Son Dönem Osmanlı-İran Diplomatik İlişkilerinde Bir Mülkiyet Meselesi: Bu Konak Kimin?

Yıl 2026, Cilt: 4 Sayı: 1, 133 - 149, 21.01.2026

Edip Uzundal

Öz

Bu çalışma, Osmanlı-İran diplomatik ilişkilerinin arka planını ve özellikle 19. yüzyıl sonlarında uzun yıllar çözülemeyen İran Sefareti tarafından kullanılan İstanbul’daki konağın mülkiyeti sorununu incelemektedir. Çalışmanın giriş kısmında Osmanlı Devleti’nin yabancı elçileri karşılama usulleri, mihmandarlık uygulaması ve elçi giderlerinin devlet hazinesinden karşılanmasına ilişkin teşrifat kuralları ele alınmaktadır. Çalışmanın devamında Osmanlı-İran ilişkilerinin 19. yüzyıldaki diplomatik seyrine odaklanılmakta; bu çerçevede İran’ın İstanbul’a gönderdiği elçiler, ittifak girişimleri, erken dönem diplomatik temaslar ve İstanbul’daki İran temsilciliğinin oluşum süreci ortaya konmaktadır. Son kısımda ihtilafın merkezinde yer alan Daye Hatun Mahallesi’ndeki konak ele alınmakta; bu yapının Abdullah Naili Paşa vakfına ait icareteynli bir vakıf malı olarak hukuki statüsü, kira ilişkileri, tasarruf hakkının İranlı görevliler tarafından nasıl devralındığı ve konağın zamanla İran Sefareti/Konsoloshanesi olarak kullanımına geçiş süreci incelenmektedir. Konunun bütünlüğü ve daha anlaşılır olması adına bu kısımda mülkiyet meselesinin tartışılmasında rol oynayan şahısların biyografik arka planları incelenmekte; kişilerin süreçteki etkileri ve iddiaları tarihsel bağlam içinde değerlendirilmektedir. Belgeler ışığında konak meselesinin neden çözümsüz kaldığı, Osmanlı hukuk sisteminin konsolosluk yapıları üzerindeki sınırlı yetkisi ve devletlerarası ilişkilerin iç hukukla kesiştiği kritik noktalar tartışıldı. Bu yönleriyle çalışma hem Osmanlı diplomatik geleneğinin işleyişini hem de bir vakıf malının yabancı bir temsilciliğe dönüşme sürecinin hukuki, siyasi ve kurumsal boyutlarını disiplinlerarası bir yaklaşımla ortaya koymak iddiasındadır.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı Devleti , İran Konsolosluğu , Vakıf , Konak , İhtilaf.

A PROPERTY ISSUE IN LATE OTTOMAN-IRANIAN DIPLOMATIC RELATIONS: WHO OWNS THIS MANSION?

Öz

This study examines the background of Ottoman-Iranian diplomatic relations and, in particular, the long-standing problem concerning the ownership of the mansion in Istanbul used by the Iranian Embassy in the late nineteenth century. In the introduction, the ceremonial rules regarding the Ottoman Empire’s procedures for receiving foreign envoys, the practice of mihmandarlık, and the covering of envoys’ expenses by the state treasury are discussed. The continuation of the study focuses on the diplomatic course of Ottoman-Iranian relations in the nineteenth century; within this framework, the envoys sent by Iran to Istanbul, alliance initiatives, early diplomatic contacts, and the formation process of the Iranian representation in Istanbul are presented. In the final section, the mansion located in Daye Hatun Quarter, which stands at the center of the dispute, is examined; the legal status of this structure as an icareteyn waqf property belonging to the Abdullah Naili Pasha Foundation, its rental relations, the manner in which the right of usufruct was taken over by Iranian officials, and the process through which the mansion gradually came to be used as the Iranian Embassy/Consulate are analyzed. For the sake of coherence and clarity, this section also examines the biographical backgrounds of the individuals who played a role in the discussion of the ownership issue, evaluating their influence and claims within the historical context. In light of archival documents, the study discusses why the mansion issue remained unresolved, the limited authority of the Ottoman legal system over consular buildings, and the critical points at which interstate relations intersected with domestic law. In these respects, the study aims to reveal, through an interdisciplinary approach, both the functioning of Ottoman diplomatic tradition and the legal, political, and institutional dimensions of the process through which a waqf property became a foreign diplomatic premises.

Anahtar Kelimeler

Ottoman Empire , Iranian Consulate , Waqf , Mansion , Dispute.

Kaynakça

• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
• Ali Emiri Sultan IV. Mustafa (AE. SMST.IV.), 11/824, 22/1590.
• Babıali Evrak Odası (BEO.) 3903-292705.
• Dahiliye Nezareti İdare (DH. İD.), 836-43, 836-44, 836-45, 836-47, 836-49, 836-51, 836-52, 836-53.
• Dahiliye Nezareti Mektubî Kalemi, (DH. MKT.) 2256-73.
• Dahiliye Nezareti Sicill-i Ahval Defteri, (DH. SAİD.) 93-105.
• Hariciye Nezareti Umur-ı Hukukiye-i Muhtalita Müdüriyeti (HR. UHM.) 24-5.
• Hatt-ı Hümayun (HAT.), 1359/53659, 1349/52714, 797/36963.
• Şura-yı Devlet (ŞD.) 90-22, 980-51, 3934-295028.
• Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı (TS. MA. e.) 600-18.
• Sâlnâme-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniye, C. I, 1847.
• Telif Eserler
• Akipek, Ömer İlhan. “Ülke-Dışılık”, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 24/1, (1967): 27-38.
• Azap, Eralp Yaşar. “İran’da Feth Ali Şah Dönemi (1797-1834) Askerî Reformları ve Sonuçları”, DTCF Dergisi, 62/2 (2022): 1104-1129.
• Azap, Eralp Yaşar. “Osmanlı Döneminde Açılan İran Okulları ve İranlıların Eğitimi (1883-1912)”, Belleten, 87/310, (2023): 985-1019.
• Çelik, Recep. “Osmanlı Bürokrasisinde Ermeniler”, Tarihte Türkler ve Ermeniler: Merkez ve Taşrada Ermeniler, C.VI (2014: Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları), 187-282.
• Çınar, Ömer. “Taviz Bedeli ve İcareteynli ve Mukataalı Vakıfların Tasfiyesi”, Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 15/1-2, (2011): 105-117.
• Devebakan, Mikail. “İran-Osmanlı İlişkilerinde Sürekli Diplomasiye Geçiş ve İstanbul Büyükelçiliğinin Kuruluşu”, Doktora Tezi, Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi, 2025.
• Devebakan, Mikail. İran’da Modernleşmenin Ayak Sesleri Mirza Melkum Han ve Faaliyetleri, İstanbul: Selenge Yayınları, 2023.
• Devebakan, Mikail-Tanrıverdi, Mustafa. “Kaçar Hanedanı Elçisi: Hacı Mirza Ebü’l-Hasan Han Şirazî (İlçi)’nin Londra Sefareti (1809-1810)”. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, Prof. Dr. Eşref Buharalı Özel Sayısı (2024): 367-378.
• Düzbakar, Ömer. “XV.-XVIII. Yüzyıllarda Osmanlı Devleti’nde Elçilik Geleneği ve Elçi İaşelerinin Karşılanmasında Bursa’nın Yeri”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6 (2009): 182-194.
• Erkal, Namık. “Osmanlı İstanbul’unda İpeğin Mizanı Hoca Hanı”, İstanbul Araştırmaları Yıllığı, 3, 2014: 175-193.
• Gökyay, Orhan Şaik. “Osmanlı Donanması ve Kapudan-ı Derya ile İlgili Teşrifat Hakkında Belgeler” İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Enstitüsü Dergisi, Prof. Dr. Tayyip Gökbilgin Hatıra Sayısı, 12, İstanbul: 1982, 25-84.
• Günce, Şüheda. “Osmanlı Devleti’nde İlk Daimi Elçilikler ve Diplomasiye Olan Etkileri”, Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, 6/10 (2020): 101-114.
• İpşirli, Mehmet. “Abdullah Naili Paşa”, İslam Ansiklopedisi, C.1, İstanbul: Diyanet Vakfı Yayınları, 1988, 124-125.
• İşeri, Ahmet. “Vakıflar (Medeni Kanun’dan Önceki ve Sonraki Vakıf Nevileri ve Hukuki Mahiyetleri)”, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 21/1, (1964): 199-280.
• Kalantarı, Yahya. “Feth-Ali Şah Zamanında Osmanlı-İran Münasebetleri”, Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 1976.
• Karadeniz, Yılmaz. “İran ve Türkistan’da İngiliz-Rus Mücadelesi (1856-1869)”, Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20 (2009): 53-68.
• Kavak, Gülnur. Yasincizâde Abdülvehhâb Efendi ve Musavver İran Sefaretnamesi, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2016.
• Osman Şâkir Efendi, Musavver Sefâretnâme-i İran, haz. Güray Önal, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2018.
• Ökten, Melike Sarıkçıoğlu-Yetiş, İbrahim. “Osmanlı-İran Diplomasisinde Geçici Elçilerin Karşılanması”, Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi Prof. Dr. Eşref Buharalı Özel Sayısı, (2024): 243-260.
• Özyıldırım, Ali Emre. “Bir Mecmûa Üç Kuşak: Vakanüvis Halîl Nûrî Bey'in Oğlu ve Şeref Hanım'ın Babası Nebîl Bey'in Şahsî Mecmuasından Hareketle Aile Bağlarından Şiir Ağlarına”, Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, Ustalara Saygı I: Prof. Dr. Fatma Sabiha Kutlar Oğuz’a Armağan, 3/4, (2019): 257-302.
• Sak, İzzet. “1736-1741 Yılları Arasında İstanbul’a Gelen İran Elçilerinin Bazı Masrafları”, Selçuk Üniversitesi Edebiyat Dergisi, 16, (2006): 117-161.
• Sarıkaya, Hüseyin. “Selef-Halef İki Vakanüvis Sadullah Enverî ve Halîl Nuri’nin Terekeleri Mukayeseli Bir İnceleme”, Belleten, 86/305, (2022): 177-217.
• Sarıkaya, Yıldız Osmanlı Hariciyesinde Bir Ermeni: Ohannes Kuyumcuyan Efendi (1858-1933), Yüksek Lisans Tezi, Karamanoğlu MehmetBey Üniversitesi, 2024.
• Sarıkçıoğlu, Melike. Osmanlı-İran Hudut Sorunları (1847-1913), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2013.
• Şemsettin Sami, Kâmûs-ı Türkî, Ankara: Akçağ Yayınları, 2017.
• Uluerler, Sıtkı. “XIX. Yüzyılın İlk Yarısında Osmanlı-İran Siyasi İlişkileri (1774-1848)”, Doktora Tezi, Fırat Üniversitesi, 2009.
• Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Merkez ve Bahriye Teşkilatı, (Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1988).
• https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/119021 (Erişim Tarihi: 25.11.2025).