An Overshadowed Akbarī Sufi in Fourteenth-Century Anatolia: Shams al-Dīn Muḥammad al-Tustarī and His Intellectual Legacy

Öz

This study addresses a long-standing case of identity confusion in Islamic intellectual history between two contemporaneous 8th/14th-century scholars known as al-Tustarī: Shams al-Dīn Muḥammad al-Tustarī and Badr al-Dīn Muḥammad al-Tustarī (d. 732/1332). While Badr al-Dīn al-Tustarī, a prominent theologian and philosopher, has been well documented, Shams al-Dīn’s life and intellectual legacy have remained largely in obscurity. Using a comparative methodology that examines paratextual elements of their works –such as introductions, conclusions, titles, dedications, and places of composition– this research clearly distinguishes the two figures. It then reconstructs Shams al-Dīn al-Tustarī’s intellectual profile through an analysis of his authenticated works. The findings indicate that Shams al-Dīn was a 14th-century Anatolian Sufi active in Konya, who was active within the political sphere of the Eşrefoğlu principality and enjoyed Mamlūk patronage. His intellectual outlook reflects an original synthesis of Avicennan philosophy and Akbarī Sufism. By resolving this confusion, the study restores Shams al-Dīn al-Tustarī’s rightful place in Islamic intellectual history and sheds light on the sophistication of Anatolian Sufi thought. Since the extant and identifiable works by Shams al-Dīn al-Tustarī are largely limited to texts attributed to Badr al-Dīn al-Tustarī, particular care has been taken to distinguish between the two figures. In addition, several works belonging to Shams al-Dīn al-Tustarī that were not attributed to Badr al-Dīn al-Tustarī have been identified and are examined separately in this article. In light of the available evidence, it appears that Shams al-Dīn al-Tustarī has not, to date, been the subject of an independent biography in either classical biographical literature or modern academic scholarship.

Anahtar Kelimeler

• Tasawwuf
• 14th-Century Anatolia
• Shams al-Dīn Muḥammad al-Tustarī
• Akbarism
• Eşrefoğlu principality
• Badr al-Dīn Muḥammad al-Tustarī

On Dördüncü Yüzyıl Anadolu'sunda Gölgede Kalmış Bir Ekberî Sûfî: Şemseddin Muhammed Tüsterî ve Entelektüel Mirası

Öz

Bu makale, İslam düşünce tarihinde aynı dönemde yaşamış ve her ikisi de et-Tüsterî nisbesiyle tanınan iki âlim arasındaki uzun süredir devam eden kimlik karışıklığını ele almaktadır: Şemseddin Muhammed et-Tüsterî ile Bedreddin Muhammed et-Tüsterî (ö. 732/1332). Kelâm ve felsefe alanlarında öne çıkan Bedreddin et-Tüsterî hakkında kapsamlı bilgiler mevcutken, Şemseddin Tüsterî’nin hayatı ve ilmî mirası büyük ölçüde karanlıkta kalmıştır. Bu araştırma, her iki müellifin eserlerinin mukaddime ve hatime kısımları, başlıkları, ithafları ve telif yerleri gibi paratekstüel unsurlarını karşılaştırmalı bir yöntemle inceleyerek söz konusu iki şahsiyeti açık biçimde birbirinden ayırmaktadır. Ardından, aidiyeti kesin olarak tespit edilen eserlerinin analizi aracılığıyla Şemseddin et-Tüsterî’nin entelektüel profili yeniden inşa edilmektedir. Makalenin bulguları, Şemseddin et-Tüsterî’nin XIV. yüzyılda Konya’da faaliyet göstermiş bir Anadolu sûfîsi olduğunu, Eşrefoğulları Beyliği’nin siyasî çevreleriyle ilişkili bulunduğunu ve Memlük himayesinden yararlandığını göstermektedir. Onun düşünce dünyası, İbn Sînâcı felsefe ile Ekberî tasavvufun özgün bir sentezini yansıtmaktadır. Bu karışıklığın giderilmesiyle çalışma, Şemseddin et-Tüsterî’yi İslam düşünce tarihindeki hak ettiği konuma yeniden yerleştirmekte ve Anadolu tasavvuf düşüncesinin entelektüel derinliğine ışık tutmaktadır. Şemseddin et-Tüsterî’ye ait olduğu tespit edilebilen mevcut eserlerin büyük ölçüde Bedreddin et-Tüsterî’ye nispet edilmiş metinlerle sınırlı olması sebebiyle, iki şahsiyetin birbirinden ayrıştırılmasına özel bir dikkat gösterilmiştir. Bunun yanı sıra, Bedreddin et-Tüsterî’ye nispet edilmemiş olmakla birlikte Şemseddin et-Tüsterî’ye ait olduğu belirlenen birtakım eserler de tespit edilmiş ve bu makalede ayrı olarak incelenmiştir. Mevcut veriler ışığında, Şemseddin et-Tüsterî’nin gerek klasik tabakat ve biyografi literatüründe gerekse modern akademik çalışmalarda bugüne kadar müstakil bir biyografiye konu olmadığı anlaşılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tasavvuf
• On dördüncü yüzyıl Anadolu'su
• Şemseddîn Muhammed Tüsterî
• Ekberîlik
• Eşrefoğlu Beyliği
• Bedreddîn Muhammed Tüsterî

Kaynakça

1. Abū Dāwūd, Sulaymān b. al-Ashʿath al-Sijistānī. Sunan Abī Dāwūd. ed. ʿĀdil Muḥammad - ʿAmmār ʿAbbās. 8 vols. Cairo: Dār al-Taʾṣīl, 1436/2015.
2. Akbaş, Mustafa Yasin. “Mesâbîhu’s-Sünne Şerhlerinden Miftâhu’l-Fütûh’un Eşref el-Fukkāî’ye Aidiyeti Meselesi”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 27 (December 2021), 208-233. https://doi.org/10.35415/sirnakifd.999347
3. Apaydın, Yasin. “Timurlu Dönemi Herat’ında Bir Müderris: Mesud Şirvânî’nin (ö. 905/1500) Entelektüel Biyografisine Doğru”. İslam Tetkikleri Dergisi 13/2 (September 2023), 507-509. https://doi.org/10.26650/iuitd.2023.1296135
4. Brockelmann, Carl. Geschichte der arabischen Litteratur: Erster Supplementband. Leiden: E. J. Brill, 1937.
5. al-Bukhārī, Muḥammad b. Ismāʿīl. al-Jāmiʿ al-ṣaḥīḥ. ed. Muḥammad Zuhayr ibn Nāṣir al-Nāṣir. 8 vols. Beirut: Dār Ṭawq al-Najāh, 2nd edition, 1422/2001.
6. Çiftçi, Şaban. “‘Allah Âdem’i Kendi Sûretinde Yaratmıştır’ Hadisinin Tahric ve Değerlendirmesi”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/1 (March 2014), 8-14.
7. Demirli, Ekrem. “İbnü’l-Arabî ve Takipçilerinin Tanrı Anlayışı: Tenzih ve Teşbih Hükümlerinin Birleştirilmesi”. İslam Araştırmaları Dergisi 19 (2008), 25-44.
8. Ghulāmī, Yadullāh. “Badr al-Dīn Tustarī”. Dāʾirat al-Maʿārif-i Buzurg-i Islāmī. 11/544-545. Tehran: Markaz-i Dāʾirat al-Maʿārif-i Buzurg-i Islāmī, 1381 HS.

9. Ibn Abī Sharīf, Kamāl al-Dīn. al-Musāmarah sharḥ al-Musāyarah. ed. Kamāl al-Dīn Qārī - ʿIzz al-Dīn Maʿmaysh. Beirut: al-Maktabah al-ʿAṣriyyah, 2004.
10. Ibn al-ʿArabī, Muḥyī al-Dīn Muḥammad ibn ʿAlī. Fuṣūṣ al-ḥikam. ed. Abrār Aḥmad Shāhī - ʿAbd al-ʿAzīz Sulṭān al-Manṣūb. Cairo: Sharikat al-Quds, 2016.
11. Ibn Fūrak, Abū Bakr Muḥammad ibn al-Ḥasan. Mushkil al-ḥadīth wa-bayānuh. ed. Mūsā Muḥammad ʿAlī. Beirut: ʿĀlam al-Kutub, 1985.
12. Ibn Ḥajar al-ʿAsqalānī, Abū l-Faḍl Shihāb al-Dīn Aḥmad ibn ʿAlī. al-Durar al-kāminah fī aʿyān al-miʾah al-thāminah. ed. Hāshim al-Nadwī et al. 6 vols. Hyderabad, Dakkan: Maṭbaʿat Majlis Dāʾirat al-Maʿārif al-ʿUthmāniyyah, 2nd edition, 1972-1976.
13. Ibn Ḥibbān, Abū Ḥātim Muḥammad al-Bustī. Kitāb al-Majrūḥīn min al-muḥaddithīn wa-l-ḍuʿafāʾ wa-l-matrūkīn. ed. Maḥmūd Ibrāhīm Zāyid. 3 vols. Aleppo: Dār al-Waʿy, 1396/1976.
14. Ibn al-ʿImād, Abū l-Falāh ʿAbd al-Ḥayy al-Ṣāliḥī. Shadharāt al-dhahab fī akhbār man dhahab. ed. ʿAbd al-Qādir al-Arnāʾūṭ - Maḥmūd al-Arnāʾūṭ. 10 vols. Beirut - Damascus: Dār Ibn Kathīr, 1406-1414/1986-1993.
15. Ibn Qutaybah, Abū Muḥammad ʿAbd Allāh ibn Muslim al-Dīnawarī. Taʾwīl mukhtalif al-ḥadīth. ed. Muḥammad Muḥyī al-Dīn al-Aṣfar. Beirut - Doha: al-Maktab al-Islāmī - Muʾassasat al-Ishrāq, 2nd edition, 1419/1999.
16. al-Iṣfahānī, Abū l-Qāsim al-Ḥusayn ibn Muḥammad al-Rāghib. al-Dharīʿah. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Reîsülküttab, 1197, 79b-130b.
17. al-Isnawī, Abū Muḥammad Jamāl al-Dīn ʿAbd al-Raḥīm ibn al-Ḥasan. Ṭabaqāt al-Shāfiʿiyyah. ed. ʿAbd Allāh al-Jubūrī. 2 vols. Baghdad: Riʾāsat Dīwān al-Awqāf, 1390-1391/1970-1971.
18. Kartal, Abdullah. İlâhî İsimler Teorisi: Allah-İnsan İlişkisi. İstanbul: Hayykitap, 2009.
19. Kātib Chalabī, Ḥājī Khalīfah Muṣṭafá ibn ʿAbd Allāh. Kashf al-ẓunūn ʿan asāmī l-kutub wa-l-funūn. ed. M. Şerefettin Yaltkaya - Kilisli Rıfat Bilge. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 2nd edition, 1971.
20. al-Kayyālī, ʿĀṣim Ibrāhīm. “Muqaddimah”. Sharḥ Manāzil al-sāʾirīn ilá’llāh taʿālá. auth. Muḥammad al-Tustarī. 8. Beirut: Dār Midād li-l-Ṭibāʿah wa-l-Nashr, 2017.
21. Khaṣīfān, ʿAbd al-Raḥmān ibn Ghāzī. “Muqaddimah”. Majmaʿ al-durar fī sharḥ al-Mukhtaṣar. auth. Badr al-Dīn Muḥammad al-Tustarī. 1/49-83. Beirut: Dār Ibn Ḥazm, 2018.
22. Koç, İsa. Hanbelî Literatürün İslam Mezhepleri Tarihi Kaynakları Geleneğindeki Yeri. Ankara: Araştırma Yayınları, 2024.
23. Kofoğlu, Sait. “Eşrefoğulları”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 11/484-485. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
24. Lāhūrī, ʿAlīm Allāh. Taqdīs al-Raḥmān bi-l-taqyīd ʿan al-zamān wa-l-makān. İstanbul: Beyazıt Kütüphanesi, Veliyyüddin Efendi, 1562, 1b-60b.
25. al-Maqdisī, Abū ʿAbd Allāh Muḥammad ibn Manṣūr ibn Muḥammad ibn Ibrāhīm. Sharḥ Manāzil al-sāʾirīn. İstanbul: Beyazıt Kütüphanesi, Veliyyüddin Efendi, 1734, 182a-321a.
26. Musahanlı, Orhan. “Lahor, Şam ve İstanbul Hattında Ekberî-Müceddidî Sûfî: Alîmullah Lâhûrî ve Eserleri”. Kocatepe İslami İlimler Dergisi 6/1 (June 2023), 203-225. https://doi.org/10.52637/kiid.1272768
27. Musakhanov, Orkhan. “İlâhî İsimler Teorisi”. İslâm Düşüncesinde Teoriler: Metafizik. ed. Ömer Türker. 2 (Varlık Düşüncesi ve Sıfatlar)/1120-1135. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2021.
28. Musakhanov, Orkhan. Tilimsânî’nin İlâhî İsimler Nazariyesi. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2018.
29. Peacock, A. C. S. Islam, Literature and Society in Mongol Anatolia. Cambridge: Cambridge University Press, 2019.
30. al-Shīrāzī, Quṭb al-Dīn Maḥmūd ibn Masʿūd, Ikhtiyārāt-i Muẓaffarī. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Fatih, 5302, 1b-164b.
31. al-Sulamī, Ibrāhīm ibn Ṣamāyil. “Muqaddimah”. Sharḥ Minhāj al-wuṣūl ilá ʿilm al-uṣūl. auth. Badr al-Dīn Muḥammad al-Tustarī. 1/49-72. Beirut: Dār Ibn Ḥazm, 2019.
32. Tan, Nedim. Abdullah Ensârî Herevî’nin Tasavvuf Târihindeki Yeri ve Sad Meydân’ı. İstanbul: Marmara University, Institute of Social Sciences, Ph.D. Dissertation, 2013.
33. Tek, Abdurrezzak. “Giriş”. Menâzilü’s-sâirîn Tasavvufta Yüz Basamak. auth. ʿAbd Allāh al-Anṣārī al-Harawī [as Hâce Abdullah el-Ensârî el-Herevî]. 7-80. Bursa: Emin Yayınları, 2008.
34. Taşkömür, Himmet - Taşkömür, Hesna Ergun. “Transliteration and Facsimile ‘Register of Books’ (Kitāb al-Kutub), Ms Török F. 59”. Treasures of Knowledge: An Inventory of the Ottoman Palace Library (1502/3–1503/4). ed. Gülru Necipoğlu - Cemal Kafadar - Cornell H. Fleischer. 2/1-239. Leiden: Brill, 2019.
35. al-Tilimsānī, Abū l-Rabīʿ ʿAfīf al-Dīn Sulaymān ibn Shams al-Dīn. Sharḥ Manāzil al-sāʾirīn. ed. Muḥsin Bīdārfar. Qom: Intishārāt-i Bīdār, 1432 AH.
36. Tsılıgkır, Zeynep. Bedreddin et-Tüsterî’nin (ö. 732/1332) el-Muhâkemât beyne Şerhayi’l-İşârât Adlı Eserinin Tahkik ve İncelemesi. İstanbul: Marmara University, Institute of Social Sciences, Master’s Thesis, 2017.
37. al-Tustarī, Abū ʿAbd Allāh Badr al-Dīn Muḥammad ibn Asʿad. Kāshif al-asrār ʿan maʿānī Ṭawāliʿ al-anwār. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Köprülü Fazıl Ahmed Paşa, 831, 1b-143a.
38. al-Tustarī, Abū ʿAbd Allāh Badr al-Dīn Muḥammad ibn Asʿad. Majmaʿ al-durar fī sharḥ al-Mukhtaṣar: wa-huwa sharḥ Mukhtaṣar Ibn al-Ḥājib fī uṣūl al-fiqh wa-aḥad al-shurūḥ al-sabʿah al-sayyārah. ed. ʿAbd al-Raḥmān ibn Ghāzī Khaṣīfān - Ismāʿīl al-Ḥājj - ʿAbd al-Wahhāb ibn ʿAbd Allāh al-Rasīnī. 4 vols. Beirut: Dār Ibn Ḥazm, 2018.
39. al-Tustarī, Abū ʿAbd Allāh Badr al-Dīn Muḥammad ibn Asʿad. al-Muḥākamāt bayna Sharḥay al-Ishārāt wa-l-tanbīhāt. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Fazıl Ahmed Paşa, 898, 1b-123a.
40. al-Tustarī, Abū ʿAbd Allāh Badr al-Dīn Muḥammad ibn Asʿad. Sharḥ Maṭāliʿ al-anwār. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Ragıp Paşa, 781, 1b-229a.
41. al-Tustarī, Abū ʿAbd Allāh Badr al-Dīn Muḥammad ibn Asʿad. Sharḥ Minhāj al-wuṣūl ilá ʿilm al-uṣūl. ed. Ibrāhīm ibn Ṣamāyil al-Sulamī. 2 vols. Beirut: Dār Ibn Ḥazm, 2019.
42. al-Tustarī, Abū ʿAbd Allāh Badr al-Dīn Muḥammad ibn Asʿad. Sharḥ Minhāj al-wuṣūl ilá ʿilm al-uṣūl. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Kadızade Mehmed, 110, 1b-100a.
43. al-Tustarī, Abū ʿAbd Allāh Badr al-Dīn Muḥammad ibn Asʿad. Sharḥ al-Taḥṣīl. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Carullah, 515, 1b-183b.
44. al-Tustarī, Abū ʿAbd Allāh Badr al-Dīn Muḥammad ibn Asʿad. Sharḥ al-Tajrīd. Dublin: Chester Beatty Library, 3690, 1b-137b.
45. al-Tustarī, Shams al-Dīn Muḥammad. al-Fuṣūl al-Ashrafiyyah fī l-uṣūl al-burhāniyyah wa-l-kashfiyyah. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya, 2445, 1b-56b.
46. al-Tustarī, Shams al-Dīn Muḥammad. Juhd al-muqill [al-shāmil li-nafʿihī l-mutanāwil]. İstanbul: Topkapı Sarayı Kütüphanesi, III. Ahmed, 2112/1, 1b-225a.
47. al-Tustarī, Shams al-Dīn Muḥammad. Juhd al-muqill (al-Shāmil li-nafʿihī l-mutanāwil). İstanbul: Topkapı Sarayı Kütüphanesi, III. Ahmed, 2112/2, 1b-546b.
48. al-Tustarī, Shams al-Dīn Muḥammad. Kāshifat asrār al-ḥaqāʾiq fī umūr al-dunyā wa-l-ākhirah. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Reîsülküttab, 1197, 140b-147b.
49. al-Tustarī, Shams al-Dīn Muḥammad. Risālah fī taḥqīq qawlihī taʿālá: “Qul a-innakum la-takfurūna...”. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya, 1006, 68a.
50. al-Tustarī, Shams al-Dīn Muḥammad. al-Risālah al-mughniyah. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Fatih, 5302, 165b-209b.
51. al-Tustarī, Shams al-Dīn Muḥammad. Risālat al-qaḍāʾ wa-l-qadar. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya, 1006, 69b.
52. al-Tustarī, Shams al-Dīn Muḥammad. Sharḥ al-aḥādīth al-arbaʿīn. İstanbul: Millet Kütüphanesi, Feyzullah Efendi, 2163, 154b-168a.
53. al-Tustarī, Shams al-Dīn Muḥammad. Sharḥ Manāzil al-sāʾirīn. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Fatih, 2707, 1b-141a.
54. al-Tustarī, Shams al-Dīn Muḥammad. Sharḥ Manāzil al-sāʾirīn. Samsun: Samsun İl Halk Kütüphanesi, 55 HK 1132, 1b-126a.