Multilingualism in Family Law According to Shāfiʿī Madhhab

Öz

Several factors have made Arabic an important language for Muslims. From an Islamic law perspective, in addition to being the language of worship, Arabic has long been the established language of instruction in madrasahs (colleges) for the teaching of Islamic legal sciences. It is also the language of works written in the field of Islamic law and the language that a mujtahid (independent jurist) who will engage in jurisprudential (fiqh) activity, a qāḍī (judge) who will adjudicate, or a muftī (Islamic jurisconsult) who will issue fatwás (legal opinions) must know. In fact, some Islamic jurists have described Arabic as the language of Sharīʿah (Islamic law). Since the early periods, many communities of different races and languages have embraced Islam. This situation has led to debates regarding the use of non-Arabic languages in Islamic jurisprudence (fiqh). The aim of this study is to present these discussions specifically within the Shāfiʿī madhhab (school of fiqh). The limitation of the research to family law is due to the fact that after the issues related to worship, the discussions on the use of languages other than Arabic in Islamic jurisprudence are mostly concentrated in this field. The reason for limiting the study to the Shāfiʿī madhhab, in addition to its focus on family law, lies in the fact that al-Shāfiʿī (d. 204/820) is known for insisting that every Muslim should possess a level of Arabic sufficient to perform basic acts of worship and he strongly emphasizes the importance of Arabic for understanding the naṣṣ (textual proof). Owing to these views, he has been accused of Arab nationalism and literalism. From this perspective, identifying the views of al-Shāfiʿī and the Shāfiʿī madhhab on the use of non-Arabic languages in the context of family law is of particular importance. This study demonstrates that the Shāfiʿī madhhab adopts a pluralistic approach in family law that balances adherence to the naṣṣ with the practical and functional requirements of the law and highlights its flexible attitude in recognizing the validity of legal expressions formulated in foreign languages for individuals who do not know Arabic.

Anahtar Kelimeler

• Islamic jurisprudence
• Shāfiʿī madhhab
• family law
• multilingualism

Şâfi‘î Mezhebinde Aile Hukukunda Çok Dillilik

Öz

Arapçayı Müslümanlar için önemli bir dil haline getiren birçok etken vardır. Fıkıh açısında bakıldığında ise Arapça ibadet dili olmasının yanında medreselerde fıkıh eğitiminin ve fıkıh alanında yazılan eserlerin dili; fıkhî faaliyette bulunan müçtehidin, yargılamada bulunan kâdînin veya fetva veren müftünün bilmesi gereken bir dil olarak kabul edilmiştir. Nitekim bazı fakîhler Arapçayı hukukun (şeriatin) dili olarak tasvir etmiştir. İlk dönmelerden itibaren Araplar dışında birçok farklı ırkta ve dilde olan topluluklar Müslüman olmuştur. Bu durum, fıkıhta Arapçanın dışında başka bir dilin kullanılmasına ilişkin tartışmalara zemin oluşturmuştur.. Araştırmanın amacı bu tartışmaları Şâfi‘î mezhebi özelinde ortaya koymaktadır. Çağdaş fıkıh çalışmalarında Arapça dışında bir dilin namaz başta olmak üzere ibadetlerde kullanımı, birçok akademik araştırmaya konu olmuştur. Ancak aile hukukunda Arapça dışında bir dilin kullanılmasına ilişkin tartışmalar görebildiğimiz kadarıyla yeterince ele alınmış değildir. Konunun aile hukuku ile sınırlandırılması, fıkıhta ibadet meselelerinden sonra Arapça dışındaki bir dilin kullanmasına ilişkin tartışmaların bu alanda yoğunlaşmasından kaynaklanmaktadır. Aile hukukunun yanı sıra araştırmanın Şâfi‘î mezhebi ile sınırlandırılmasını nedeni ise Şâfi'î'nin Arap diline olan vurgusundan kaynaklanmaktadır. Bilindiği üzere Şâfi‘î (öl. 204/820) her Müslümanın temel ibadetlerini yapabilecek düzeyde Arapça bilmesini gerekli görmekte ve nasların anlaşılması için Arapçanın önemini güçlü bir şekilde vurgulamaktadır. Öyle ki Şâfi‘î, bu düşünceleri gerekçe gösterilerek yer yer Arap milliyetçisi ve literalist olmakla itham edilmektedir. Bu açıdan bakıldığı taktirde Şâfi‘î’nin ve Şâfi‘î mezhebinin aile hukuku özelinde Arapça dışında bir dilin kullanılmasına ilişkin görüşlerinin tespit edilmesi önem arz etmektedir. Araştırmanın farklı mezhepler cihetiyle ve fıkhın aile hukuku dışındaki alanlarında farklı dillerin kullanımına ilişkin araştırmalara alan açacağını ümit ediyoruz. Araştırmanın sonucunda, Şâfi‘î mezhebi ve aile hukuku özelinde fıkhî hükümlerin uygulanmasında çok dilliğin hangi temeller üzerinde kurgulandığı tespit edilmeye çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• Arapça
• Şafi'î mezhebi
• çok dillilik

Kaynakça

1. Abd Wahid, Najihah - Yunus, Anas Mohd - Abdullah, Nor Hafizah. “The Contributions of Imam Shafi‘i in Arabic Language and Literature”. The Social Sciences 11/5 (2016), 547-550.
2. Abū Dāwūd, Sulaymān ibn al-Ash‘ath al-Azdī al-Sijistānī. Sunan Abī Dāwūd. ed. Shu‘ayb al-Arna’ūṭ - Muḥammad Kāmil Qarah Ballī. 7 vols. Beirut: Dār al-Risālah al-‘Ālamiyyah, 2009.
3. Afacan, Hülya - Güman, Osman. “er-Risâle’de Şâfiî’ye Göre Kur’ân’ın Arabîliği”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 24/46 (2022), 485-503. https://doi.org/10.17335/sakaifd.1153858
4. Aslan, Mehmet Selim. İslâm Aile Hukuku. Bursa: Emin Yayınları, 2017.
5. Aktan, Hamza. “Kazf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/148-149. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
6. Atar, Fahrettin. “Muhâlea”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30/397-401. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
7. Aybakan, Bilal. “Şâfiî Mezhebi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38/233-247. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
8. Aybakan, Bilal. “Fürû‘ Fıkıh Sistematiği Üzerine”. Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 31 (2006/2), 5-32. https://doi.org/10.15370/muifd.48746

9. Aydın, Mehmet Âkif. “Liân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/172-173. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
10. al-Bakrī, Abū Bakr ʿUthmān ibn Muḥammad. Iʿānat al-ṭālibīn ʿalá ḥall alfāẓ Fatḥ al-Muʿīn. ed. Yāsir al-Sayyid ʿAbd al-ʿAzīz. 5 vols. Cairo: Dār al-Salām, 2021.
11. Bahri, Andi Syamsul. “Legal Status of the Li‘an Children Recognition: Comparison of The Mazhab Malikiyah and the Compilation of Islamic Law”. Jurnal Mahkamah: Kajian Ilmu Hukum dan Hukum Islam 7/1 (2022), 67-78. https://doi.org/10.25217/jm.v7i1.2381
12. Bellefonds, Y. Linant de. “Hiba”. Encyclopaedia of Islam New Edition Online (EI-2 English). Date Accessed 4 July 2025. https://referenceworks.brill.com/display/entries/EIEO/COM-0283.xml
13. Bedir, Fatma Nur. “Native or Liturgical Language in Prayers: A Field Research on This Debate”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 10/3 (2020), 2494-2514. https://doi.org/10.15869/itobiad.916748
14. Boulaouali, Tijani. “Quran Translation: A Historical-Theological Exploration”. International Journal of Islamic Thought 19 (2021), 120-132. https://doi.org/10.24035/ijit.19.2021.202
15. Çiçek, Kemal. “Interpreters of the Court in the Ottoman Empire as seen from the Sharia Court Records of Cyprus”. Islamic Law and Society 9/1 (2002), 1-15. https://doi.org/10.1163/156851902753649252
16. Loṭfī, ‘Abd al-Riḍā - Fard, ‘Alī Moṭahharī. “Māhiyyat-i Fiqhī wa Ḥoqūqī-yi Tarjomah dar U’mūr-i Qaḍā’ī”. Goftimān-i Ḥoqūq-i Islāmī-yi Mo‘āṣir 2/3 (2024), 149-172.
17. Döndüren, Hamdi. “Îlâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/61-62. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
18. al-Ḥiṣnī, Taqī al-Dīn. Kifāyat al-akhyār fī ḥall Ghāyat al-ikhtiṣār. ed. ʿAlī ʿAbd al-Ḥamīd Balṭajī - Muḥammad Wahbī Sulaymān. Damascus: Dār al-Khayr, 1994.
19. al-ʿImrānī, Yaḥyá ibn Abī l-Khayr. al-Bayān fī madhhab al-Imām al-Shāfiʿī. ed. Qāsim Muḥammad al-Nūrī. 13 vols. Jeddah: Dār al-Minhāj, 2000.
20. al-Juwaynī, Imām al-Ḥaramayn. Nihāyat al-maṭlab fī dirāyat al-madhhab. ed. ʿAbd al-ʿAẓīm Maḥmūd al-Dīb. 20 vols. Jeddah: Dār al-Minhāj, 2007.
21. al-Kāsānī, ʿAlāʾ al-Dīn Abū Bakr ibn Masʿūd. Badāʾiʿ al-ṣanāʾiʿ fī tartīb al-sharāʾiʿ. ed. ʿAlī Muḥammad Muʿawwaḍ - ʿĀdil Aḥmad ʿAbd al-Mawjūd. 10 vols. Beirut: Dār al-Kutub al- ʿIlmiyyah, 2003.
22. Kooria, Mahmood. “Words of ʿajam in the World of Arab: Translation and Translator in Early Islamic Judicial Procedure”. Justice and Leadership in Early Islamic Courts. ed. Intisar A. Rabb - Abigail Krasner Balbale. 71-90. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2018.
23. Karaismailoğlu, Adnan. “Acem”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 1/321. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
24. Keleş, Ahmet. “Anadilde İbadet”. Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi 1/1 (March 2003), 87-113.
25. Keri, Ismail. “The Concept of Ta’abbudi and Ta’aqquli in Islamic Law”. al-Bayyinah 5/2 (December 2021), 214-226. https://doi.org/10.35673/al-bayyinah.v5i2.1992
26. Kıral, Bilgen. “Nitel Bir Veri Analizi Yöntemi Olarak Doküman Analizi”. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 8/15 (2020), 170-189.
27. al-Qalyūbī, Aḥmad Salāmah. Ḥāshiyatā Qalyūbī wa-l-ʿUmayrah. 4 vols. Beirut: Dār al-Fikr, 1995.
28. Lowry, Joseph E. “The Legal Hermeneutics of al-Shāfiʿī and Ibn Qutayba: A Reconsideration”. Islamic Law and Society 11/1 (2004), 1-41.
29. Lowry, Joseph E. Early Islamic Legal Theory: The Risāla of Muḥammad ibn Idrīs al-Shāfiʿī. Leiden, Boston: Brill, 2007.
30. al-Māwardī, Abū l-Ḥasan. al-Ḥāwī l-kabīr fī fiqh madhhab al-Imām al-Shāfiʿī wa-huwa sharḥ Mukhtaṣar al-Muzanī. ed. ʿAlī Muḥammad Muʿawwaḍ - ʿĀdil Aḥmad ʿAbd al-Mawjūd. 19 vols. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah, 1999.
31. Narin, İsmail - Özdaş, Haşim. “Talâkta Ric‘at Bağlamında Kur’ân-ı Kerim’de Belirtilen İlkeler”. Tokat İlmiyat Dergisi 8/2 (December 2020), 681-706. https://doi.org/10.5281/zenodo.4399268
32. al-Nawawī, Abū Zakariyyā. Rawḍat al-ṭālibīn wa-ʿumdat al-muftīn. ed. Zuhayr al-Shāwīsh. 12 vols. Beirut - Damascus - Amman: al-Maktab al-Islāmī, 1991.
33. Okur, Kâşif Hamdi. “Yesevî Muhibbi Bir Hanefî Fakîh: Sığnâkî’nin İbadet Dili Anlayışı”. Geçmişten Geleceğe Hoca Ahmed Yesevî Uluslararası Sempozyumu. ed. Ömer Kul et al. 2/700-707. İstanbul: Şenyıldız Yayıncılık, 2016.
34. Okur, Kâşif Hamdi. “Serahsî’nin Referans Kaynağı Olarak Kur’ân’a Bakışı ve İbadet Dili Anlayışı”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/22 (2012), 211-227. https://doi.org/10.14395/jdiv38
35. Okur, Kâşif Hamdi. “Temel Fıkıh Kaynaklarına Göre İbadetin Dili”. Dinî Araştırmalar 1/3 (1999), 171-203.
36. al-Rāfiʿī, ʿAbd al-Karīm ibn Muḥammad al-Qazwīnī. al-ʿAzīz sharḥ al-Wajīz (al-Sharḥ al-kabīr). ed. ʿAlī Muḥammad Muʿawwaḍ - ʿĀdil Aḥmad ʿAbd al-Mawjūd. 13 vols. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah, 1997.
37. al-Rūyānī, ʿAbd al-Wāḥid ibn Ismāʿīl. Baḥr al-madhhab fī furūʿ madhhab al-Shāfiʿī. ed. Ṭāriq Fatḥī al-Sayyid. 14 vols. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah, 2009.
38. al-Shāfiʿī, Muḥammad ibn Idrīs. al-Risālah. ed. Aḥmad Muḥammad Shākir. Cairo: Maktabat Dār al-Turāth, 2005.
39. al-Shāfiʿī, Muḥammad ibn Idrīs. al-Umm. ed. Muḥammad Zuhrī al-Najjār. 8 vols. Beirut: Dār al-Maʿrifah, 1990.
40. al-Shīrāzī, Abū Isḥāq. al-Muhadhdhab fī fiqh al-Imām al-Shāfiʿī. ed. Zakariyyā ʿUmayrāt. 3 vols. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah, 1995.
41. al Shirbīnī, al Khaṭīb. Mughnī l-muḥtāj ilá maʿrifat maʿānī alfāẓ al Minhāj. ed. ʿAlī Muḥammad Muʿawwaḍ - ʿĀdil Aḥmad ʿAbd al Mawjūd. 7 vols. Beirut: Dār al Kutub al ʿIlmiyyah, 1994.
42. Tan, Oğuzhan. “Translating The Sacred: Islamic Law, Ottoman Readership, and Two Examples of a Transitional Genre”. Ilahiyat Studies 15/2 (December 2024), 201-231. https://doi.org/10.12730/is.1458921
43. The Qurʾan. trans. M. A. S. Abdelhaleem. Oxford: Oxford University Press, 2005.
44. Yaşar, Hakime Reyyan. “ʿAqd al-Nikāḥ: Explaining the Nexus Between Marriage and Contract in Islamic Law”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 63/1 (May 2022), 157-184. https://doi.org/10.33227/auifd.975753
45. Yiğit, Metin. “İmam Şafii’de Arapça Vurgusu ve Lafız-Mana Dengesi”. Uluslararası İmam Şafii Sempozyumu. ed. Mehmet Bilen. 803-835. İstanbul: Kent Işıkları, 2012.