OTTOMAN CENTRAL-PROVİNCİAL RELATİONS ACCORDİNG TO 193 NUMBERED RUMELİ ADİ AYNİYAT NOTEBOOK

Yıl 2026, Cilt: 4 Sayı: 1, 101 - 131, 21.01.2026

Zeynep Gürel

Öz

İn this study, the records kept in the 193 numbered Rumeli Adi ayniyat notebook were evaluated. This notebook dates back to 1230/1815. This notebook contains a lot of information on administrative, judicial, economic, social and military issues. 193 numbered Rumeli Adi ayniyat notebook is the first of the notebooks kept under the name Rumeli Adi ayniyat notebooks. 193 numbered Rumeli Adi ayniyat notebook is the subject of this study because it is the first notebook kept under the name Rumeli Adi ayniyat notebooks. In this study, 193 numbered Rumeli Adi ayniyat notebook is examined in order to shed light on the types of information contained in the ayniyat notebooks, the nature of the requests made by the central goverment from the provinces and the extent to which these requests were met by local officials. Moreover, this study provides insight into the central government's attitude towards local officials who failed to meet its requests or who did not perform their duties properly or abused their power. There are 370 records in the notebook. The records in the notebook are covered under different headings in the study.

Anahtar Kelimeler

İstanbul , rumelia , provinces , ottoman , ayniyat

Etik Beyan

The rights of any institution or organization have not been ignored.

193 Numaralı Rumeli Adi Ayniyat Defterine Göre Osmanlı Merkez-Taşra İlişkileri

Öz

Bu çalışmada 193 numaralı Rumeli Adi ayniyat defterindeki kayıtlar değerlendirilmiştir. Bu defter 1230/1815 tarihlidir. Defterde idari, adli, iktisadi, sosyal ve askeri konularla ilgili birçok kayıt bulunmaktadır. 193 numaralı Rumeli Adi ayniyat defteri, Rumeli Adi ayniyat defterleri adı altında tutulan defterlerin ilkidir. 193 Numaralı Rumeli Adi ayniyat defteri, Rumeli Adi ayniyat defterleri adı altında tutulan ilk defter olması nedeniyle bu çalışmada konu olarak ele alınmıştır. Bu çalışmada, 193 numaralı Rumeli Adi ayniyat defteri ele alınarak ayniyat defterlerinde ne tür bilgilerin yer aldığı, merkezi yönetimin eyaletlerden ne tür taleplerde bulunduğu, bu taleplerin taşradaki yöneticiler tarafından ne derece karşılanabildiği hakkında bilgi verilmeye çalışılmıştır. Bunun yanında merkezi yönetimin karşılanamayan talepleri ya da görevlerini layıkıyla yapmayan veya suistimal eden yerel görevlilere karşı tutumu hakkında da bu çalışma sayesinde bilgi sahibi olunabilir. Defterde toplamda 370 kayıt bulunmaktadır. Bu çalışmada söz konusu defterdeki kayıtlar farklı başlıklar altında ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

İstanbul , ayniyat , taşra , osmanlı , rumeli

Etik Beyan

Herhangi bir kurum ve kuruluşun hakkı göz ardı edilmemiştir.

Kaynakça

• Arşiv Kaynakları T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi, Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Bab-ı Ali Evrak
• Odası, Ayniyat Defterleri: BOA. BEO. AYN.d. Rumeli Adi, No: 193.
• Ali Emiri, AE. SMHD.II. 66/4749 Tetkik Eserler
• Aktaş, Necati, “Ayniyat Defteri”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 4, İstanbul 1991, ss. 277-278.
• Akyılmaz, Sevgi Gül, “Osmanlı Devleti’nde Yönetici Sınıf Açısından Müsadere Uygulaması”, Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. XII, S. 1-2, Yıl 2008, ss. 389-420.
• Alan, Gülbadi, “19. Yüzyılda Osmanlıda Sürgün Politikası Çerçevesinde Sürgün Kadınlar”, BELLETEN, C. 78, S. 281, (Nisan 2014), ss. 245-272.
• Anbarlı Bozatay, Şeniz, Demir, Konur Alp, “Osmanlı Adli ve İdari Sisteminde Kadılık: Kurumsal Bir Değerlendirme”, Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, C. 6, S. 10, Haziran 2014, ss. 71-89.
• Aslantaş, Selim, Osmanlı’da Sırp İsyanları 19. Yüzyılın Şafağında Balkanlar, Kitapyayınevi, İstanbul 2007.
• Aslantaş, Selim, “Sırp İsyanının Uluslararası Boyutu (1804-1813)”, Uluslararası İlişkiler, C. 6, S. 21, (Bahar 2009), ss. 109-136.
• Aydın, Mehmet Akif, “Mehir”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 28, Ankara 2003, ss. 389-391.
• Aydın, Mehmet Akif, “İslam Hukukunda Gasp”, İslam Tetkikleri Dergisi, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, C. 9, Aralık 2010, ss. 163-220.
• Bağış, Ali İhsan, Osmanlı Ticaretinde Gayrimüslimler Kapitülasyonlar- Beratlı Tüccarlar Avrupa ve Hayriye Tüccarları (1750-1839), Turhan Kitabevi, Ankara 1983.
• Başbakanlık Osmanlı Arşivi Rehberi, Üçüncü Baskı, T. C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı, Yayın No: 108, İstanbul 2010.
• Bostan, İdris, “Gemi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 14, İstanbul 1996, s. 11-15.
• Câbî Ömer Efendi, Câbî Târihi (Târihi Sultân Selîm-i Sâlis ve Mâhmûd-ı Sânî Tahlîl ve Tenkidli Metin), C. 2, (Hazırlayan: Mehmet Ali Beyhan), Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 2003.
• Cantemir, Mehmet İhsan, “Müste’menlerden Mültecilere Ahidnâmeliler (Beratlılar, Patenteliler, Mahmiler)”, Belgi Dergisi, S. 19, C. 2, (Kış 2020), ss. 2100-2115.
• Cin, Halil, İslam ve Osmanlı Hukukunda Evlenme, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, Ankara 1974.
• Çelik, Şenol, “Teke-İli”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 40, İstanbul 2011, ss. 344-347.
• Devellioğlu, Ferit, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Aydın Kitapevi Yayınları, Ankara 2007.
• Emecen, Feridun, “Atıyye-i Seniyye”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 4, İstanbul 1991, ss. 64.
• Eyice, Semavi, “Kale”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 24, İstanbul 2001, ss. 234-242.
• Genç, Mehmet, Osmanlı İmparatorluğu’nda Devlet ve Ekonomi, Ötüken Neşriyat, İstanbul 2010.
• Gökmen, Ertan, Yazıcı Özdemir, Ömür, Ayniyat Defterleri Işığında Aydın Vilayeti’nin İdari, İktisadi ve Sosyal Durumu (1866-1880), Libra Kitap, İstanbul 2008.
• Gökmen, Ertan, Yazıcı Özdemir, Ömür, 812 Numaralı Ayniyat Defterleri Işığında Aydın Vilayeti’nde Suç ve Ceza (1866-1877), Libra Kitap, İstanbul 2016.
• Gökmen, Ertan, “Ayniyat Defterlerinin Osmanlı Sosyo-Ekonomik Tarihi İçin Önemi, Bir Numaralı Anadolu Adi Ayniyat Defteri Örneği,” MCBÜ Sosyal Bilimler Dergisi, C. 16, S. 4, Aralık 2018, ss. 443-478.
• Göktepe, Kaya, “İstanbul’un İaşesinin Temini Meselesi ve İstanbul’un İaşesine Katkı Sağlayan Bir Merkez: Tekirdağ Kazası (XVIII. – XIX. Yüzyıllar)”, BELLETEN, C. 81, S. 292, Aralık 2017, ss. 857-916.
• Güçer, Lütfi, “XVIII. Yüzyıl Ortalarında İstanbul’un İaşesi İçin Lüzumlu Hububatın Temini Meselesi”, İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, C. 11, İstanbul 1949, ss. 397-416.
• Gülersoy, Çelik, “Arabalar”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, C. 1, İstanbul 1993, s. 289-290.
• Güran, Tevfik, “İstanbul’un İâşesinde Devletin Rolü (1793-1839)”, İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 2011, 44/1-4, ss. 245-275.
• Güran, Tevfik, “Zahire Nezareti ve İstanbul’un İaşesindeki Rolü”, Antik Çağ’dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi, C.6, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür AŞ., İstanbul 2015, ss. 63-65.
• Gürel, Zeynep, Gökmen, Ertan, “Ayniyat Defterlerine Göre II. Mahmud Döneminde İstanbul’un İzmir’den Talepleri”, Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2024; 22 (2), ss. 102-121.
• Gürel, Zeynep, Ayniyat ve Ahkam Defterleri Işığında İzmir Kazası (1808-1839), Manisa Celal Bayar Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Manisa 2025, s. 163-164.
• Hacısalihoğlu, Mehmet, “Sırbistan”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 37, İstanbul 2009, ss. 121-126.
• Han, Ayhan, Yıldırım, Onur, Çelik, Güldane, Ağır, Münis Seven ve Engin, Hakan, Osmanlı İktisat Tarihinin Konusu Olarak İstanbul’un Hububat, Et ve Deri İhtiyaçlarının Tedariki: Kurum ve Uygulamalar (1744-1807), 2014. Retrieved 0, 2020 from https://app.trdizin.gov.tr/publication/project/detail/TVRReU5qZzQ.
• Hayta, Necdet, Ünal, Uğur, Osmanlı Devleti’nde Yenileşme Hareketleri, Gazi Kitabevi, Ankara 2010.
• İlgürel, Mücteba, “Eşkıya”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 11, İstanbul 1995, ss. 466-469.
• Kütükoğlu,Mübahat, “Avrupa Tüccarı”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 4, İstanbul 1991, ss. 159-160.
• Kütükoğlu, Mübahat, “Mürur Tezkiresi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 32, İstanbul 2006, ss. 60-61.
• Kütükoğlu, Mübahat, Osmanlı’nın Sosyo-Kültürel ve İktisâdî Yapısının Sosyo-Kültürel ve İktisâdî Yapısı, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2020.
• Mert, Özcan, “Tanzimat Döneminde Çeşme Kocabaşıları (1839-1876)”, Tarih Araştırmaları Dergisi, C. 23, S. 35, (Mayıs 2009), ss. 139-154.
• Mert, Özcan, Osmanlı Devleti Tarihinde Âyânlık Dönemi”, Osmanlı, C. 6, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara 1999, ss. 174-180.
• Mutaf, Abdülmecit, “Osmanlı Arşivindeki Ayniyat Defterleri”, OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, C. 7, S. 7, (Ağustos 1996), ss. 385-391.
• Örenç, Ali Fuat, “Kalyoncu”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. Ek-2, Ankara-2019, ss. 10-13.
• Özdeğer, Mehtap, “İstanbul’un İaşe ve Malzeme İkmalinde Vize Sancağı’nın Yeri ve Önemi”, Türk Dünyası Araştırmaları, S. 214, Şubat 2015, ss. 41-64.
• Özel, Ahmet, “Müste’men”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 32, İstanbul 2006, ss. 140-143.
• Özkaya, Yücel, Osmanlı İmparatorluğu’nda Ayanlık, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1994.
• Özkaya, Yücel, “Merkezi Devlet Yapısının Zayıflaması Sonuçları: Âyânlık Sistemi ve Büyük Hanedanlıklar”, Osmanlı, C. 6, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara 1999, ss. 165-173.
• Poyraz, Özlem, Doğan, Cuma, “22 Numaralı Anadolu Ayniyat Defterine Göre Anadolu Eyaletinin Merkez-Taşra İlişkileri”, Selçuk Türkiyat, (57), Nisan 2023, ss. 37-60.
• Poyraz, Özlem, Öner, Merve, “Osmanlı İmparatorluğu’nda Cinayet ve Yaralama Vakaları: 478 Numaralı Ayniyat Katl Defteri Örneği”, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Üniversitesi Dergisi, (73), 2022, ss. 114-129.
• Tabakoğlu, Ahmet, “Osmanlı Döneminde İstanbulun İaşesi”, Uluslararası Osmanlı İstanbul’u Sempozyumu II, 27-29 Mayıs 2014, ss. 99-168.
• Tabakoğlu, Ahmet, Karataşer, Büşra, “İstanbul’un İaşesinde Trakya Bölgesinin Rolü”, Sosyal Bilimler Metinleri, 2017, S. 1, ss. 1-23.
• Taş, Mehmet, “18. Yüzyıl Osmanlı Donanmasında Kereste Temininde Karşılaşılan Sorunlar ve Çözüm Yolları”, Türkish Studies, 15(2), Haziran (2020), ss. 677-695.
• Taşcan, Arzu, “XIX. Yüzyıl Sonlarında Edirne Vilâyeti’nin İdari, İktisadi ve Sosyal Tarihinden Bir Kesit (826 Numaralı Ayniyat Defteri Kayıtlarına Göre)”, Balkan Araştırmaları Enstitüsü Dergisi C. 10, S. 1, Temmuz 2021, ss. 267-306.
• Taşcan, Arzu, “1876 Yılında Edirne Vilayeti’ndeki Asayiş Problemleri (826 Numaralı Ayniyat Defteri Verilerine Göre)”, Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19 (1), 2021, ss. 179-193.
• Tomar, Cengiz, “Müsâdere”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 32, İstanbul 2006, ss. 65-67. Uzun, Ahmet, “Osmanlı Devleti’nde Koyun Yetiştiriciliği Üzerine Kantitatif Bir İnceleme (1835-1857)”, İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 52(1), Eylül 2011, ss. 55-67.
• Uzun, Ahmet, “İstanbul’un İaşesi”, Antik Çağ’dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi, C. 6, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür AŞ., İstanbul 2015, ss. 56-80.
• Yetkin, Sabri, Ege’de Eşkıyalar, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 2003.
• Yıldız, Semih, Ayniyat Defterleri Işığında II. Mahmud Dönemi Merkez-Taşra İlişkileri: Ankara, Bursa, Kütahya, Selanik, Varna ve Tırhala Sancakları Örneğinde, Eskişehir Anadolu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Eskişehir 2021.
• Yüksel, Ahmet, “At, Araba ve Kaza: Osmanlı Cephesinden İstanbul’un Trafik Çilesi (1860-1890)”, Belleten, C. 88, S. 311, ss. 231-266.