Z Kuşağının Sahte Sosyal Medya İçeriklerini Alımlama Biçimlerine Dair Bir Araştırma

Yıl 2025, Sayı: 28 , 59 - 96 , 28.12.2025

Ersel Kiraz

https://doi.org/10.64802/isauicder.1831878

https://izlik.org/JA27JN98TW

Öz

Bu çalışma, Z kuşağı sosyal medya kullanıcılarının sahte içerikleri nasıl anlamlandırdığını Stuart Hall’un kodlama/kod açma modeli çerçevesinde incelemektedir. Nitel araştırma deseninde yürütülen çalışmada, amaçlı örneklemle seçilen 18 katılımcıya COVID-19, deprem/komplo ve Milli Piyango hilesi temalı dört sahte sosyal medya iletisi gösterilmiş; katılımcıların bu içeriklere yönelik algıları derinlemesine görüşmeler yoluyla analiz edilmiştir. Bulgular, Z kuşağı kullanıcılarının tekil ve homojen bir alımlama profili sergilemediğini; içerik türü, bilgi kaynağına duyulan güven, bilişsel önyargılar ve toplumsal bağlamın etkisiyle eleştirel ve hâkim okuma pozisyonları arasında geçiş yaptıklarını göstermektedir. Sağlık temalı içerikler en yüksek düzeyde eleştirel okumayı tetiklerken, deprem ve Milli Piyango paylaşımları katılımcıları belirgin biçimde ikiye bölmüştür. Eleştirel okumayı artıran unsurlar; kaynaksızlık farkındalığı, bilimsel bilgiye aşinalık, teyit pratikleri ve manipülasyon göstergelerini tanıma becerisidir. Buna karşılık hâkim okumayı besleyen dinamikler; mevcut inançlarla uyum, otoriteye güven, tekrarlama etkisi ve komplo kültürünün gündelik söyleme yerleşmiş olmasıdır. Sonuçlar, yanlış bilgiyle mücadelede yalnızca doğrulama mekanizmalarının değil, eleştirel düşünme, bilişsel önyargı farkındalığı ve dijital medya okuryazarlığının güçlendirilmesinin gerekliliğine işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler

Basın , Sosyal Medya , Gazetecilik , Sahte Paylaşım , Z Jenerasyonu

Etik Beyan

Bu makalenin araştırması, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Etik Kurulu’nun 27.04.2021 tarihli 58481 sayılı kararı gereğince Etik Kurul Onayı almıştır.

Kaynakça

• Allcott, H., & Gentzkow, M. (2017). Social media and fake news in the 2016 election. Journal of Economic Perspectives, 31(2), 211-236.
• Alves, L., Antunes, N., Agrici, O., & Sousa, C. (2016). Click bait: You won’t believe what happens next! Fronteiras: Journal of Social, Technological and Environmental Science, 5(2), 196-213.
• Brown, R. (2002). Information operations, public diplomacy and spin: The United States and the politics of perception management. Journal of Information Warfare, 1(3), 40-50.
• Cabıoğlu, M. T., & İşeri, S. Ö. (2015). Methodological approach in perception management. Open Access Library Journal, 2(7), 1-7.
• Derman, G. S. (2021). Perception management in the media. International Journal of Social and Economic Sciences, 11(1), 64-78.
• Fallis, D. (2015). What is disinformation? Library Trends, 63(3), 401-426.
• Festinger, L. (1957). Social comparison theory. Selective Exposure Theory, 16(401), 3.
• Goldman, E. O. (2004). National security in the information age: Issues, interpretations, periodizations. Routledge.
• Hart, W., Albarracín, D., Eagly, A. H., Brechan, I., Lindberg, M. J., & Merrill, L. (2009). Feeling validated versus being correct: A meta-analysis of selective exposure to information. Psychological Bulletin, 135(4), 555-588.
• Huhtinen, A.-M., & Rantapelkonen, J. (2002). Perception management in the art of war. Tiede ja ase, 60, 243-255.
• Kaushal, A. (2009). Perception management: The management tactics. Global India Publications.
• Kunda, Z. (1990). The case for motivated reasoning. Psychological Bulletin, 108(3), 480-498.
• Lazer, D. M. J., Baum, M. A., Benkler, Y., Berinsky, A. J., Greenhill, K. M., Menczer, F., … Zittrain, J. L. (2018). The science of fake news. Science, 359(6380), 1094-1096.
• Lewandowsky, S., Ecker, U. K. H., Seifert, C. M., Schwarz, N., & Cook, J. (2012). Misinformation and its correction: Continued influence and successful debiasing. Psychological Science in the Public Interest, 13(3), 106-131.
• McMillan, W. J. (2009). Finding a method to analyze qualitative data: using a study of conceptual learning. Journal of dental education, 73(1), 53-64.
• Mengü, M., & Türk, E. (2021). Digital perception management. Digital Siege. İstanbul University Press.
• Menteşe, M., & İli, K. (2016). Social media and perception management. Handbook of Research on Chaos and Complexity Theory in the Social Sciences (ss. 373-381). IGI Global.
• Narula, S. (2004). Psychological operations (PSYOPs): A conceptual overview. Strategic Analysis, 28(1), 177-192.
• Nickerson, R. S. (1998). Confirmation bias: A ubiquitous phenomenon in many guises. Review of General Psychology, 2(2), 175-220.
• Taber, C. S., & Lodge, M. (2006). Motivated skepticism in the evaluation of political beliefs. American Journal of Political Science, 50(3), 755-769.
• Tandoc, E. C., Jr., Lim, Z. W., & Ling, R. (2018). Defining “fake news”: A typology of scholarly definitions. Digital Journalism, 6(2), 137-153.
• Tversky, A., & Kahneman, D. (1974). Judgment under Uncertainty: Heuristics and Biases: Biases in judgments reveal some heuristics of thinking under uncertainty. science, 185(4157), 1124-1131.
• Ulu, M. (2025). Bibliometric Analysis of Perception Management and Future Trends. Romaya Journal of Communication and Digital Studies, 5(1), 217-219.
• Vosoughi, S., Roy, D., & Aral, S. (2018). The spread of true and false news online. Science, 359(6380), 1146-1151.