Geleneksel Konut Mimarisinin Bilinmeyen Ögesi: Lambalıklar

Yıl 2025, Sayı: 46, 457 - 477, 31.12.2025

Tuğba Bağbaşı

https://doi.org/10.31591/istem.1731687

Öz

Ateşin icat edilmesiyle, insanoğlu ateşi kontrol altına alarak yaşadığı konut içerisine taşıyıp aydınlatma, ısınma ve korunma gibi temel ihtiyaçları doğrultusunda kullanmıştır. İlk olarak meşaleleri yapay aydınlatma aracı olarak kullanan insanlar zamanla, yaşadıkları konutları mum, kandil, şamdan gibi araçlar ile aydınlatmıştır. Sanayi devrimi sonrasında gazın yanıcı bir maddeye dönüştürülmesi ile beraber gaz lambaları üretilmeye başlanmış ve evlerde gaz lambası, lüks, idare gibi aydınlatma araçları kullanılmıştır. Gerek antik çağda kandil kullanımı gerekse 19. yüzyıl sonrasında gaz lambası kullanımı, evlerde yangın açısından tehlike oluşturmuştur. Olası bir yangını önlemek amacıyla insanlar ilk çağdan günümüze kadar kullanmış oldukları bu yapay aydınlatma araçlarını duvarda bulunan nişler ve raflara güvenli şekilde yerleştirilmiş veya basit bir şekilde duvara çakılan çiviye asmışlardır. Özellikle Geç Osmanlı Dönemi konutlarında gaz lambalarını koymak için gömme dolapların kenar kısımlarında nişler ve duvarlarda lambalıklar bulunmaktaydı. Özenli işçilik gösteren bu elemanlar oda içerisinde zamanla dekoratif bir amaç kazanmıştır. Bu lambalıklar başkent İstanbul’da ve taşrada farklı biçimsel ve süsleme özelliklerine sahip olup, ev sahibinin ekonomik durumu hakkında da bilgi edinilmesini sağlamaktadır.
Bu bilimsel araştırma yazısında Sanayi devrimi sonrasında kullanımı yaygınlaşan ve hemen her evde yer alan gaz lambalarını koymak için tasarlanan raflar/lambalıklar ele alınmıştır. Taşra üslubu gösteren bu lambalıklar alçı ve ahşap malzemeden basitçe yapılmışlardır. Lambalıklar 19. ve 20. yüzyıla ait olup, Yozgat, Kayseri ve Ankara’daki tarihi evler içerisinde tespit edilmiştir. Eserlerden birisi İstanbul’daki antikacılardan Kayseri’ye getirilmiş, iki adedi Ankara Ayaş’taki evler içerisinde, 17 adedi ise Yozgat’taki köy evlerinde yer almaktadır. Günümüze sağlam bir şekilde gelebilen lambalıklar biçimsel ve süsleme özellikleri ele alınarak incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Aydınlatma , Kandil , Gaz Lambası , Raflar , Lambalıklar

Unknown Element of Traditional Residential Architecture: Lampposts

Öz

With the invention of fire, human beings took fire under control, brought it into their homes, and used it for their basic needs such as lighting, heating, and protection. People first used torches as a means of artificial lighting, and over time they illuminated their homes with candles, oil lamps, and candelabra.
After the industrial revolution, with the transformation of gas into a flammable substance, gas lamps began to be produced and lighting tools such as gas lamps, lampposts, and lampposts were used in homes. Both the use of oil lamps in ancient times and the use of gas lamps after the 19th century created a fire hazard in homes. In order to prevent a possible fire, people have used these artificial lighting devices from the earliest times to the present day by placing them safely in niches and shelves on the wall or by simply hanging them on nails hammered into the wall. Especially in the houses of the Late Ottoman Period, there were niches on the sides of the built-in closets and lamp holders on the walls to place gas lamps. These elements, which show meticulous workmanship, have gained a decorative purpose in the room over time. These lampposts have different formal and decorative features in the capital Istanbul and in the countryside, and provide information about the economic status of the homeowner.
In this scientific research article, shelves/lamp holders designed to hold gas lamps, which became widespread after the Industrial Revolution and are found in almost every home, are discussed. These lamp holders, which display a provincial style, are simply made of plaster and wood. The lampstands date back to the 19th and 20th centuries and have been identified in historical houses in Yozgat, Kayseri and Ankara. One of the works was brought to Kayseri from an antique dealer in Istanbul, two are in houses in Ayaş, Ankara, and 17 are in village houses in Yozgat. Lampposts that have survived intact to the present day have been examined by considering their formal and decorative features.

Anahtar Kelimeler

Lighting , Oil lamp , Kerosene Lamp , Shelving , Lamp holders

Kaynakça

• Akın, Emine Saka -Hanoğlu Canan. “Tokat Geleneksel Konut Mimarisinde Alçı Lambalıklar”, Tokat Sempozyumu, 3/163-180. Gaziosman Paşa Üniversitesi Yayınları, 2012.
• Bağbaşı, Tuğba Yozgat Köy Odaları (Mimari ve Gelenek), (Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
• Bağbaşı, Tuğba, Yozgat Esenli Köyü Köy Odalarının Sanatsal ve Sosyo-Kültürel işlevleriyle İncelenmesi, c. Ülkü (Ed). 26. Orta Çağ ve Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Kitabı, s(1782-1812). Akm Yayınları. 2022.
• Bağbaşı, Tuğba.Kayseri Selçuklu Uygarlığı Müzesindeki Keramik Kandiller. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
• Bailey, Damian Miles.Greek and Roman Pottery Lambs.Londra, 1972.
• Davulcu, Mahmut.“Ormana Yöresi Geleneksel Konut Mimarisi ve Yapıcılık Geleneği”, Kalemişi3/5 (2015), 47-96.
• Dursun, Necla.“Tarihi Çorum Evlerinin Alçı Süslemeleri”, Karam,14/55 (2017), 1-16.
• Elemana, Halil “Ankara Etnografya Müzesinde Bulunan Gazyağı Lambaları”, 3rd Eurasian Conference on Language & Socoal Sciences, Ed.Marija Burima vd. 1/396-411. Antalya: Proceeding Book. 2018.
• GaleriArtGet. Galeri ve Online Müzayede. “ArtGet Müzayede”. Erişim 23 Nisan 2025. https://www.galeriartget.com/en/product/4790070/antika-ahsap-lambalik-ahsap-malzemeden-kil-testere- ile-yontulmus-usta-isi-anti https://www.otantikcarsi.com.tr/urun/ahsap-ferforje-raf-10x19x23-cm-katlanabilir-1
• Kirali, Süheyla.Aphrodisias Müzesinden Bir Grup Kandil. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü. Yüksek Lisans Tezi, 2016.
• M.app. Müzayedeapp. “Janus Mezat”. Erişim 20 Nisan 2025.https://www.muzayedeapp.com/urun/ahsap- ustune-sedef-kakma-gaz-lambasi-rafi-40cm-NC0yNDEzMS04Mzg4MDA5
• Oral, Mehmet Zeki. “Eşrefoğlu Camiine Ait Bir Kandil”, Belleten 13/89 (1959), 113-118.
• Otantik Mezat.Otantik Çarşı. “Ahşap Lambalık”. Erişim 15 Nisan 2025.
• Şenol, Seda. Anadolu Türk Konut Mimarisinde Divriği Evleri. Sivas: Sivas İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, 1. Basım.2007.
• Uysal, Zekiye,“Edirne Müzesinde Bulunan Gaz Lambaları”, Osmanlı Mirası Araştırmaları Dergisi, 4/10, (2017), 165- 182.
• Uzun Türkan-Talu Esra Gözde, “Tokat’ta Geleneksel Konut Mimarisine Üç Örnek: Mustafa Vasfi Süsoy Konağı, Gazi Osman Paşa Konağı, Cevdet Erek Konağı”, Modul-Ar, 2/1 (2019), 12-45