Osmanlı Sonrası Bulgaristan’daki Pomak Müslümanlarının Dinî ve Kültürel Kimliğinin Korunmasında El Yazmalarının Rolü

Öz

Bu çalışma, Osmanlı döneminden miras kalan medrese ve kütüphane el yazmalarının Bulgaristan’daki Pomak müslümanlarının dinî ve kültürel kimliğini korumadaki rolünü incelemektedir. XX. yüzyıl boyunca Bulgar Devleti’nin yürüttüğü asimilasyon politikaları karşısında Pomaklar, bu el yazmalarını bir bilgi kaynağı olmanın ötesinde, İslamî aidiyetin somut simgeleri ve Osmanlı geleneğine dayalı kolektif hafızanın taşıyıcıları olarak görmüştür. Araştırma, Güney Bulgaristan’daki köylerde yapılan yarı yapılandırılmış mülakatlar, sözlü tarih yaklaşımı ve halen özel evlerde korunan yazmaların içerik analizine dayanan nitel saha verilerine dayanmaktadır. Bulgular, el yazmalarının öğretici işlevlerini yitirmiş olsa da topluluk içinde sembolik bir değer kazandığını, sessiz bir direniş ve kimlik muhafazası aracı haline geldiğini göstermektedir. Nesiller boyunca korunan ve aktarılan bu miras, yazılı sayfanın ötesine geçerek canlı bir hafıza işlevi üstlenmiştir. Çalışma, kimliğin korunmasının yalnızca resmî kurumlarla değil, gündelik ev içi pratikler ve aile içi aktarımlar aracılığı ile de mümkün olduğunu; böylece maddi mirasın süreklilik, aidiyet ve toplumsal dayanışma kaynağına dönüştüğünü ve Pomak müslümanlarının azınlık kimliğinin kuşaklar boyunca korunmasına ışık tuttuğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kültürel hafıza
• El yazmaları
• İslamî kimlik
• Sessiz direniş
• Pomak müslümanları

The Role of Ottoman Manuscripts in Preserving Pomak Muslims’ Religious and Cultural Identity in Bulgaria in the Post-Ottoman Period

Öz

This study examines the role of Ottoman-era madrasas and library manuscripts in preserving the religious and cultural identity of Pomak Muslims in Bulgaria. Throughout the twentieth century, in the face of policies of assimilation imposed by the Bulgarian state, Pomaks regarded these manuscripts less as sources of instruction than as tangible symbols of Islamic belonging and carriers of collective memory rooted in the Ottoman tradition. This study is based on qualitative field data, combining semi-structured interviews conducted in several villages in southern Bulgaria, oral history accounts, and content analysis of manuscripts still preserved in private homes. The findings show that, although the manuscripts no longer served a direct educational function, they gained symbolic value within the community and became quiet instruments of cultural resilience and identity maintenance. Preserved and transmitted across generations, they extended beyond the written page and came to embody a form of living memory. This study concludes that identity can be sustained not only through formal institutions but also through everyday domestic practices and family transmissions, which turn material heritage into a source of continuity, belonging, and solidarity, shedding light on the ways Pomak Muslims have safeguarded their minority identity across generations.

Anahtar Kelimeler

• Cultural memory
• Manuscripts
• Islamic identity
• Silent resistance
• Pomak muslims

دور المخطوطات العربية في الحفاظ على الهوية الدينية والثقافية لدى المسلمين البوماك في بلغاريا بعد العهد العثماني

Öz

الأهداف: تهدف هذه الدراسة إلى تحليل الدور الذي تؤديه المخطوطات العربية اليدوية في الحفاظ على الهوية الإسلامية لدى المسلمين البوماك في بلغاريا، في ظلّ السياسات القسرية التي استهدفت طمس معالمهم الدينية والثقافية خلال القرن العشرين. وتبرز أهمية هذه الدراسة في الكشف عن دينامية المقاومة الصامتة التي مثّلتها هذه المخطوطات، لا بوصفها مصادر معرفية فحسب، بل بوصفها رموزًا مادية للانتماء، وامتدادًا لذاكرة دينية وثقافية تعود جذورها إلى الحقبة العثمانية. المنهجية: اعتمدت الدراسة على منهج نوعي، استند إلى مقابلات ميدانية غير رسمية مع عدد من النساء في قرى جنوب بلغاريا، وتحليل محتوى عيّنة من المخطوطات القديمة التي ما تزال محفوظة في البيوت، والتي يتبيّن أن أصول العديد منها ترجع إلى فترات متأخرة من العهد العثماني. النتائج: كشفت الدراسة أن هذه المخطوطات، رغم غياب بعدها التعليمي المباشر، اكتسبت حالة رمزية متميزة داخل الوعي الجمعي، واستُخدمت كأدوات صامتة للممانعة الثقافية. كما برز دور النساء في حفظها وتوريثها عبر الأجيال، بما جعلها جزءًا من ذاكرة حية تتجاوز النص المكتوب، وتحافظ على صلة خفية بتراث عثماني لم يُفقد تمامًا. الخلاصة: تؤكد الدراسة أنّ الحفاظ على الهوية لا يمرّ فقط عبر المؤسسات، بل قد يتجسّد في ممارسات منزلية بسيطة تنقل ذاكرة جماعية صامتة، وتحوّل التراث المادي إلى أداة للصمود والتمسك بالذات في وجه التذويب القسري، بما في ذلك الارتباط غير المباشر بميراث ثقافي أعمق يمتد إلى العهد العثماني

Anahtar Kelimeler

• الذاكرة الثقافية،
• المخطوطات اليدوية
• ، التراث الإسلامي المادي

Kaynakça

1. Assmann, Aleida, Cultural Memory and Western Civilization: Functions, Media, Archives, New York: Cambridge University Press, 2011.
2. Assmann, Jan, “Communicative and Cultural Memory”, Cultural Memory Studies: An International and Interdisciplinary Handbook içinde, ed. Astrid Erll – Ansgar Nünning, Berlin – New York: Walter de Gruyter, 2008, 109–118.
3. Assmann, Jan, Cultural Memory and Early Civilization: Writing, Remembrance and Political Imagination, New York: Cambridge University Press, 2011.
4. Aynur, Hatice – Tülay Artan, Osmanlı Kitap Koleksiyonerleri ve Koleksiyonları: İtibar ve İhtiras, İstanbul: Dergah Yayınları, 2022.
5. Balikci, Asen, “Pomak Identity: National Prescriptions and Native Assumptions”, Ethnologia Balkanica, 3 (1999): 51–57.
6. Brunnbauer, Ulf, “Histories and Identities: Nation-State and Minority Discourses: The Case of the Bulgarian Pomaks”, In and Out of the Collective içinde, Sofya: IMIR, 1998.
7. Connerton, Paul, How Societies Remember, Cambridge: Cambridge University Press, 1989.
8. Creswell, John W., Nitel Araştırma Yöntemleri: Beş Yaklaşıma Göre Nitel Araştırma ve Araştırma Deseni, trc. Selçuk Beşir Demir – Mesut Bütün, Ankara: Siyasal Kitabevi, 2013.

9. Dupret, Baudouin v.dğr., İslami pratiklere etnografik yaklaşımlar, trc. Özlem Yılmaz, İstanbul: Tekin Yayınevi, 2017.
10. Eminov, Ali, Turkish and other Muslim Minorities in Bulgaria, London – New York: Routledge, 1997.
11. Erll, Astrid – Ansgar Nünning, eds., Cultural Memory Studies: An International and Interdisciplinary Handbook, Berlin – New York: Walter de Gruyter, 2008.
12. Erünsal, İsmail E., Osmanlılarda Kütüphaneler ve Kütüphanecilik: Tarihî Gelişimi ve Organizasyonu, İstanbul: Timaş Yayınları, 2015.
13. Geertz, Clifford, The Interpretation of Cultures: Selected Essays, New York: Basic Books, 1973.
14. Georgiev, Vasil – Stefan Trifonov, Pokrastvaneto na Bulgarite Mohamedani 1912–1913, Sofya: Prof. Marin Drinov Publishing House, 1995.
15. Ghodsee, Kristen, Muslim Lives in Eastern Europe: Gender, Ethnicity, and the Transformation of Islam in Postsocialist Bulgaria, Princeton: Princeton University Press, 2010.
16. Gruev, Michail, ed. Violence, Politics and Memory: The Communist Regime in Pirin Macedonia – the Reflections of the Contemporary and the Researcher, Sofya: St. Kliment Ohridski University Press, 2011.
17. Gruev, Michail – Alexey Kalyonski, Vazroditelniyat Protses. Myusyulmanskite Obshtnosti i Komunisticheskiyat Rezhim, Sofya: Ciela, 2008.
18. Halbwachs, Maurice, On Collective Memory, ed. ve trc. Lewis A. Coser, Chicago: University of Chicago Press, 1992.
19. Herzfeld, Michael, Kulturnata intimnost: Sotsialna poetika v nacionalnata d’rzhava, trc. Iliya Iliev, Sofia: Prosveta, 2007.
20. Ivanova, Zorka – Anka Stoilova, “Sbirka ot arabografichni knigi v s. Chepintsi, Smolyansko”, Bălgarski folklor, 3–4 (1996): 84–92.
21. Ivanova, Zorka – Anka Stoilova, “Za dve novi sbirki ot arabografichni knigi, zapazeni v Balgaria”, In Miusiulmanskata kultura po balgarskite zemi. Izsledvania, ed. Rossitsa Gradeva – Svetlana Ivanova, 380–399, Sofia: IMIR, 1998.
22. Ivanova, Zorka – Anka Stoilova, “Arabografichni knigi, sŭkhranyavani v s. Elhovets, Smolyanska oblast”, Islam i kultura. Izsledvaniia, ed. Galina Lozanova – Lyubomir Mikov, Sofia: Mezhdunaroden tsentŭr po problemite na maltsinstvata i kulturnite vzaimodeĭstviia, 1999, 175–196.
23. Kenderova, Stoyanka, “Otdel ‘Orientalski sbirki’ pri Natsionalnata biblioteka ‘Sv. sv. Kiril i Metodii’ i negoviyat fond” Biblioteka, 23/6 (2016): 197–210.
24. Kenderova, Stoyanka – Zorka Ivanova, Iz sbirkite na osmanskite biblioteki v Bŭlgariia XVIII–XIX vek: katalog na izlozhba ot rŭkopisi i staropechatni knigi, Sofya: Narodna Biblioteka “Sv. sv. Kiril i Metodii”, Orientalski otdel, 1999.
25. Kenderova, Stoyanka, “Bulgaria”, World Survey of Islamic Manuscripts, ed. Geoffrey Roper, London: Al-Furqan Islamic Heritage Foundation, 1992, I, 121-142.
26. Kenderova, Stoianka, Catalogue of Arabic Manuscripts in the SS Cyril and Methodius National Library, Sofia, Bulgaria: Ḥadīth Sciences, ed. M. I. Waley, London: Al-Furqān Islamic Heritage Foundation, 1995.
27. Kenderova, Stoyanka, “Golemite obštestveni (vakıfski) biblioteki po bălgarskite zemi v svetlinata na novoizdireni izvori.”, Istoriyata na knigata – način na zhivot: Sbornik v chest na prof. d.f.n. Ani Gergova, ed. Krasimira Daskalova, Sofya: Lik, 2002.
28. Kevākib-i Sebʿa, Anonim, 1155/1741.
29. Myuhtar-May, Fatme, Identity, Nationalism and Cultural Heritage under Siege, Leiden; Boston: Brill, XIV, 32-95. National Statistical Institute of Bulgaria (NSI), Census 2021: Ethno-cultural characteristics of the population as of september 7, 2021, Sofya: NSI, 2022, https://www.nsi.bg/en/press-release/ethno-cultural-characteristics-of-the-population-as-of-september-7-2021-6833 /(erişim: 18.12.2025).
30. Necipoğlu, Gülru, The Topkapı Scroll: Geometry and Ornament in Islamic Architecture, Santa Monica: The Getty Center for the History of Art and the Humanities, 1995.
31. Neuburger, Mary, The Orient Within: Muslim Minorities and the Negotiation of Nationhood in Modern Bulgaria, Ithaca – London: Cornell University Press, 2004.
32. Nora, Pierre, Realms of Memory: Rethinking the French Past I, New York: Columbia University Press, 1996.
33. Sabev, Orlin, Knigata i neyniyat hram: Istoriya na osmanskite biblioteki v Bălgariia, Sofiya: Avangard Prima, 2017.
34. Sabev, Orlin, Osmanskite Uchilishta v Bălgarskite Zemi. Sofya: Hronika Yayınları, 2001.
35. Scott, James C., Domination and the Arts of Resistance: Hidden Transcripts, New Haven: Yale University Press, 1990.
36. Silverman, David, Nitel Araştırma Nasıl Yapılır?, trc. Ergin Hava, İstanbul: Küre Yayınları, 2016.
37. Stajnova, Mihaila, Osmanskite biblioteki v bılgarskite zemi XV–XVIII vek. Studii, Sofya: Narodna biblioteka, 1982.
38. Stoilova, Anka, Arabskite rıkopisi: Metodika na pırvičnata obrabotka na fragmentite, Sofya: Nacionalna biblioteka, 2017.
39. Taşköprizâde, Ahmed, Mevzûâtü’l-ulûm, İstanbul: İkdam Matbaası, 1315/1897.
40. Taussig, Michael, Defacement: Public Secrecy and the Labor of the Negative, Stanford: Stanford University Press, 1999.
41. Troeva, Evgenia, Religion, Memory, Identity: The Bulgarian Muslims, Sofya: Prof. Marin Drinov Academic Publishing, 2011.
42. Turner, Victor, The Ritual Process: Structure and Anti-Structure, Chicago: Aldine Publishing, 1969.
43. Yordanov, Veliko, Istoriya na Narodnata biblioteka v Sofiya: Po sluchai 50-godišninata i, 1879–1929, Sofiya: Dăržavna pečatnitsa, 1930.
44. Vodenicharov, Petar – Antonia Pashova, “Vyzroditelniiat Protses i Religioznata Kriptoidentichnost”. Balkanistichen Forum, 1 (2010).
45. Vucinich, Wayne S., “Islam in the Balkans”, Religion in the Middle East, ed. A. J. Arberry, I-II, Cambridge: Cambridge University Press, 1969, 236.
46. Zhelyazkova, Antonina. “Bulgaria’s Muslim Minorities” In Bulgaria in Transition: Politics, Economics, Society, and Culture after Communism, ed. John Bell, London: Routledge, 1998, 203–220.
47. Zhelyazkova, Antonina, “Bulgaria”, In The Oxford Handbook of European Islam, ed. Jocelyne Cesari, Oxford: Oxford University Press, 2014, 327–345.