Karadeniz’in İki Denizci Konuğu: Antik Yunan ve Cenova Kolonizasyon Süreçlerinin Karşılaştırılması

Öz

Bu çalışma, Karadeniz’in tarihsel süreçte iki önemli denizci aktörü olan Antik Yunan ve Cenova kolonizasyon hareketlerini karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Antik Yunan kolonizasyonu, MÖ. VII. yüzyılda tarımsal üretim sınırlarının aşılmasıyla Akdeniz’den Karadeniz’e yönelen ticari ve yerleşim faaliyetleri şeklinde gelişmiş; başta tahıl, balık ve köle ticareti olmak üzere İskitlerle kurulan karşılıklı faydaya dayalı ilişkilerle desteklenmiştir. Cenova kolonizasyonu ise, XIII. yüzyıl sonlarında Karadeniz’e yönelmiş, Altın Orda ve Bizans ile yapılan anlaşmalarla güçlenmiş ve ticari faaliyetlerini tarım ürünleri, deniz ürünleri, köle, değerli madenler ve ipek ticareti üzerine yoğunlaştırmıştır. Her iki topluluk da stratejik limanlarda yarı-özerk yerleşkeler kurarak deniz taşımacılığı ve ticaret ağlarını genişleterek çok kültürlü yapılar ve bölgesel ticaret merkezleri yaratmıştır. Ancak Antik Yunan kolonileri yerli halklarla kültürel bütünleşmeye açıkken, Cenova kolonileri daha merkezî ve askerî tahkimata dayalı bir organizasyon sergilemiştir. Sonuç olarak, iki kolonizasyon hareketi de farklı dönemlerde Karadeniz’i Akdeniz’in ekonomik ve kültürel sistemine entegre eden, ancak siyasi, askeri ve toplumsal yaklaşımları bakımından ayrışan iki evreyi temsil etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Karadeniz
• Antik Yunan
• Cenova
• Ticaret
• Kolonizasyon

Kaynakça

1. Kaynak Eserler
2. Apollonius Rodius. The Argonautica. London: Loeb Classical Library, 1912.
3. Âşık Paşaoğlu. Âşık Paşaoğlu Tarihi. Hazırlayan: Nihal Atsız. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1992.
4. Dukas. İstanbul’un Fethi, Dukas Kroniği. Çevirmen: Vladimir Mirmiroğlu. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2013.
5. Ebü’l-Fidâ. Ebü’l-Fidâ Coğrafyası. Çevirmen: Ramazan Şeşen. İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2022.
6. Josaphat Barbaro, Anadolu’ya ve İran’a Seyahat. Çevirmen: Tufan Gündüz. İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2005.
7. Korykoslu Hayton. Doğu Ülkeleri Tarihinin Altın Çağı. Çevirmen: Altay Tayfun Özcan. İstanbul: Kronik Yayınları, 2023.
8. Mesûdî, Kitâbü’t-Tenbih ve’l-İşraf (Coğrafya ve Tarih). Çevirmen: Ramazan Şeşen. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları, 2018.

9. Nizamüddin Şâmî. Zafernâme. Çevirmen: Necati Lugal. Ankara: Türk Tarih Kurumu 1987.
10. Georges Pachymeres, Bizanslı Gözüyle Türkler. Çevirmen: İlcan Bihter Barlas. İstanbul: İlgi Kültür Sanat Yayınları, 2009.
11. Pero Tafur. Pero Tafur Seyahatnamesi, 9 Mayıs 1437-22 Mayıs 1438. Çevirmen: Hakan Kılınç. İstanbul: Kitap Yayınları, 2021.
12. Trabzonlu Rahip Per Minas Bıjışkyan. Karadeniz Kıyıları Tarih ve Coğrafya. Çevirmen: Hrand der Andreasyan. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları, 2025.
13. Araştırma Eserler
14. Akıncı, Turan. Galata. İstanbul: Remzi Kitabevi, 2022.
15. Aydın, Bahtiyar. Bir Turan Devleti: İskitler. Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi, 2021.
16. Ascherson, Neal. Karadeniz. Çevirmen: Kudret Emiroğlu. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 2002.
17. Badakoğlu, Umut. Antik Kaynaklar ve Güncel Çalışmalar Işığında Sarmatlar-İskitler. Yüksek Lisans Tezi, Bilecik Şeyh Edebalı Üniversitesi, 2018.
18. Bal, Mehmet Akif. Kronolojik Trabzon Tarihi. İstanbul: Trabzon Kitaplığı, 2008.
19. Balard, Michel. “The Black Sea Trade and Navigation (13th-15th Centuries)”, Vorträge und Forschungen: Maritimes Mittelalter, Meere als Kommunikationsräume 83 (2016): 181-194.
20. Balbi, Giovanna. Notai Genovesi in Oltremare Atti Rogati a Caffa e a Licostomo (Sec. XIV). Genova: Istituto Internazionale di Studi Liguri, 1973.
21. Canale, Michele Giuseppe, Della Crimea, del suo Commercio e dei suoi Dominatori. Genova: R. J. de Sordo-Muti, 1855.
22. Canestrini, Giuseppe , “Il Mar Nero e Colonie degli Italiani nel Medio Evo”, Archivio Storico Italiano, Giornale Storico degli Archivi Toscani, 5-1, (1897): 3-28.
23. Cossuto, Giuseppe. “L’italianità trasformata: la caduta di Caffa e gli italiani della ex colonia tra Khanato di Crimea e Impero ottomano”. Altreitalie, ed. Maddalena Tirabassi, 36-37, (2008): 163-172.
24. Çalış, Said Mübin, “İskit-Sarmat Politik Hegemonyası Altında Karadeniz Çevresi”, Akademik Literatür Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 1 (2023): 20-50.
25. Durmuş, Eda, “Karadeniz’in Kuzeyinde İskit-Grek ilişkileri”, Akademik Bakış, 38-35 (2024): 39-52.
26. Durmuş, İlhami. İskitler. İstanbul: Kaynak Yayınları, 2007.
27. Emir, Osman. “Grek Kolonizasyon Dönemi’nde Karadeniz’de Önemli Bir Geçim Kaynağı: Köle Ticareti”. Karadeniz İncelemeleri Dergisi 10, (2011): 9-28.
28. Fleet, Kate. Erken Osmanlı Döneminde Türk-Ceneviz Ticareti. Çevirmen: Özkan Akpınar. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 2009.
29. Freely, Brendan & John Freely, Galata, Pera, Beyoğlu: Bir Biyografi. Çevirmen: Yelda Türedi. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2023.
30. Gallotta, Aldo, “Ceneviz”, TDV İslâm Ansiklopedisi 7. Ankara TDV Yayınları, (1993): 363-365.
31. Gertwagen, Ruthy, “A Chapter on Maritime History: Shipping and Nautical Technology of Trade and Warfare in the Medieval Mediterranean 11th-16th Century”. Maritimes Mittelalter, Meere als Kommunikationsraume, Editor: M. Borgolte, N. Jaspert, Ostfildern, (2016), 109-148.
32. Grousset, René, Bozkır İmparatorluğu. Çevirmen: Mehmet Reşat Uzmen. İstanbul: Ötüken Neşriyat 1980.
33. Heyd, Guglielmo. Le Colonie Commerciale degli Italiani in Oriente nel Medio Evo, II. Venezia e Torino: G. Antonelli & L. Basadonna. 1866.
34. Heyd, Wilhelm. Yakın-Doğu Ticaret Tarihi. Çevirmen: Enver Ziya Karal. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1975.
35. Jorga, Nicolae, Büyük Türk, Fatih ve Dönemi. Çevirmen: Nilüfer Epçeli. İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2011.
36. Kapka, Emine. Antik Yunan Yemek Kültürü. İstanbul: Sakin Kitap, 2024.
37. Kemp, Joanna, Led Across the Danube: Interactions between Rome and the Danubian-Pontic Peoples in the first two centuries AD. Doktora Tezi, University of Warwick, 2019.
38. King, Charles, Karadeniz. Çevirmen: Zülal Kılıç. İstanbul: Kitap Yayınları, 2008.
39. Laiou-Thomadakis, Angeliki E., “"The Byzantine Economy in the Mediterranean Trade System; Thirteenth-Fifteenth Centuries", Dumbarton Oaks Papers 34-35, (1980): 177-222.
40. Lopez, Robert Sabatino, “Market Expansion: The Case of Genoa”, The Journal of Economic History 13-4 (1964): 445-464.
41. Özyetgin, A. Melek & İlyas Kemaloğlu, Altın Orda Hanlığına Ait Resmî Yazışmalar (Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2022).
42. Paine, Lincoln, Deniz ve Uygarlık, Dünya Denizcilik Tarihi. Çevirmen: Nurettin Elhüseyni. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 2023.
43. Pryor, John H., Akdeniz ’de Coğrafya, Teknoloji ve Savaş. Çevirmen: Füsun Tayanç, Tunç Tayanç. İstanbul: Tarih Vakfı Yayınları, 2004.
44. Reden, Sitta von, Money in Classical Antiquity. Cambridge: Cambridge University Press, 2010.
45. Sauli, Lodovico. Dalla colonia dei Genovesi in Galata, I. Torino: G. Bocca, 1831.
46. Tekin, Oğuz. Eski Yunan Tarihi. İstanbul: İletişim Yayınları, 2005.
47. Turan, Şerafettin. Türkiye-İtalya İlişkileri, I. İstanbul: Metis Yayınları, 1990.
48. Ülgen, Pınar. Orta Çağ Avrupası’nda Kölelik. İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2020.
49. Yıldız, Murat Kaan. Ortaçağ’da Karadeniz Ticareti (1261-1402). Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2025.
50. Yıldız, Murat Kaan, “Birinci Haçlı Seferi‘nde Cenova: Rolü, İmtiyazları, Gelişimi”, The Legends Journal of European History Studies, 2 (2021): 106-129.
51. Yılmaz, Halil İbrahim. Karadeniz’in Kuzeyinde İskit Ekonomik Faaliyetleri (M.Ö. VI-VII. Yüzyıllar). Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi, 2023.