Türkiye’de Vatandaşlık Eğitimi: Öğretim Programları Üzerine Bir İnceleme (1924-2024)

Yıl 2025, Cilt: 11 Sayı: 2, 31 - 70, 31.12.2025

Emine Karasu Avcı

https://doi.org/10.47615/issej.1734134

Öz

Vatandaşlık eğitimi, bireyin toplum içindeki hak ve sorumluluklarını öğrenerek bunları nasıl yerine getireceğini kavradığı bir süreçtir. Ailede başlayan bu süreç okulda devam eder. Toplumun bir üyesi olarak bireyin haklarını kullanması ve sorumluluklarını yerine getirmesi, vatandaşlık eğitimiyle mümkündür. Bu eğitim, demokrasiye uygun davranışları kazandırmanın yanı sıra insan haklarına saygıyı bir yaşam biçimi haline getirmeyi amaçlar. Ayrıca bireylerin siyasal süreçlere etkin katılımını ve bilinçli kararlar almasını destekler. Bu çalışmada, Türkiye’de vatandaşlık eğitimi kapsamında hazırlanan öğretim programları incelenmiştir. Araştırmada nitel yöntemlerden biri olan doküman incelemesi tekniği kullanılmıştır. Buna göre ülkemizde vatandaşlık eğitimi, 1924’te Musahabat-ı Ahlakiye ve Malumat-ı Vataniye dersleriyle başlamıştır. 1926’da bu dersler Yurt Bilgisi adını almış ve uzun yıllar okutulmuştur. 1985’te Vatandaşlık Bilgisi, 1998’de Vatandaşlık ve İnsan Hakları Eğitimi, 2011’de Vatandaşlık ve Demokrasi Eğitimi, 2018’de İnsan Hakları, Yurttaşlık ve Demokrasi, 2024’te ise İnsan Hakları, Vatandaşlık ve Demokrasi olarak değişmiştir. Bu doğrultuda bu dersin, yıllardır farklı adlarla ilkokul ve ortaokullarda okutulduğu anlaşılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Vatandaşlık eğitimi , öğretim programları , Türkiye.

Citizenship Education in Turkey: A Study on Education Programs (1924-2024)

Öz

Citizenship education is a process in which an individual learns their rights and responsibilities within society and comprehends how to fulfill them. This process, which begins in the family, continues in school. As a member of society, it is possible for an individual to use their rights and fulfill their responsibilities through citizenship education. This education aims to make respect for human rights a way of life as well as to provide behaviors appropriate to democracy. It also supports individuals' active participation in political processes and their conscious decision-making. In this study, the curriculum prepared within the scope of citizenship education in Turkey was examined. The document review technique, one of the qualitative methods, was used in the research. Accordingly, citizenship education in our country began in 1924 with the courses Musahabat-ı Ahlakiye and Malumat-ı Vataniye. In 1926, these courses were named Yurt Bilgisi and were taught for many years. It was changed to Citizenship Information in 1985, Citizenship and Human Rights Education in 1998, Citizenship and Democracy Education in 2011, Human Rights, Citizenship and Democracy in 2018, and Human Rights, Citizenship and Democracy in 2024. Accordingly, it is understood that this course has been taught in primary and secondary schools under different names for years.

Anahtar Kelimeler

Citizenship education , Curriculum , Türkiye

Kaynakça

• Akdağ, H., ve Taşkaya, M. S. (2011). Vatandaşlık ve insan hakları eğitiminin sosyal bilgiler öğretimindeki yeri. R. Turan & K. Ulusoy (Ed.), Sosyal bilgilerin temelleri (ss. 219-241) içinde. Ankara: PegemA Yayıncılık.
• Aslan, E. (2011). 1924 İlk Mektepler Müfredat Programı. İlköğretim Online, 10(2), 717-734.
• Aslan, S. ve Aybek, B. (2018). Sınıf öğretmenlerinin ilkokul 4. sınıf insan hakları, yurttaşlık ve demokrasi dersi öğretim programına yönelik görüşlerinin incelenmesi. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 38(1), 233-262.
• Balbağ, N. L., Gürdoğan-Bayır, Ö., ve Ersoy, A. F. (2017). İnsan Hakları, Yurttaşlık ve Demokrasi dersini öğretmenler ve öğrenciler nasıl algılıyor?, Sakarya Üniversitesi Eğitim Dergisi, 7(1), 223-241.
• Başaran, T. (2007). İlköğretim okullarında vatandaşlık ve insan hakları eğitimi programının uygulanışına ilişkin sosyal bilgiler öğretmenlerinin görüşleri. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi. Trakya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edirne.
• Baştürk, N. (2011). İlköğretim 8. sınıf vatandaşlık ve demokrasi eğitimi dersi öğretim programı kazanımlarının öğrenci görüşlerine göre değerlendirilmesi (Konya ili örneği). Yayımlanmamış yüksek lisans tezi. Atatürk Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Erzurum.
• Burak, D., ve Topkaya, Y. (2021). İlkokul İnsan Hakları, Yurttaşlık ve Demokrasi Dersi Öğretim Programı kazanımlarının Bloom ve Revize Bloom Taksonomilerine göre değerlendirilmesi. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 52, 169-192.
• Creswell, J. W. (2013). Nitel araştırma yöntemleri Mesut Bütün, Selçuk Beşir Demir (Çev. Ed.), Siyasal Kitabevi.
• Coolican, H. (2009). Research methods and statistics psychology (5.th Edition). London: Hodder Education.
• Demirhan, E. I. (2021). Toplumsal cinsiyet eşitliği açısından öğretim programı ve ders kitabı inceleme (4. Sınıf İnsan Hakları, Yurttaşlık ve Demokrasi). Journal of Innovative Research in Social Studies, 4(1), 69-82.
• Durdi, M., ve Erdamar, G. (2020). Sosyal bilgiler ve sınıf öğretmenlerinin 4. Sınıf İnsan Hakları, Yurttaşlık ve Demokrasi Dersi Öğretim Programına ilişkin görüşleri. JRES, 7(1), 193-218.
• Ersoy, A. F. (2007). Sosyal bilgiler dersinde öğretmenlerin etkili vatandaşlık eğitimi uygulamalarına ilişkin görüşleri. Yayınlanmamış doktora tezi. Anadolu Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Eskişehir.
• Gömleksiz, M. N., ve Akyıldız, S. (2012). Vatandaşlık ve Demokrasi Eğitimi Dersi Öğretim Programının uygulamadaki etkililiğinin değerlendirilmesi. Milli Eğitim, 41(196), 69-92.
• Gömleksiz, M. N., ve Kılınç, H. H. (2013). Vatandaşlık ve demokrasi eğitimi dersi kazanımları ölçeğinin geçerlik ve güvenirlik çalışması. Electronic Turkish Studies 8(12), 555-568.
• Gürel, D. (2016). Sınıf ve sosyal bilgiler öğretmenlerinin ilkokul 4. Sınıf İnsan Hakları, Yurttaşlık ve Demokrasi dersine yönelik görüşlerinin karşılıklı olarak incelenmesi. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 17(3), 641-660.
• İbrahimoğlu, Z., ve Öztürk, C. (2013). Sosyal bilgiler dersinde örnek olay yöntemi kullanımının öğrencilerin akademik başarı derse karşı tutum ve eleştirel düşünme becerileri üzerine etkileri. Uludağ Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 26(2), 523-548.
• İnce, B. (2012). Citizenship education in Turkey: Inclusive or exclusive. Oxford Review of Education, 38(2), 115-131.
• Kaçar, H. ve Kaçar, M. (2019). İlkokul dördüncü sınıf öğretmenlerinin dördüncü sınıf İnsan Hakları Yurttaşlık ve Demokrasi dersine ilişkin görüşleri. Uluslararası Eğitim Bilimleri Dergisi, 8, 182-196.
• Karaman-Kepenekçi, Y. (2005). A study of effectiveness of human rights education in Turkey. Journal of Peace Education, 2(1), 39-55.
• Karaot, N. (2021). İnsan Hakları, Yurttaşlık ve Demokrasi Dersi Öğretim Programı ve ders kitaplarına bakmak: Dördüncü sınıf öğrenci düzeyine uygun mu? Yüksek lisans tezi. Marmara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
• Keleş, H., ve Tonga, D. (2014). Öğrencilerin vatandaşlık bilincini etkileyen faktörlere ilişkin öğretmen görüşleri. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 14(2), 61-85.
• MEB, (1924). İlk mektep müfredat programı. Devlet Matbası, İstanbul.
• MEB, (1926). İlk mektep müfredat programı. Devlet Matbası, İstanbul.
• MEB, (1927). Orta mektep müfredat programı. Devlet Matbası, İstanbul.
• MEB, (1930). İlk mektep müfredat programı. Devlet Matbası, İstanbul.
• MEB, (1931). Orta mektep müfredat programı. Devlet Matbası, İstanbul.
• MEB, (1938). Ortaokul programı. Devlet Matbası, İstanbul.
• MEB, (1948). İlkokul programı. Milli Eğitim Basımevi, İstanbul.
• MEB, (1949). Ortaokul programı. Milli Eğitim Basımevi, İstanbul.
• MEB, (1962). Ortaokul programı. Milli Eğitim Basımevi, İstanbul.
• MEB, (1970). Ortaokul programı. Milli Eğitim Basımevi, İstanbul.
• MEB, (1988). Ortaokul programı. Milli Eğitim Basımevi, Ankara.
• MEB, (1995). Ortaokul programı. Milli Eğitim Basımevi, Ankara.
• MEB, (1997). İlköğretim okulu programı. Milli Eğitim Basımevi, Ankara.
• MEB, (2010). İlköğretim vatandaşlık ve demokrasi dersi öğretim programı. MEB, Ankara.
• MEB, (2015). İlkokul (4. sınıf) insan hakları, yurttaşlık ve demokrasi dersi (taslak) öğretim programı. MEB, Ankara.
• MEB, (2018). İnsan hakları, yurttaşlık ve demokrasi dersi öğretim programı (İlkokul 4. sınıf). https://mufredat.meb.gov.tr
• MEB, (2024). İnsan hakları, vatandaşlık ve demokrasi dersi öğretim programı. https://tymm.meb.gov.tr
• Merey, Z., Karatekin, K. ve Kuş, Z. (2012). İlköğretimde vatandaşlık eğitimi: Karşılaştırmalı kuramsal bir çalışma. Gazi Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 32(3), 795-821.
• Merriam, S. B. (2013). Nitel araştırma desen ve uygulama için bir rehber (S. Turan Çev. Ed.). Nobel Yayıncılık.
• Oğuz-Haçat, S., ve Demir, F. B. (2017). İlkokul dördüncü sınıf öğrencilerinin İnsan Hakları, Yurttaşlık ve Demokrasi dersine ilişkin görüşleri. Türkiye Bilimsel Araştırmalar Dergisi, 2(1), 1- 17.
• Oğuz-Haçat, S. Önlen, M., Tatan, M., ve Demir, F. B. (2018). İnsan Hakları, Yurttaşlık ve Demokrasi Dersi Öğretim Programlarının karşılaştırmalı analizi (1998, 2010, 2015, 2018). Researcher: Social Science Studies, 6(1), 407-422.
• Patton, M. Q. (2014). Nitel araştırma ve değerlendirme yöntemleri (Bütün ve S. B. Demir Çev. M.). Pegem A Akademi.
• Purcu, S. S. (2019). İnsan Hakları Yurttaşlık Ve Demokrasi Dersi Öğretim Programının ögelerine ilişkin öğretmen görüşleri ile öz-yeterlik inançları arasındaki ilişkinin incelenmesi. Yüksek lisans tezi. Marmara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
• Sadık, F., ve Sarı, M. (2012). Çocuk ve demokrasi: ilköğretim öğrencilerinin demokrasi algılarının metaforlar aracılığıyla incelenmesi. Uluslararası Cumhuriyet Eğitim Dergisi, 1(1), 48-62.
• Sağlam, H. İ., ve Hayal, M. A. (2015). Sınıf öğretmenlerinin “İnsan Hakları, Yurttaşlık Ve Demokrasi” dersinin ilkokul 4. sınıfta yer almasına ilişkin görüşleri. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 15(1), 207-217.
• Sencer, M. (1989). Toplum bilimlerinde yöntem. Beta Yayınları, İstanbul.
• Som, İ., ve H. Karataş (2025). Türkiye’de vatandaşlık eğitimi üzerine bir inceleme. Uşak Üniversitesi Eğitim Araştırmaları Dergisi, 1(1), 33-50.
• Toprak, E., ve Demir, S. B. (2017). İlkokul 4. sınıf “İnsan Hakları, Yurttaşlık ve Demokrasi” dersinde yaşanan sorunların sınıf öğretmenleri tarafından değerlendirilmesi. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 17(4), 2160-2179.
• Tünkler, V. (2013). Vatandaşlık ve demokrasi eğitimi programında yer alan soyut kavramların, becerilerin ve değerlerin öğrencilere kazandırılmasına ilişkin metaforik bir yaklaşım. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi. Necmettin Erbakan Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Konya.
• Ulusoy, K., ve Erkuş, B. (2016). İlkokul 4. sınıfta “İnsan Hakları, Yurttaşlık ve Demokrasi” dersinin okutulmasına ilişkin sınıf ve sosyal bilgiler öğretmenlerinin görüşlerinin incelenmesi. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler
• Enstitüsü Dergisi, 24, 1143-1172. Ünal, F. (2012). Ortaokul 8. Sınıf vatandaşlık ve demokrasi eğitimi öğretim programı ve ders kitaplarında insan hakları üzerine bir çözümleme. Bartın Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 1(1), 110-127.
• Yıldırım, A., ve Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık, Ankara.