 sonrası dönemde küresel ticarette çok kutupluluğa ilişkin geliştirilen öngörüleri sistematik biçimde değerlendirmeyi ve bu öngörülerin güncel ticari gelişmelerle ne ölçüde örtüştüğünü analiz etmeyi amaçlamaktadır. Nitel, literatür temelli ve doküman analizine dayalı bir değerlendirme olarak tasarlanan çalışmada; akademik literatür, IMF, OECD, Dünya Bankası, Dünya Ticaret Örgütü ve UNCTAD gibi uluslararası kuruluş raporları ile güncel küresel ticaret eğilimleri birlikte incelenmiştir. Çalışma, sistematik literatür taraması ya da nicel tahmin modeli değildir; çok kutupluluk öngörülerini literatürde tekrar eden temalar, temel varsayımlar, gözlemlenen gelişmelerle örtüşme düzeyi ve açıklayıcılık bakımından karşılaştırmalı olarak değerlendirmektedir. Bu çerçevede öngörüler; ABD–Çin rekabeti, bölgeselleşme ve ticaret blokları, küresel değer zincirlerinin yeniden yapılanması ile Küresel Güney’in ve yeni ticaret aktörlerinin yükselen rolü olmak üzere dört tema altında ele alınmıştır. Bulgular, küresel ticaret sisteminin daha parçalı, çok aktörlü ve çok katmanlı bir yapıya evrildiğini göstermektedir. Ancak bu dönüşüm homojen, doğrusal ve tamamlanmış değildir. Büyük güç rekabeti ticaret politikalarını şekillendirse de bölgesel girişimler, yeniden örgütlenen değer zincirleri ve yükselen ekonomilerin etkisi dönüşümün diğer bileşenleridir. Sonuç olarak çalışma, çok kutuplu ticaret düzeninin tamamlanmış ve dengeli bir yapıdan ziyade; farklı aktörlerin, bölgelerin ve kurumların eş zamanlı biçimde etkili olduğu, jeopolitik kırılganlıklar ve yapısal eşitsizlikler içeren devam eden bir dönüşüm süreci olarak değerlendirilmesi gerektiğini savunmaktadır. Anahtar Kelimeler: Küresel Ticaret, Çok Kutupluluk, Küresel Değer Zincirleri

Anahtar Kelimeler

• Küresel Ticaret
• Çok Kutupluluk
• Küresel Değer Zincirleri

DEBATES ON MULTIPOLARITY IN GLOBAL TRADE: A LITERATURE-BASED ASSESSMENT

Öz

This study aims to systematically evaluate the projections developed in the post-2014 period regarding multipolarity in global trade and to analyze the extent to which these projections correspond to current developments in international trade. Designed as a qualitative, literature-based, and document analysis-oriented assessment, the study examines academic literature, reports published by international organizations such as the IMF, OECD, World Bank, World Trade Organization, and UNCTAD, and recent global trade trends. The study is not designed as a systematic literature review or a quantitative forecasting model; rather, it comparatively evaluates multipolarity projections in terms of recurring themes, underlying assumptions, correspondence with observed trade developments, and explanatory relevance. Within this framework, projections concerning a multipolar trade order are examined under four themes: U.S.–China rivalry, regionalization and trade blocs, the restructuring of global value chains, and the rising role of the Global South and emerging trade actors. The findings show that global trade is evolving toward a more fragmented, multi-actor, and multi-layered structure. However, this transformation is not homogeneous, linear, or complete. Although great power rivalry shapes global trade policies, regional trade initiatives, reorganized value chains, and the growing influence of emerging economies are also key components of this transformation. The study concludes that the multipolar trade order should be understood not as a completed structure, but as an ongoing transformation process in which different actors, regions, and institutional arrangements operate simultaneously, while geopolitical vulnerabilities and structural inequalities continue to shape its trajectory. Keywords: Global Trade, Multipolarity, Global Value Chains

Anahtar Kelimeler

• Global Trade
• Multipolarity
• Global Value Chains

Kaynakça

1. Aiyar, S., Chen, J., Ebeke, C.H., Garcia-Saltos, R., Gudmundsson, T., Ilyina, A., Kangur, A., Kunaratskul, T., Rodriguez, S.L., Ruta, M., Schulze, T., Soderberg, G., & Trevino, J.P. 2023. Geoeconomic fragmentation and the future of multilateralism. IMF Staff Discussion Note, 2023/001. Washington, DC: International Monetary Fund. https://doi.org/10.5089/9798400229046.006.
2. Arıcıoğlu, E. 2025. The effects of regional trade agreements on trade flows: a structural gravity equation analyses. Cumhuriyet Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 26(3): 569-583.
3. Ateş, E., & Şanlısoy, S. 2022. Küresel değer zincirinin belirleyenleri. Optimum Ekonomi ve Yönetim Bilimleri Dergisi, 9(2): 137-152.
4. Baldwin, R. 2016. The great convergence: information technology and the new globalization. Cambridge, MA: Harvard University Press.
5. Baldwin, R., & Evenett, S.J. 2020. COVID-19 and trade policy: why turning inward won’t work. London: CEPR Press.
6. Bouzas, R., & Zelicovich, J. 2014. La Organización Mundial de Comercio, los acuerdos mega-regionales y los usos estratégicos del regionalismo. Studies of Applied Economics, 32(3): 963-994.
7. Chatzinikolaou, D., Vlados, C., & Iqbal, B.A. 2022. New globalization and multipolarity: a critical review and the Regional Comprehensive Economic Partnership case. Journal of Economic Integration, 37(3): 458-483. https://doi.org/10.11130/jei.2022.37.3.458.
8. Dağıstan, N. 2017. Küresel değer zincirlerinin Türkiye’nin dış ticaret ve üretim yapısına etkileri. Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Dergisi, 13(13): 824-835.

9. Degterev, D.A. 2019. Multipolar world order: old myths and new realities. Vestnik RUDN. International Relations, 19(3): 404-419.
10. Demir, N., & Tekir, O. 2018. Marshall Planı, Yeni İpek Yolu Projesi ve Çin-ABD rekabeti. İnönü Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 7(1): 32-45.
11. Fajgelbaum, P.D., & Khandelwal, A.K. 2022. The economic impacts of the US-China trade war. Annual Review of Economics, 14(1): 205-228.
12. Garzon, J.F. 2017. Multipolarity and the future of economic regionalism. International Theory, 9(1): 101-135. Gereffi, G., Humphrey, J., & Sturgeon, T. 2005. The governance of global value chains. Review of International Political Economy, 12(1): 78-104.
13. Gökten, K. 2022. Güney Çin Denizi: ekonomik ve stratejik rekabeti anlamak. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi İİBF Dergisi, 24(1): 97-122.
14. Handley, K., & Limão, N. 2017. Policy uncertainty, trade, and welfare. American Economic Review, 107(9): 2731-2783.
15. Hettne, B., & Söderbaum, F. 1998. The new regionalism approach. Politeia, 17(3): 6-21. Horner, R., & Nadvi, K. 2018. Global value chains and the rise of the Global South. Global Networks, 18(2): 207-237.
16. Huang, D.T. 2026. Why regional economic agreements matter more. International Business Review, 35(1): 102525.
17. Ikenberry, G.J. 2018. The end of liberal international order? International Affairs, 94(1): 7-23.
18. International Monetary Fund (IMF). 2022. World economic outlook: war sets back the global recovery. Washington, DC: International Monetary Fund.
19. Irwin, D. 2023. The return of industrial policy. Finance & Development, 60(2): 12-14.
20. Kano, L., Tsang, E.W.K., & Yeung, H.W.C. 2020. Global value chains: a review. Journal of International Business Studies, 51(4): 577-622.
21. Kindleberger, C.P. 1986. The world in depression, 1929-1939. Berkeley, CA: University of California Press.
22. Miroudot, S. 2020. Reshaping the policy debate on global supply chains. Journal of International Business Policy, 3(4): 430-442.
23. Muzaffar, M., Yaseen, Z., & Rahim, N. 2017. Changing dynamics of global politics. LASSIJ, 1(1): 49-61.
24. OECD. 2013. Interconnected economies: benefiting from global value chains. Paris: OECD Publishing.
25. OECD. 2023. Supply chain disruptions and new investment policies. Paris: OECD Publishing.
26. OECD. 2024. Insights on engagement in global value chains in 2023. OECD Statistics and Data Directorate. https://oecdstatistics.blog/2024/03/14/insights-on-engagement-in-global-value-chains-in-2023/.
27. Peters, M.A. 2023. The emerging multipolar world order. Educational Philosophy and Theory, 55(14): 1653-1663. Stokes, D., & Waterman, K. 2017. US strategy in East Asia. International Affairs, 93(5): 1039-1060.
28. United Nations Conference on Trade and Development (UNCTAD). 2023. World investment report 2023. Geneva: United Nations.
29. United Nations Conference on Trade and Development (UNCTAD). 2024. World investment report 2024: investment facilitation and digital government. Geneva: United Nations. https://unctad.org/publication/world-investment-report-2024.
30. United Nations Conference on Trade and Development (UNCTAD). 2025. Global trade hits record $33 trillion in 2024, driven by services and developing economies. United Nations Conference on Trade and Development. https://unctad.org/statistics.
31. United Nations Conference on Trade and Development (UNCTAD). 2026. Two decades of intra-BRICS trade: trends, patterns and policies. Geneva: United Nations Conference on Trade and Development. https://unctad.org/statistics.
32. World Bank et al. 2019. Global value chain development report 2019: technological innovation, supply chain trade, and workers in a globalized world. Washington, DC: World Bank.
33. World Bank. 2020. World development report 2020: trading for development in the age of global value chains. Washington, DC: World Bank.
34. World Bank. 2024. Global economic prospects. Washington, DC: World Bank.
35. World Trade Organization (WTO). 2023. World trade report 2023: re-globalization for a secure, inclusive and sustainable future. Geneva: World Trade Organization.
36. World Trade Organization (WTO). 2025a. Global trade outlook and statistics: April 2025. Geneva: World Trade Organization. https://data.wto.org/en/dataset/wto_gtos
37. World Trade Organization (WTO). 2025b. Statistics on merchandise trade. WTO Data Portal. https://data.wto.org/en/dataset/commerchandise
38. World Trade Organization (WTO). 2026. Regional trade agreements database. https://rtais.wto.org/ WTO et al. 2023. Global value chain development report 2023. Geneva: World Trade Organization.
39. Yalçın, H., & İlhan, B. 2020. Tek kutuplu sistemde süper güç davranışı: soğuk savaş sonrası Amerikan dış politikası ve Trump dönemi. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21(2): 545-560.