Lise öğrencilerinin çevre algıları: nitel bir araştırma

Yıl 2025, Cilt: 11 Sayı: 2, 100 - 120, 31.12.2025

Necati Tomal

https://doi.org/10.47615/issej.1807806

Öz

Lise eğitim kademesinde çevre olgusuna coğrafya, biyoloji gibi derslerde yer verilmektedir. Öğrencilerin çevre ve sorunları konusunda farkındalıkları ve bilinçleri; temiz ve sürdürülebilir bir çevre için önemlidir. Lise kademesinde çevre eğitiminin planlanmasına katkı sağlayabileceği düşüncesiyle öğrencilerin çevre algılarını belirlemeye yönelik bu çalışma yapılmıştır. Araştırmada nicel yaklaşımın bir türü olan fenomenoloji deseninden yararlanılmıştır. Çalışma grubunu, 2023-2024 eğitim-öğretim yılında Samsun ilinin Bafra ve Atakum ilçelerinde; Anadolu, Fen ve İmam Hatip Liselerinde öğrenim gören 90 öğrenci oluşturmaktadır. Çalışma grubunun oluşturulmasında amaçlı örneklem oluşturma yöntemlerinden maksimum çeşitlilik kullanılmıştır. Lise öğrencilerinin çevre algılarını belirlemek amacıyla hazırlanan veri toplama aracı 2 bölümden oluşmaktadır. I. bölümde; çevre deyince aklınıza ne geliyor? sorusu bulunmaktadır. II. bölümde ise çevre deyince aklınıza ne geliyor? sorusunun cevabı ile ilgili ilgili resim çizmeleri istenmiştir. Verilerin analizinde ise içerik analizi yapılmıştır. Öğrencilerin çevre ile ilgili yazdıklarının analizinde tanımlama kategorileri ve kodlar oluşturulmuştur. Resimlerin analizinde ise çizimlerde kullanılan unsurlar ve yoğunlukları dikkate alınmıştır. Öğrencilerin önemli bir bölümünün çevreyi canlı ve cansız varlıklardan oluşan bir yer olarak gördükleri söylenebilir. Ayrıca çok sayıda öğrenci de çevre sorunlarına dikkat çekmiştir. Bu sonuçlardan hareketle öğrencilerinin çevre farkındalıklarının yüksek olduğu söylenebilir. Çevre ile ilgi öğrenci çizimlerinde ise ağaç, insan, ev, güneş ve bulut frekansı en yüksek unsurlardır. Farklı bölümlerdeki ve eğitim kademlerindeki öğrencilerin çevre algıları arasındaki farklılıkları ve benzerlikleri ortaya koymak için karşılaştırmalı çalışmalar yapılabilir.

Anahtar Kelimeler

çevre algısı , doğal çevre , çevre sorunları

High school students' perceptions of the environment: a qualitative study

Öz

Environmental issues are addressed in subjects such as geography and biology at the high school level. Students' awareness and consciousness regarding the environment and its problems are crucial for a clean and sustainable environment. This study was conducted to determine students' perceptions of the environment, with the idea that it could contribute to the planning of environmental education at the high school level. The study utilized phenomenology, a type of quantitative approach. The study group consisted of 90 students enrolled in Anatolian, Science, and Imam Hatip High Schools in the districts of Bafra and Atakum in the province of Samsun during the 2023-2024 academic year. Maximum diversity, one of the purposeful sampling methods, was used to form the study group. The data collection tool prepared to determine high school students' perceptions of the environment consists of two sections. Section I contains the question, “What comes to mind when you think of the environment?” In Section II, students were asked to draw a picture related to their answer to the question “What comes to mind when you think of the environment?” Content analysis was performed to analyze the data. In the analysis of the students' writings about the environment, description categories and codes were created. In the analysis of the drawings, the elements used and their intensity were taken into account. It can be said that a significant portion of the students viewed the environment as a place consisting of living and non-living things. In addition, a large number of students drew attention to environmental issues. Based on these results, it can be said that the students' environmental awareness is high. In the students' drawings related to the environment, the elements with the highest frequency are trees, people, houses, sun, and clouds. Comparative studies can be conducted to reveal the differences and similarities between the environmental perceptions of students in different departments and levels of education.

Anahtar Kelimeler

environmental awareness , natural environment , environmental issues

Kaynakça

• Akyüz, E. (2020). Çevre biliminin ABC’si: Yeni başlayanlar için çevre sorunları ve politikaları. Seçkin Yayıncılık.
• Artut, K. (2013). Sanat eğitimi kuramları ve yöntemleri. Anı Yayıncılık.
• Atalay, İ. (2013). Doğa bilimleri sözlüğü. Meta Basım.
• Aydın, M. (2021). Beş nitel araştırma yaklaşımı. İçinde S. Demir ve M. Bütün (Çev. Ed.), Nitel araştırma yöntemleri (John W. Creswell) (ss. 71–113). Siyasal Kitapevi.
• Baydil, E. (2008). Genel coğrafya. İçinde H. Yazıcı ve M. K. Koca (Ed.), Coğrafya nedir? (s. 70). Pegem Akademi.
• Birgin, O. (2021). Geçerlik ve değerlendirme standartları. İçinde S. Demir ve M. Bütün (Çev. Ed.), Nitel araştırma yöntemleri (John W. Creswell) (ss. 245–271). Siyasal Kitapevi.
• Cansaran, A. ve Yıldırım, C. (2021). Çevre bilimi ile ilgili başlıca terimler ve kavramlar. İçinde O. Bozkurt (Ed.), Çevre eğitimi (ss. 1–15). Pegem Akademi.
• Çekiç, A. ve Bakla, A. (2018). Nitel analiz ve yorumlama. İçinde M. Bütün ve S. B. Demir (Çev. Ed.), Nitel araştırma ve değerlendirme yöntemleri (Michael Quinn Patton) (ss. 431–541). Pegem Akademi.
• Dede, Y. ve Bilican, F. I. (2018). Nitel araştırmada stratejik temalar. İçinde M. Bütün ve S. B. Demir (Çev. Ed.), Nitel araştırma ve değerlendirme yöntemleri (Michael Quinn Patton) (ss. 37–75). Pegem Akademi.
• Doğanay, H. ve Doğanay, S. (2020). Coğrafya’ya giriş. Pegem Akademi.
• Erduran Avcı, D., Demirekin, M., Hare, O., Özlü, S. ve Özkan, İ. (2013). 8. sınıf öğrencilerinin çevre sorunları algısının farklı tekniklerle incelenmesi. Fen Bilimleri Öğretimi Dergisi, 1(2), 50–66.
• Eren Dilek, C. (2021). Çevre bilinci. İçinde O. Bozkurt (Ed.), Çevre eğitimi (ss. 171–205). Pegem Akademi.
• Erinç, S. (1984). Ortam ekolojisi ve degradasyonel ekosistem değişiklikleri. İstanbul Deniz Bilimleri ve Coğrafya Enstitüsü Yayınları.
• Güler, A., Halıcıoğlu, M. B. ve Taşğın, S. (2015). Sosyal bilimlerde nitel araştırma. Seçkin Yayıncılık.
• İzbırak, R. (1992). Coğrafya terimleri sözlüğü. Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
• Keleş, R. (2015). 100 soruda çevre: Çevre sorunları ve çevre politikası. Yakın Kitapevi.
• Kocataş, A. (2010). Ekoloji ve çevre biyolojisi. Ege Üniversitesi Basımevi.
• Loughland, T., Reid, A. ve Petocz, P. (2002). Young people’s conceptions of environment: A phenomenographic analysis. Environmental Education Research, 8(2), 187–197.
• Miles, M. B. ve Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook. Sage Publications.
• Öcal, T. ve Dinç, Y. (2018). Beşeri çevre sorunları. İçinde R. Sever ve E. Yalçınkaya (Eds.), Çevre eğitimi (ss. 75–110). Pegem Akademi.
• Özçağlar, A. (2000). Coğrafyaya giriş.
• Özey, R. (2009). Çevre sorunları. Aktif Yayınevi. Resmi Gazete. (1983). Çevre Kanunu (Kanun No: 2872, Kabul Tarihi: 9.8.1983). https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=2872&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
• Sever, R. ve Yalçınkaya, E. (2018). Çevre eğitimine genel bir bakış ve temel kavramlar. İçinde R. Sever ve E.
• Yalçınkaya (Eds.), Çevre eğitimi (ss. 2–21). Pegem Akademi.
• Shepardson, D. P., Wee, B., Priddy, M. ve Harbor, J. (2007). Students’ mental models of the environment. Journal of Research in Science Teaching, 44, 327–348.
• Taş., Ş., İşeri, R. ve Şentürk, Ş. (2024). Sınıf Dışı Eğitime Yönelik Bir Kavram Analizi Çalışması. The Journal of International Educational Sciences, 11(39), 345-367.
• Tomal, N. (2025). Ortaokul öğrencilerinin çevre algıları: nitel bir araştırma. Trakya Eğitim Dergisi, 15(2), 862-886
• Uşak, M. (2006). Çevre nedir? İçinde M. Aydoğdu ve K. Aydoğdu (Eds.), Çevre bilimi (ss. 1–34). Anı Yayıncılık.
• Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.