FROM THE ANCIENT TURKISH BELIEF SYSTEM TO ANATOLIAN FOLK MEDICINE: WOMEN’S HEALING

Öz

Despite various religious and cultural influences throughout history, the Turkish healing tradition has survived to the present day whilst retaining its fundamental ritual and functional characteristics. Within the framework of ancient Turkish beliefs, women have held a special place among kams who practised healing using their unique skills. Female kams have undertaken social roles in areas such as healing, fertility, protective practices, purification rituals and the healing of mental illnesses. With the adoption of Islam by the Turks, a transformation took place in the field of healing; healing-centred practices continued to be upheld under different names but within the same tradition. The transformation of the kam understanding into the ‘ocaklı’ tradition in the Anatolian region exemplifies this situation. Building on this premise, the study examines the relationship of continuity and transformation between female kams and female ‘ocaklı’ in Anatolia. Furthermore, the study evaluates this relationship through comparative folklore analysis and historical-cultural examination. Furthermore, an attempt has been made to identify the nature of this change by comparing the social status, status as chosen individuals, initiation practices, ritual practices, and healing methods of female kams and female ocaklıs. The assessment revealed that women’s ocaklıs communities share similarities with women’s kam communities in spiritual authority, rituals, lineage transmission, and healing practices. It was thus concluded that the women’s ocaklı communities keep alive the women-centred cultural memory of the ancient Turkic healing tradition to this day.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Healing
• Anatolian Healing
• Healing
• Women’s Kam
• Women’s Ocaklı

Eski Türk İnanç Sisteminden Anadolu Halk Hekimliğine: Kadın Şifacılığı

Öz

Türk şifacılık geleneği tarihî süreç içerisinde farklı dinî ve kültürel etkileşime rağmen temel anlamda ritüel ve işlevsel özelliğini koruyarak günümüze kadar varlığını sürdürmüştür. Eski Türk inancı çerçevesinde şifacılık kimliğini kendisine ait becerileriyle icra eden kamlar arasında kadınlar ayrı bir yere sahip olmuştur. Kadın kamlar; sağaltım, doğurganlık, koruyucu uygulamalar, arındırma ritüelleri ve ruhsal hastalıkların şifalandırılması gibi alanlarda toplumsal işlev üstlenmişlerdir. İslâmiyet’in Türkler tarafından benimsenmesiyle birlikte şifacılık alanında dönüşüm meydana gelmiş; sağaltım/şifacılık merkezli uygulamalar farklı adlarla ama aynı gelenek çerçevesinde yaşatılmaya devam etmiştir. Anadolu coğrafyasında kamlık anlayışının ocaklı geleneğine dönüşmesi bu durumun temsilcisi olmuştur. Bu düşünceden hareketle çalışmada, kadın kamlar ile Anadolu’daki kadın ocaklılar arasındaki devamlılık ve dönüşüm ilişkisi ele alınmıştır. Ayrıca çalışmada söz konusu ilişki karşılaştırılmalı folklor analizi ve tarihî-kültürel inceleme yöntemiyle değerlendirilmeye tabi tutulmuştur. Öte yandan kadın kamlar ve kadın ocaklıların toplumsal konumları, seçilmişlik durumları, el alma pratikleri, ritüel uygulamaları ve şifacılık yöntemleri karşılaştırılarak değişimin mahiyeti tespit edilmeye çalışılmıştır. Değerlendirme sonucunda kadın ocaklıların, kadın kamlarla manevî otorite, ritüeller, soy yoluyla aktarım ve şifacılık uygulamaları hususlarında benzerlikler taşıdığı tespit edilmiştir. Böylece kadın ocaklıların, eski Türk şifacılık geleneğinin kadın merkezli kültürel hafızasının günümüzde de yaşatıldığı sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Türk Şifacılığı
• Anadolu Şifacılığı
• Sağaltım
• Kadın Kam
• Kadın Ocaklı

Kaynakça

1. Acar, H. Volkan. “Türk Halk Hekimliğinde Ocak Çeşitleri”, Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Lokman Hekim Tıp Tarihi ve Folklorik Tıp Dergisi 7, 2, (2017): 54-72.
2. Acıpayamlı, Orhan. “Türkiye Folklorunda Halk Hekimliği ve Özellikleri”, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi 26, 1-2, (1969): 1-9.
3. Akpınar, Bahar. Sağlık-Kültür Ekseninde Ocak Kültürü ve Halk Hekimliği: Eskil-Aksaray Örneği. Yüksek Lisans Tezi, Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi, 2020.
4. Altın Yıldız, Kübra. “Hastalık Adları Bağlamında Kötü Ruhların Dönüşümü: Türkistan’dan Anadolu’ya”, Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi 19, 1, (2019): 159-180.
5. Aslan, Mehmet Yusuf. “Halk Hekimliğinde Kadın Şifacıların Rolü: Diyarbakır Örneği”, Folklor/Edebiyat 31,123, (2025): 651-678.
6. Avşar, Muhammed ve Ünalan, Özlem. “Anadolu Halk Hekimliğinde Kadının Yeri ve Kadın Ocaklılar”, Folklor Akademi Dergisi 7, 3, (2024): 989-1003.
7. Aydoğan, Hatice Aycan. “Geçmişten Günümüze Şifa Uygulamalarında Dişil Enerji ve Kadının Yeri Üzerine Bir Değerlendirme”, Halk Kültüründe Sağlık, Editör: Ömür Ceylan, 309-326. İstanbul: Motif Vakfı Yayınları, 2021.
8. Bayat, Ali Haydar. “İslam Öncesi Orta Asya Türk Dünyasında Tababet”, Türkler Ansiklopedisi C.3 içinde, Editörler: Hasan Celâl Güzel, Kemal Çiçek, Salim Koca, 808-829. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2022.

9. Bayat, Fuzuli. Ana Hatlarıyla Türk Şamanlığı. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2006.
10. Bayat, Fuzuli. “Toplumsal Cinsiyet Bağlamında Kadın Şamanlar”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 3, 13, (2010): 44-51.
11. Bayat, Fuzuli. Türk Kültüründe Kadın Şaman. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2022.
12. Boratav, Pertev N. 100 Soruda Türk Folkloru. İstanbul: Gerçek Yayınevi, 1984.
13. Buluç, Sâdettin. “Şaman”, MEB İslam Ansiklopedisi C. 11 içinde 310-335. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1979.
14. Demir, Recep. “Bir Halk Hekimliği Uygulaması Örneği: “Gelincik Kesme”, Motif Akademi Halkbilimi Dergisi 13,30, (2020): 736-744.
15. Demren, Özlem. “Halk Hekimliğinde Ocaklar ve Şamanizm”, Folklor/Edebiyat 14, 56, (2008): 185-210.
16. Direkçi, Bekir vd. “Konya-Derebucak’ta Bir Sağaltma Uygulaması: Bulamaç Atma”, Milli Folklor 18,139, (2023): 30-42.
17. Donat, Fatma Zehra. “Afyonkarahisar’da Ocaklı Kadınların Sağaltım Teknikleri”, Türklük Araştırmaları Dergisi 3,1, (2024): 103-119.
18. Durbilmez, Bayram. “Anadolu’da Yaşayan Halk Hekimi Kamlar/Şamanlar: Ocaklılar”, Türkmen Bilgesi Fikret Türkmen Armağanı, Editörler: İbrahim Dilek ve Ferah Türker, 99-106. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 2015.
19. Duvarcı, Ayşe. “Türk Halk Hekimliğinde Ocaklar”, Milli Folklor 7,1, (1990): 34-38.
20. Eliade, Mircea. Şamanizm, Çevirmen: İsmet Birkan. Ankara: İmge Kitabevi, 1999.
21. Ersoy, Ruhi. ““Kadın Kamlar'dan Göçerevli Türkmenler'de "Ebelik" Kurumu’na Dönüşüm”, Türkbilig 13, (2007): 60-71.
22. Grönbech, Kaare, Kuman Lehçesi Sözlüğü. Çevirmen: Kemal Aytaç. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1992.
23. Güzel Yanpınar, Miyase. “Ocak Temelli Halk Hekimliği Uygulamaları: Konya Örneği”, Türk Halk Bilimi Araştırmaları, Editör: Haktan Kaplan, 85-114. Gaziantep: Özgür Yayınları, 2025.
24. Haznedaroğlu, Aslıhan. “Ana Siftesi ile Ana Küçüğü: Rize’de Halk Hekimliği Uygulamalarının İki Kutsal Öznesi, Halk Kültüründe Sağlık, Editör: Ömür Ceylan, 153-176. İstanbul: Motif Vakfı Yayınları, 2021.
25. Hoştaş, Gülay. “Türk Şifacılığında Süreklilik ve Değişim: Kamlıktan Ocaklığa”, Dr. Yakup Ömeroğlu Anısına Genç Türkologlar Sempozyumu Bildiriler Kitabı, Editörler: Ozan Yılmaz vd., 249-255. Bişkek: Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi Yayınları, 2025.
26. İnan, Abdülkadir. Tarihte ve Bugün Şamanizm. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2015.
27. Kalafat, Yaşar. Doğu Anadolu’da Eski Türk İnancının İzleri. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, 1999.
28. Kaplan, Melike. “Geleneksel Tedavi Pratikleri ve Uygulayıcıları: “Kadın Şifacılar””, Milli Folklor 27, 108, (2015): 189-196.
29. Kaplan, Melike. Geleneksel Tıbbın Yeniden Üretim Sürecinde Kadın -Ankara Kent Örneğinde Kuşaklar Arası Çalışma-. Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi, 2008.
30. Karakaş, Ayhan. “Osmaniye Halk Hekimliğinde Ocaklar ve Bunlara Bağlı Uygulamalar”, Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 12,31, (2015): 320-336.
31. Karataş, Hicran. “Türkiye’de Halk Hekimliği Uygulama Alanında İki Ekol: Şifacılar ve Hekimler”, Folklor/Edebiyat 27,1, (2021): 81-100.
32. Kiyat, Arzu. “Kırgız Türklerinin Halk Hekimliğinde Sağaltımda Kullanılan Malzemeler”, Túrkologıa 2, 110, (2022): 49-83.
33. Koç, Adem. “Güruh-ı Naci'nin Saçlı Bacıları: Alevi-Bektaşi İnanç Sisteminde Kadın Olmak”, Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi 7, 12, (2015): 126-145.
34. Koçer Ertürk, Fatma ve Göde, Halil Altay. “Halk Hekimliği Uygulamalarında Isparta Örneği ve Halk Hekimliğinin Geleneksel Tamamlayıcı Tıpa Dönüşümü, Halk Kültüründe Sağlık, Editör: Ömür Ceylan, 117-132, İstanbul: Motif Vakfı Yayınları, 2021.
35. Kumartaşlıoğlu, Satı. “Ocaklı Kadınlar ve Somut Olmayan Kültürel Mirasın Aktarımı”, Somut Olmayan Kültürel Miras ve Kadın, Editörler: Ali Yakıcı vd, 267-281. Ankara: Berikan Yayınevi, 2024.
36. Kumartaşlıoğlu, Satı. Türk Kültüründe Ateş ve Ocak Kültü. Konya: Kömen Yayınları, 2016.
37. Küçükbasmacı, Gülten. “Kastamonu Halk Hekimliğinde Ocaklık Geleneği”, Kastamonu İnsan ve Toplum Dergisi 2,3, (2024):103-132.
38. Marshall, Gordon. Sosyoloji Sözlüğü. Çevirmenler: Osman Akınhay ve Derya Kömürcü. Ankara: Bilim ve Sanat, 1999.
39. Musalı, Vusala. “Nazar, Çile, Korku Giderme Ritüelleri ve Uygulamaları (Bakü ve Civarı Örneğinde)”, Kültürk Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 7, (2023): 37-74.
40. Oakley, Ann. Sex, Gender and Society. England: Gower/Maurice Temple Smith, 1985.
41. Öger, Adem ve Gönel, Tugba. “Uygur Türkleri Arasında Şamanlar ve Tedavi Yöntemleri”, Turkish Studies 6,4, (2011): 233-248.
42. Öngel, Gülnur. Denizli Halk Hekimliğinde Ocaklar. Yüksek Lisans Tezi, Pamukkale Üniversitesi, 1997.
43. Özcan Güler, Derya. “Geleneksel Kültürden Modern Uygulamalara: Kadın Şifacılar”, Folklor Akademi Dergisi 5, 2, (2022): 327-336.
44. Perrin, Michel. Şamanizm. Çevirmen: Bülent Arıbaş. İstanbul: İletişim Yayınları, 2003.
45. Saltık Özkan, Tuba. “Geleneksel Tıpta İyileşmenin İnanç Boyutu Üzerine Kuramsal Yaklaşımlar: Psikosomatik Tıp, Plasebo Etkisi ve Kuantum İyileşme”, Milli Folklor, 24-95, (2012): 307-314.
46. Sümbüllü, Yusuf Ziya ve Dedeşin, Seda. “Geleneksel Ocaklık Kültürü Bağlamında Toparlak Ocağı”, Sanat ve İkonografi Dergisi 2, (2022): 35-54.
47. TDK Sözlük, Erişim Tarihi: 12.05.2026.
48. Ünalan, Özlem. Alanya’da Halk Hekimliği. Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi, 2021.
49. Yalçınkaya, Fatoş. “Halk Hekimliğinde Sağaltma Yöntem ve Teknikleri”, Uluslararası Halkbilimi Araştırmaları Dergisi 1, 2, (2019): 70-80.
50. Yılmaz Vurgun, Seda. “XIX.-XX. Yüzyıllar Arasında Türkistan’a Giden Bazı Doktor ve Doğa Bilimci Seyyahların Bölge Sağlığına Etkileri”, VAKANÜVİS- Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi 10, 1, (2025): 1325-1366.