DOĞU KÜLTÜR DAİRESİ ANLATI GELENEĞİNDE EPİZODİK/PARÇALI YAPININ KÜLTÜREL KÖKENLERİ VE SİNEMADAKİ YANSIMASI

Yıl 2025, Cilt: 4 Sayı: 1, 64 - 81, 24.12.2025

Dilek Tunalı

Öz

Ortadoğunun içinde bulunduğu coğrafya İslami ve İslam dışı kültürel aktarımlar gereği, tragedyalardan daha farklı bir biçime sahiptir. Batı geleneğindeki mimetik anlayışın tersine epizodik anlatı Doğu’da yerleşiklik ve süreklilik kazanıp sanatsal biçimleri hala etkileyen kültürel antropolojik gerekçelere dayandırılabilir. Dramanın kökeninin işlevsel nedenlere bağlı olması, pratik bir yarar sonucunda aktarılarak kalıp oluşturması, Doğu Kültür Dairesi anlatı geleneğinin başlatıcısı sayılır. İran Sinemasından Kiyerüstemi, Tunus sinemasından Nacer Khemir ve Yeşilçam Sinemasından Memduh Ün gibi yönetmenlerin filmleri farklı yorumlanış biçimleriyle parçalı anlatı geleneğine uyum sağlar. Doğu kadar Batının anlatı geleneğini de kültürel aktarımlar yoluyla etkileyen Binbir Gece Masallarının epizodik yapısının kökeninde çok fazla bilinmeyen kalıplaşmış bir ritüel yatar. Sudan’a uzanan ve İranlı masalcılar tarafından derlenen, Arap çevirmenlerce yaygınlaşan, Hâzar-Afsan “kralın kurban edilmesi”ne dayanır. İlk kültürlerin Tanrı’ya hediye sunma geleneğinin bir örneğidir. Mübadele, armağan sunma ve yer değiştirme olarak açıklanabilecek bu biçim dramanın ve epizodik yapının ilk şeklini veren ritüellere ve zihniyet biçimine dayanır. İranlı nakkalların hediye karşılığında anlatının seyrini değiştirmeleri, hediye sunma yöntemiyle doğrusal akışın kesilmesi, taziyelerde ölen kişiye yönelik ağıtlar, çile çekme ritüellerine ziyafetlerle ara verilmesi, yeme içme töreni ile parçalı bir yapıya ulaşılması söz konusudur. Bu epizodik ayrımlar içinde çerçeve hikâyenin şamanistik ritüellerden ilham alan, yaratıcıya ve padişaha “medhedici” özel bir bölümle açılış yapan örnekler mevcuttur. Yeşilçam Sinemasında Kısmetin En Güzeli filmindeki indirgenmiş şekliyle klasik yapıyı parçalayan bu anlayış, İran’da Kiyerüstemi eliyle yetkinleşmiştir. İran’ın da içinde bulunduğu ortak yapım olan Khemir’in Çöl Üçlemesi’nde doğu masalının ve hikâye anlatıcılığının büyülü dünyasına döngüsel, epizodik, fantastik bir anlatı dizgesiyle ulaşılmıştır. Bu çalışmada parçalı yapının Doğu Kültür Dairesi Anlatı Geleneği kapsamı içinde kalan üç örnek felsefi, tasavvufi, kültürel, geleneksel ve ticari/popüler yönleriyle hem sinema diline olan katkıları hem de indirgemeci klişelerin oluşturulması yönünde analiz edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Parçalı Anlatı , Doğu Kültür Dairesi Anlatı Geleneği , Yakın-Plan , Hâzar-Afsan , Bab’ Aziz , Kısmetin En Güzeli

CULTURAL ROOTS OF EPISODIC/PARTIAL STRUCTURE IN THE NARRATIVE TRADITION OF THE EASTERN CULTURAL DISTRICT AND ITS REFLECTION IN CINEMA

Öz

The geography of the Middle East has a unique form of tragedy due to Islamic and non-Islamic cultural transmission.has a form that differs from tragedies. Contrary to the mimetic understanding in the Western tradition, episodic narrative can be grounded in cultural anthropological reasons that have gained permanence and contunuity in the East and still influence artistic forms. The fact that the origin of drama arelinked to functional reason, forming a pattern as a result of being transmitted for practical benefit, is considered the initiator of the narrative tradition in Eastern Culture Circle. Films of directors such as Kiorostami from Iranian Cinema, Nacer Khemir from Tunusian Cinema, and Memduh Ün from Yeşilçam Cinema conform to the fragmanted narrative tradition with their different interpretations. The episodic structure of the Thousand and One Nights, which influenced the narrative tradition through cultural transmission, has its roots in a largely unknown ritualised pattern. Itextends to Sudan and isbased on the Hâzar-Afsan “sacrifice of the king” complied by Iranian storytellers and popularized by Arab translators. It is an example of the early cultures' tradition of offering gifts to God in early cultures. This form, which can be explained as exchange, gift-giving and displacement, is based on rituals and a mindsets that gave rise to the erliest of drama and episodic structure. Iranian nakkals change the course of the narrative in exchange for gifts, interrupting the linear flow with gift-giving methods, lamenting the decceased at condolences, pausing rituals of suffering with feasts, and achieving a fragmanted structure with eating and drinking ceremonies. Within these episodic divisions, there are examples where the frame story opens with a special section that is ‘flattering’ to the creator and the sultan, inspried by shamanistic rituals. This approach, which breaks down the classical structure in its reduced form in the Yeşilçam film Kısmetin En Güzeli(The Most Beautiful Destiny, has been perfected in Iran by Kiorastami. In Khemir’s Desert Triology, a co-production that also includes Iran, the magical World of Eastern fairy tales and storytelling is reached through a cyclical, episodic, fantastical narrative system. In this study, three examples of the fragmented structure that remain within the scope of the Eastern Culture Circle Narrative Tradition are analysed in terms of their philosophical, mystical, cultural, traditional and commercial/popular aspects, both in of their contributions to cinematic language and in terms of the creation of reductive clichés.

Anahtar Kelimeler

Fragmented narrative , Eastern Culture Circle Narrative Tradition , Close-Up , Hâzar-Afsana , Bab’ Aziz , The Most Beautiful Destiny

Kaynakça

• Ahmad, A.N. (2016). Cinema in Muslim Socities, Routledge
• And, M. (1985). Köylü ve Halk Tiyatrosu Gelenekleri, İnkilap Yayınevi
• And, M. (2002). Ritüelden Drama, YKY
• Armes, R. (2016) The Poetic Vision of Nacer Khemir, Routledge
• Atabağsoy, N. (2020), Bir Film (Nacer Khemir-Güvercinin Kaybolan Gerdanlığı), Bir Piyes (Abdülhak Hamid-Tarık): Endülüs İmgesinin Yaratılmasında Aşkın İşlevselliği, Nüsha Şarkiyat Araştırmaları Dergisi (51) 15-30
• Ayvazoğlu, B. (1989). İslam Estetiği ve İnsan, Çağ Yayınları
• Barnard, A. (2015). Sosyal Antropoloji ve İnsanın Kökeni, M.Doğan (Çev.) Boğaziçi Yayınları
• Bolt, B. (2012). Yeni Bir Bakışla Heidegger, M. Özbank (Çev.) Kolektif Yayınevi
• Campbell, J. (2003). Doğu Mitolojisi, K. Emiroğlu (Çev.) İmge Yayınevi
• Campbell, J. (2006). İlkel Mitoloji, K. Emiroğlu (Çev.) İmge Yayınevi
• Çetin, N. (2002). Tanzimat Döneminde Türk Romanı, Hece Dergisi, (6) 65-66-67
• Dabashi, H. (2001). Close-Up Iranian Cinema, Past, Present and Future, Verso Publishing
• Dejéux, J. (2000). Cuha ve Nâdire, A.Berktay (Çev.) YKY
• Fenoglio,I. Georgeon, F. (2000). Doğu’da Mizah, A. Berktay (Çev.) YKY
• Fidan, G.G. (2012). Sînbâdnâmelerden Hareketle Çerçeve Hikâye Geleneğinde Metinlerarasılık: Tủti Hikayesi Örneği, Dîvan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, (8), 67-88
• Frazer, G. (1991). Altın Dal 1, M.H. Doğan (Çev.) Payel Yayınevi
• Frazer, G. (1992). Altın Dal 2, M.H. Doğan (Çev.) Payel Yayınevi
• Gaster, T.H. (2000). Thespis, Yakındoğu’da Ritüel, Mit ve Drama, M.H. Doğan (Çev.) Kabalcı Yayınevi
• Gezgin, İ. (2020). Sanatın Mitolojisi, Redingot Yayınevi
• Gezgin, İ. (2022). Gılgamış, Redingot Yayınevi
• Girard, R. (2003). Şiddet ve Kutsal, N. Alpay (Çev.) Kanat Yayınevi
• Girard, R. (2010). Kültürün Kökenleri, A.Er, M.Yaman (Çev.) İmge Yayınevi
• Huizinga, J. (1995). Homo Ludens, Oyunun Toplumsal İşlevi Üzerine Bir Deneme, M.A. Kılıçbay (Çev.) Ayrıntı Yayınevi
• İbn Hazm (1994). Güvercinin Gerdanlığı, M. Kanık (Çev.) İnsan Yayınevi
• Lalleh, A. (2014). Modern İran Sinemasında İran Edebiyatının İzleri, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi
• Marzolph, U. (2004). The Persian Nights Links Between The Arabian Nights and Iranian Culture, Fabula Journal of Folktale Studies 45 (3-4) (1-19)
• Mauss, M. (2005). Sosyoloji ve Antropoloji, Ö. Doğan (Çev.) Doğu-Batı Yayınevi
• Rocha, P.A.J.C.C. (2010). Giriş, Kültürün Kökenleri, M.Yaman, A.Er (Çev.) İmge Yayınevi
• Ott, C. (2016). Almanca Baskıya Önsöz, 101 Gece Masalları, H. Tüzün (Çev.) Ayrıntı Yayınevi
• Şahin, M. (2021). Abbas Kiyarostami Filmlerinde Gerçeklik: Yakın-Plan (Nema-ye Nazdik-1990) Filminin Nokta Metaforuyla Yeni Bir Okuması, Selçuk İletişim Dergisi, 14 (3) (1341-1370)
• Schroder, R. (1996). Max Weber ve Kültür Sosyolojisi, M. Küçük (Çev.) Bilim ve Sanat Yayınevi
• Sözen, M.F. (2009). Doğu Anlatı Gelenekleri ve Türk Sinemasının Aidiyeti, Bilig Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, 50, (131-152)
• Tanpınar, A.H. (1988). Edebiyat Üzerine Makaleler, Dergah Yayınevi
• Tunalı, D. (2023). Melodram: Hollywood’dan Yeşilçam’a Acının Yüceltilmesi, Doğu-Batı Yayınevi
• Turinay, N. (2002). Klasik Romanın Hikâye-Gủ’ları ve Hikâye-Nüvisleri, Hece, 6
• https://www.iranicaonline.org/ (e.t. 26.06.2024)
• https://islamansiklopedisi.org.tr/irfaniyye (e.t. 20.08.2024)