Sultan Abdülmecid Türbesi ve Siyah-Gri Kalem İşi Süslemelerinin Değerlendirilmesi
Öz
Osmanlı mimarisinin geç dönem örneklerinden biri olan ve İstanbul’un tarihi yarımadası olan Suriçi bölgesinde inşa edilen son padişah türbesi, Yavuz Sultan Selim Külliyesi içerisinde yer alan Sultan Abdülmecid Türbesi’dir. Bu yapı, mimarlık tarihi açısından hem konumu hem de dönemsel özellikleri bakımından dikkat çekici bir yapı olmasına rağmen, literatürde oldukça sınırlı düzeyde ele alınmıştır. Türbenin kesin inşa tarihi tam olarak bilinmemektedir, ancak eldeki mevcut veriler doğrultusunda, türbenin muhtemelen 1855 yılında vefat eden Sultan Abdülmecid’in şehzadeleri için yaptırıldığı düşünülmektedir. 1861 yılında vefat eden Sultan Abdülmecid’in, dedesi Yavuz Sultan Selim’e duyduğu büyük saygı ve hayranlıktan dolayı, bu türbeye defnedildiği bilinmektedir. Türbe, 2001 yılında Milli Saraylar Daire Başkanlığı tarafından kapsamlı bir restorasyon sürecine alınmış ve bu restorasyon sırasında iki farklı döneme ait kalem işi süslemelerin varlığı tespit edilmiştir. Bu süslemelerin ilk dönemine ait kompozisyonlar, siyah ve gri tonlarda, oldukça sade ve zarif çizgilerle uygulanmış olup, muhtemelen yapının ilk inşa dönemine aittir. İkinci dönem süslemeler ise Sultan Abdülmecid’in türbeye defnedilmesinden sonra yapılmış, daha renkli ve gösterişli bir anlayışla hazırlanmıştır. Ancak 2001 yılındaki restorasyonda ikinci dönem süslemeler, özgün formlarından uzaklaşılarak ölçekleri büyütülmüş ve zayıf bir işçilikle yeniden uygulanmıştır. 2024 yılında başlatılan yeni restorasyon çalışmaları sırasında yapılan raspa işlemleriyle birlikte, ilk dönem siyah-gri kalem işi süslemelere ait detaylar gün yüzüne çıkarılmıştır. Bu süslemeler, 19. yüzyıl Osmanlı kalem işi sanatının çeşitliliğini ve estetik anlayışını yansıtması açısından büyük öneme sahiptir. Özellikle Sultan II. Mahmud devrinde inşa edilen yapılarda görülmeye başlanan siyah-gri kalem işi süslemeleri zamanla İstanbul’daki pek çok yapıda uygulanmıştır. Yeni inşa edilen yapıların yanı sıra 19. yüzyılın ikinci yarısında onarım geçiren yapılarda da bu kompozisyonları takip edebilmek mümkündür. Bu çalışmada hem Sultan Abdülmecid Türbesi’nin mimarisi ve kalem işi süslemeleri incelenmiş hem de siyah-gri renkte yapılmış benzer kalem işi süslemeleriyle üslup analizi yapılmaya çalışılmıştır.
Anahtar Kelimeler
An Evaluation of the Sultan Abdülmecid’s Tomb and Its Black-Gray Painted Decorations
Öz
One of the late-period examples of Ottoman architecture and the last sultanic tomb constructed within the historic peninsula of Istanbul, known as Suriçi, is the Tomb of Sultan Abdülmecid, located within the Yavuz Sultan Selim Complex. Despite being a remarkable structure in terms of both its location and its period-specific architectural characteristics, it has been addressed only to a limited extent in the existing literature. The exact construction date of the tomb is not definitively known; however, based on the available data, it is believed that the tomb was originally built for the sons of Sultan Abdülmecid, who died in 1855. Following the death of Sultan Abdülmecid in 1861, he was interred in this tomb due to his deep respect and admiration for his grandfather, Yavuz Sultan Selim. In 2001, the tomb underwent a comprehensive restoration process carried out by the Directorate of National Palaces. During this restoration, two distinct periods of traditional Ottoman ornamental painting decorations were identified. The compositions belonging to the first period were executed in black and grey tones, featuring very modest and elegant lines, and are likely from the original construction phase. The second period decorations, on the other hand, were created after Sultan Abdülmecid's burial and reflect a more colorful and ornate approach. However, during the 2001 restoration, these second-period decorations were re-applied with enlarged proportions and poor craftsmanship, which caused them to diverge from their original forms. During a new restoration initiative launched in 2024, scraping techniques revealed detailed traces of the first-period black-and-grey traditional Ottoman ornamental painting decorations. These embellishments are of great importance as they reflect the diversity and aesthetic sensibilities of 19th-century Ottoman ornamental painting. Black-and-grey traditional Ottoman ornamental painting decorations compositions, which began to appear in structures built during the reign of Sultan Mahmud II, gradually became common in various buildings throughout Istanbul. These compositions can be observed not only in newly constructed buildings but also in structures that underwent repairs during the second half of the 19th century. In this study, both the architecture and the painted decorations of Sultan Abdülmecid’s Tomb are examined, and a stylistic analysis is conducted by comparing them with similar black–gray painted decorations.
Anahtar Kelimeler
