Cosmic Destruction and the Eschatological Threshold: A Comparative Analysis of the Apocalypse Motif in the Qurʾān, Mythology, and Turkish Folk Narratives

Öz

Since ancient times, images of the apocalypse, deluge, cosmic cataclysm, and divine punishment have provided the basis for narrative patterns that reveal the relation between man and time, ethics, and religion. According to many apocalyptic narratives, the dissolution of cosmos in the process of divine punishment is not an absolute destruction but a threshold beyond which new forms of order come into being. This study proposes that apocalyptic and cosmic destruction narratives, despite their various cosmological and theological assumptions, possess a common liminal structure that acts as a threshold between destruction and regeneration, chaos and order, mortality and transcendence. Patterns of apocalyptic and cosmic destruction will be explored through a comparative analysis of Qurʾānic narratives, classical myths, and Turkish folklore narratives. Comparative textual analysis will be conducted as the primary methodology of the research, and the concept of liminality, borrowed from anthropology and narrative theory, will be the main framework of the research. Previous scholarly approaches have examined those traditions separately or have focused on thematic similarities among those traditions, while a holistic view of their liminal function has not been elaborated yet. Liminality in the current study is conceived as a transitional period when old structures are dismantled, transformed, and rearranged into the new one. The originality of the study consists in showing how different traditions use apocalyptic narratives as liminal structures by which cosmic transformation, moral reconstruction, and existential rebirth are narrativized. The research results show that according to the Qurʾān, the apocalyptic cataclysm is an irreversible threshold in the linear understanding of time when the manifestation of divine power and absolute justice takes place through resurrection, judgment, and the hereafter. At the same time, mythological stories usually depict cosmic destruction within the cyclic understanding of time and renewal. The Turkish folk narratives combine features of both linear and cyclic time schemes. Thus, the apocalyptic narrative appears to be not only a narrative about the end but a multi-dimensional symbolic structure through which the human interpretation of finitude, sacred order, and existence occurs.

Anahtar Kelimeler

• Eschatology
• apocalypse
• cosmic destruction
• liminality
• mythology
• Turkish folk narratives

Etik Beyan

I declare that this study is an original work and that I have complied with the principles and rules of scientific ethics at all stages of the study, including preparation, data collection, analysis, and presentation of the information. I also declare that I have cited all sources for the data and information obtained within the scope of this study and included these sources in the references. I confirm that I have not made any alterations to the data used and that I have complied with the ethical duties and responsibilities by accepting all the terms and conditions of the Committee on Publication Ethics (COPE). I further declare that, if any situation contrary to this statement is detected at any time, I accept all moral and legal consequences that may arise. Fatma AYGÜN ERDEM

Kozmik Yıkım ve Eskatolojik Eşik: Kur’ân, Mitoloji ve Türk Halk Anlatılarında Kıyamet Motifinin Karşılaştırmalı Bir Analizi

Öz

Tarih boyunca kıyamet, tufan, kozmik felaket ve ilâhî yıkım sahneleri, insanın zaman, ahlâk ve kutsal ile kurduğu ilişkiyi görünür kılan anlatılar olarak varlığını sürdürmüştür Bu anlatılarda kozmik yıkım çoğu zaman mutlak bir yok oluşu değil; mevcut düzenin çözülerek yeni bir varoluş düzleminin açıldığı liminal bir geçiş alanını temsil etmektedir. Bu çalışma, kıyamet ve kozmik yıkım motifinin Kur’ânî anlatılar, klasik mitolojik metinler ve Türk halk anlatıları arasında karşılaştırmalı bir perspektifle ele almaktadır. Söz konusu anlatıları genellikle birbirinden bağımsız biçimde ele alan veya tematik benzerlikler üzerinden inceleyen çalışmalar bulunmasına karşın yapısal bir “eşik (liminal) işlevi” bakımından bütüncül bir çözümlemenin pek yapılmamış olduğu görülmektedir. Oysa kıyamet motifi, farklı anlatı türlerinde yalnızca son fikrini değil; insanın ahlâkî sorumluluğunu, zaman algısını ve ölüm sonrası varoluşa dair tasavvurlarını da yapılandıran anlam kurucu bir sınır alanı olarak işlev görmektedir. Bu çalışma, söz konusu boşluğu doldurmayı amaçlayarak Arnold van Gennep ve Victor Turner’ın “eşik durumu” teorisini dikkate alarak kıyameti ontolojik ve sembolik bir eşik motifi olarak değerlendirmekte; Kur’ân-ı Kerîm, klasik mitolojik metinler ve Türk halk anlatıları arasında karşılaştırmalı bir anlatı çözümlemesi gerçekleştirmektedir. Çalışmanın özgün katkısı, kıyameti yalnızca teolojik, mitolojik ya da folklorik bir tema olarak değil; düzen ile düzensizlik, dünya ile âhiret ve eski ile yeni arasında konumlanan ortak bir anlatı mantığı çerçevesinde değerlendirmesidir. Kur’ân’da kıyamet, doğrusal zaman anlayışı içerisinde ilâhî kudretin ve mutlak adaletin tecelli ettiği geri döndürülemez bir ontolojik eşik olarak sunulmaktadır. Öyle ki kozmik yıkım, diriliş, hesap ve âhiret ile sonuçlanan kesin bir geçişi ifade eder. Buna karşılık mitolojik anlatılarda kozmik yıkım çoğunlukla döngüsel zaman tasavvuru içinde ele alınır; Ragnarök anlatısı, tufan anlatıları ve kozmik savaş mitleri yıkımı nihai bir son değil, yenilenme ve kozmogonik yeniden doğuşun zorunlu bir aşaması olarak tasvir eder. Türk halk anlatıları ise bu iki yaklaşımın kesiştiği ara bir zeminde konumlanır. Kıtlık, salgın, ateş, taşa dönüşme ve ilâhî ceza gibi motifler aracılığıyla kıyamet, yerel kültürel kodlar ve toplumsal ahlâk anlayışı çerçevesinde yeniden anlamlandırılan koşullu bir eşik hâline gelir. Yöntem olarak çalışmada karşılaştırmalı anlatı çözümlemesi, sembolik analiz ve tematik okuma birlikte kullanılmaktadır. Vahiy, mitoloji ve halk anlatıları arasında yapılan karşılaştırmalar sonucunda, kıyamet motifinin kimi bağlamlarda nihai yargı, kimi bağlamlarda döngüsel yenilenme, kimi bağlamlarda ise ahlâkî bir uyarı ve geçiş alanı olarak işlevselleştirildiği tespit edilmiştir. Bu bulgular doğrultusunda kıyamet, yalnızca bir “son” anlatısı olarak değil; insanın sonluluk bilinci, kutsal tasavvuru ve varoluşsal arayışlarını yansıtan çok katmanlı bir anlam zemini olarak değerlendirilmektedir. Farklı anlatılar arasında yapılan bu karşılaştırmalı analiz kıyamet motifinin disiplinlerarası çalışmalarda varoluşsal ve teolojik bir analiz aracı olarak işlevselliğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Eskatoloji
• kıyamet
• kozmik yıkım
• eşik (liminalite)
• mitoloji
• Türk halk anlatıları

Etik Beyan

Bu çalışmanın, özgün bir çalışma olduğunu; çalışmanın hazırlık, veri toplama, analiz ve bilgilerin sunumu olmak üzere tüm aşamalarından bilimsel etik ilke ve kurallarına uygun davrandığımı; bu çalışma kapsamında elde edilen tüm veri ve bilgiler için kaynak gösterdiğimi ve bu kaynaklara kaynakçada yer verdiğimi; kullanılan verilerde herhangi bir değişiklik yapmadığımı, çalışmanın Committee on Publication Ethics (COPE)' in tüm şartlarını ve koşullarını kabul ederek etik görev ve sorumluluklara riayet ettiğimi beyan ederim. Herhangi bir zamanda, çalışmayla ilgili yaptığım bu beyana aykırı bir durumun saptanması durumunda, ortaya çıkacak tüm ahlaki ve hukuki sonuçlara razı olduğumu bildiririm. Fatma AYGÜN ERDEM

Kaynakça

1. Abdel Haleem, M. A. S. The Qurʾan: A New Translation. Oxford: Oxford University Press, 2005.
2. Barnard, M. The Mythmakers. Athens, OH: Ohio University Press, 1966.
3. Batuk, Cengiz. Tarihin Sonunu Beklemek. İstanbul: İz Yayıncılık, 2003.
4. Çağatay, Saadet. “Altay Türklerinde Kıyamet Anlayışı”. Türkoloji Dergisi 7/1 (1977), 1-12. https://doi.org/10.1501/Trkol_0000000013
5. Dankanich, Artem S. “Islamic Eschatology: Its Origins and Theological Interpretations”. VI Конгрес сходознавців. 132-135. Kyiv: Baltija Publishing, 2022.
6. Dundes, Alan. “The Flood as Male Myth of Creation”. The Flood Myth. ed. Alan Dundes. 167-182. Berkeley - Los Angeles, CA: University of California Press, 1988.
7. Eliade, Mircea. A History of Religious Ideas, Volume 1: From the Stone Age to the Eleusinian Mysteries. trans. Willard R. Trask. Chicago: The University of Chicago Press, 1978.
8. Eliade, Mircea. Cosmos and History: The Myth of the Eternal Return. trans. Willard R. Trask. New York: Harper & Brothers, 1959.

9. Eliade, Mircea. Myth and Reality. trans. Willard R. Trask. New York & Evanston: Harper & Row, Publishers, Incorporated, 1963.
10. Gözen, Yavuz. Metinlerarasılık Bağlamında Eskatoloji Mitleri ve Dini Literatürde Kıyamet Tasvirleri. Ankara: Ankara University, The Institute of Social Sciences, Ph.D. Dissertation, 2023.
11. Güler, Nurdane. “Kur’ân’da Kozmik Kıyamet ile Hesap Gününün İç İçeliği ve Yoruma Etkisi”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 24/3 (2020), 1475-1496. https://doi.org/10.18505/cuid.784013
12. Günther, Sebastian. “Eschatology”. The Oxford Handbook of Qurʾanic Studies. ed. Muhammad Abdel Haleem - Mustafa Shah. 472-487. Oxford: Oxford University Press, 2020.
13. Hocaoğlu Alagöz, Kader - Baysal Yurdakul, Nagihan. “Eskatoloji Mitlerinden Kıyametnâmelere Geleneksel Türk Dünya Görüşünde Kıyamet Olgusu: Dâsitân-ı Mahşer-nâme Örneği”. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi 11 (June 2023), 563-586.
14. Humairoh, Siti - Nurwahidin, Nurwahidin - Izdiyan, Mohammad - Wati, Maulida. “The Concept of Eschatology in Islam: An Analysis of Fazlur Rahman’s Perspective and Al-Munir’s Exegesis on Surah Al-Infithar”. Journal of Middle East and Islamic Studies 11/1 (2024), 1-18. https://doi.org/10.7454/meis.v11i1.168
15. Izutsu, Toshihiko. Ethico-Religious Concepts in the Qurʾān. Montreal & Kingston - London - Ithaca: McGill-Queen’s University Press, 2002.
16. Karenga, Maulana. Maat, the Moral Ideal in Ancient Egypt: A Study in Classical African Ethics. London: Routledge, 2003.
17. Kaya, Muharrem. Mitolojiden Efsaneye: Türk Mitolojisinin Türkiye’deki Efsanelerde İzleri. İstanbul: Bağlam Yayıncılık, 2nd edition, 2011.
18. Kayabaşı, Onur Alp. “Türk Mitolojisinde Eskatoloji Mitleri”. Folklor/Edebiyat 22/86 (2016), 167-180.
19. Kızılözen, Gülcan. “Metinlerarasılık Bağlamında Kurt ile Kıyamete Kalmak Anlatısının Dönüşümü”. Folklor/Edebiyat 26/104 (2020), 813-825. https://doi.org/10.22559/folklor.1341
20. Kutluer, İlhan. “Zaman”. TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2013. 44/111-114.
21. Mark, Joshua J. “Ten Norse Mythology Facts You Need to Know”. World History Encyclopedia. Accessed 19 July 2025. https://www.worldhistory.org/article/1836/ten-norse-mythology-facts-you-need-to-know/
22. al-Māturīdī, Abū Manṣūr Muḥammad ibn Muḥammad al-Samarqandī. Taʾwīlāt al-Qurʾān. ed. Bekir Topaloğlu. 17 vols. İstanbul: Dār al-Mīzān, 2005-2011.
23. Oğuz, M. Öcal - Ersoy, Petek. Türkiye’de 2006 Yılında Yaşayan Taş Kesilme Efsaneleri: Mekânlar ve Anlatılar. Ankara: Gazi Üniversitesi Türk Halkbilimi Araştırma ve Uygulama Merkezi Yayınları, 2007.
24. Ögel, Bahaeddin. Türk Mitolojisi I. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2nd edition, 1993.
25. Ögel, Bahaeddin. Türk Mitolojisi II. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1995.
26. Seyidoğlu, Bilge. Mitoloji Üzerine Araştırmalar: Metinler ve Tahliller. İstanbul: Dergâh Yayınları, 8th edition, 2017.
27. Khan, Nida Tabassum. “Eschatology: An Introduction”. Journal of Bio Innovation 14/3 (2025), 530-535. https://doi.org/10.46344/JBINO.2025.v14i03.16
28. Turner, Victor. The Ritual Process: Structure and Anti-Structure. Ithaca, NY: Cornell University Press, 7th edition, 1991.
29. van Gennep, Arnold. The Rites of Passage. trans. Monika B. Vizedom - Gabrielle L. Caffee. Chicago: The University of Chicago Press, 1960.