Sultan Abdülmecid Türbesi ve Siyah-Gri Kalem İşi Süslemelerinin Değerlendirilmesi

Yıl 2025, Sayı: 46, 277 - 316, 31.12.2025

Fatih Sarımeşe

https://doi.org/10.31591/istem.1732502

Öz

Osmanlı mimarisinin geç dönem örneklerinden biri olan ve İstanbul’un tarihi yarımadası olan Suriçi bölgesinde inşa edilen son padişah türbesi, Yavuz Sultan Selim Külliyesi içerisinde yer alan Sultan Abdülmecid Türbesi’dir. Bu yapı, mimarlık tarihi açısından hem konumu hem de dönemsel özellikleri bakımından dikkat çekici bir yapı olmasına rağmen, literatürde oldukça sınırlı düzeyde ele alınmıştır. Türbenin kesin inşa tarihi tam olarak bilinmemektedir, ancak eldeki mevcut veriler doğrultusunda, türbenin muhtemelen 1855 yılında vefat eden Sultan Abdülmecid’in şehzadeleri için yaptırıldığı düşünülmektedir. 1861 yılında vefat eden Sultan Abdülmecid’in, dedesi Yavuz Sultan Selim’e duyduğu büyük saygı ve hayranlıktan dolayı, bu türbeye defnedildiği bilinmektedir. Türbe, 2001 yılında Milli Saraylar Daire Başkanlığı tarafından kapsamlı bir restorasyon sürecine alınmış ve bu restorasyon sırasında iki farklı döneme ait kalem işi süslemelerin varlığı tespit edilmiştir. Bu süslemelerin ilk dönemine ait kompozisyonlar, siyah ve gri tonlarda, oldukça sade ve zarif çizgilerle uygulanmış olup, muhtemelen yapının ilk inşa dönemine aittir. İkinci dönem süslemeler ise Sultan Abdülmecid’in türbeye defnedilmesinden sonra yapılmış, daha renkli ve gösterişli bir anlayışla hazırlanmıştır. Ancak 2001 yılındaki restorasyonda ikinci dönem süslemeler, özgün formlarından uzaklaşılarak ölçekleri büyütülmüş ve zayıf bir işçilikle yeniden uygulanmıştır. 2024 yılında başlatılan yeni restorasyon çalışmaları sırasında yapılan raspa işlemleriyle birlikte, ilk dönem siyah-gri kalem işi süslemelere ait detaylar gün yüzüne çıkarılmıştır. Bu süslemeler, 19. yüzyıl Osmanlı kalem işi sanatının çeşitliliğini ve estetik anlayışını yansıtması açısından büyük öneme sahiptir. Özellikle Sultan II. Mahmud devrinde inşa edilen yapılarda görülmeye başlanan siyah-gri kalem işi süslemeleri zamanla İstanbul’daki pek çok yapıda uygulanmıştır. Yeni inşa edilen yapıların yanı sıra 19. yüzyılın ikinci yarısında onarım geçiren yapılarda da bu kompozisyonları takip edebilmek mümkündür. Bu çalışmada hem Sultan Abdülmecid Türbesi’nin mimarisi ve kalem işi süslemeleri incelenmiş hem de siyah-gri renkte yapılmış benzer kalem işi süslemeleriyle üslup analizi yapılmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı mimarisi , Sultan Abdülmecid Türbesi , Restorasyon , Kalem işi süslemeleri , 19. yüzyıl Osmanlı sanatı

An Evaluation of the Sultan Abdülmecid’s Tomb and Its Black-Gray Painted Decorations

Öz

One of the late-period examples of Ottoman architecture and the last sultanic tomb constructed within the historic peninsula of Istanbul, known as Suriçi, is the Tomb of Sultan Abdülmecid, located within the Yavuz Sultan Selim Complex. Despite being a remarkable structure in terms of both its location and its period-specific architectural characteristics, it has been addressed only to a limited extent in the existing literature. The exact construction date of the tomb is not definitively known; however, based on the available data, it is believed that the tomb was originally built for the sons of Sultan Abdülmecid, who died in 1855. Following the death of Sultan Abdülmecid in 1861, he was interred in this tomb due to his deep respect and admiration for his grandfather, Yavuz Sultan Selim. In 2001, the tomb underwent a comprehensive restoration process carried out by the Directorate of National Palaces. During this restoration, two distinct periods of traditional Ottoman ornamental painting decorations were identified. The compositions belonging to the first period were executed in black and grey tones, featuring very modest and elegant lines, and are likely from the original construction phase. The second period decorations, on the other hand, were created after Sultan Abdülmecid's burial and reflect a more colorful and ornate approach. However, during the 2001 restoration, these second-period decorations were re-applied with enlarged proportions and poor craftsmanship, which caused them to diverge from their original forms. During a new restoration initiative launched in 2024, scraping techniques revealed detailed traces of the first-period black-and-grey traditional Ottoman ornamental painting decorations. These embellishments are of great importance as they reflect the diversity and aesthetic sensibilities of 19th-century Ottoman ornamental painting. Black-and-grey traditional Ottoman ornamental painting decorations compositions, which began to appear in structures built during the reign of Sultan Mahmud II, gradually became common in various buildings throughout Istanbul. These compositions can be observed not only in newly constructed buildings but also in structures that underwent repairs during the second half of the 19th century. In this study, both the architecture and the painted decorations of Sultan Abdülmecid’s Tomb are examined, and a stylistic analysis is conducted by comparing them with similar black–gray painted decorations.

Anahtar Kelimeler

Ottoman Architecture , Tomb of Sultan Abdülmecid , Restoration , Painted Ornamental Decorations , 19th century Ottoman Art.

Kaynakça

• Ahmed Cevdet Paşa, Ma’rûzât, haz. Yusuf Halaçoğlu. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1980.
• Akın, Günkut. “Abdülmecid Türbesi” Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. 1/53-54. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Ortak Yayınları, 1993.
• Alman Mavileri 1913-1914 I. Dünya Savaşı Öncesi İstanbul Haritaları. haz. İrfan Dağdelen. 3. cilt. İstanbul: İBB Kütüphane ve Müzeler Müdürlüğü Yayınları, 2006.
• Aslanapa, Oktay. Osmanlı Mimarisi. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2000.
• Aslanapa, Oktay. Osmanlı Devri Mimarisi. İstanbul: İnkılap Kitabevi, 2004.
• Aydemir, Olcay-İffet Billur. “Hatice Turhan Valide Sultan-Havatin-Cedid Havatin Türbeleri’nde Yapılan 2012-2018 Yılları Restorasyon ve Konservasyon Çalışmaları”, Vakıf Restorasyon Yıllığı 21, (2020), 68-99.
• Beydilli, Kemal. “1839 Tanzimat ve 1856 Islahat Fermanları Hakkında”, 150. Yılında Tanzimat. 21-28. Ankara: Aydınlar Ocağı Yayınları 1990, 21-28.
• Boleken, Edisa. II. Mahmud (1808-1839) ve Sultan Abdülmecid (1839-1861) Dönemi Sanatında Yeni Üslup Arayışı. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
• Cevdet Paşa, “Abdülaziz’in Tahta Çıkışı ve Abdülmecid’in Cenaze Töreni”. Tarih ve Edebiyat Mecmuası 5 (Mayıs 1979), 26-27.
• Cevdet Paşa, Tezâkir 13-20, haz. Ord. Prof. Cavid Baysun. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1960.
• Dursun, Sümeyra. Hattat Şefik Bey ve Eserleri. İstanbul: Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
• Gurlitt, Cornelius. Dıe Baukunst Konstantınopels. Berlin: 1912.
• Halıcı, Esra. Osmanlı Başkentlerinde XVIII-XX. Yüzyıl Türbelerinde Kalemişi Süslemeler. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
• İBB Kültürel Miras Koruma Müdürlüğü Arşivi.
• İstanbul Türbe, Hazire ve Kabirleri. İstanbul: İBB Kültür Varlıkları Daire Başkanlığı Kültürel Miras Koruma Müdürlüğü Yayınları, 2019.
• Keskin, Mustafa Çağhan. “On Dokuzuncu Yüzyıl Osmanlı İç Mekân Bezemesinde Beyaz Zemin Üzerine Siyah-Gri Kalemişi Uygulaması”. Sanat Tarihi Defterleri 15 (2012), 37-58.
• Kocaoğlu, Mehmet. “Kavalalı Mehmet Ali Paşa İsyanı (1831-1841)”. OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi 6 (1995), 195-210.
• Koçu, Reşad Ekrem. “Abdülmecid” İstanbul Ansiklopedisi. 1/125-136. İstanbul: Tan Matbaası, 1958.
• Küçük, Cevdet. “Abdülmecid”, TDV İslam Ansiklopedisi. 1/259-263. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1988.
• Mahmud Celâleddin Paşa, “Osmanlı-Rus Siyasi İlişkileri Paris Antlaşması Sonrası (1856-1879)”. haz. İsmet Miroğlu, Belgelerle Türk Tarihi Dergisi: Dün Bugün Yarın 86, (2004), 54-60.
• Manneh Butrus Abu. “Tanzimat Fermanı ve Islahat Fermanı Süreklilik mi Değişim mi?”. Sultan Abdülmecid ve Dönemi (1823-1861). 86-95. İstanbul: İBB Kültür A.Ş Yayınları, 2015.
• Önal, Hakkı. Selçuklu-Osmanlı Sultanları ve Türbeleri. Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları, 1999.
• Önkal, Hakkı. Osmanlı Hanedan Türbeleri. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, 2017.
• Öz, Tahsin. İstanbul Camileri I-II. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1997.
• Pervititch, Jacques. Sigorta Haritalarında İstanbul. İstanbul: Tarih Vakfı/AXA Oyak Holding Yayınları, 2000.
• Prof. Dr. M. Baha Tanman ile görüşme notları.
• Sakaoğlu, Necdet. Bu Mülkün Sultanları. İstanbul: Oğlak Yayınları, 1999.
• Sedes, Fatma-Bozkurt Akhüsük, Canan. “Klasik Dönem Türbe Mimarisi Kalem İşi Kurgusunun İrdelenmesinde Bir Örnek: Sultan II. Beyazıt Türbesi Kalem İşi Restorasyonuna İlişkin Araştırma Raspa Sonrası Bulguların Değerlendirilmesi”, Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi 10/4, (2023), 1254-1274.
• Sertoğlu, Midhat. Mufassal Osmanlı Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2011.
• Süleyman Berk Fotoğraf Arşivi.
• Tanman, M. Baha. “Mahmut Paşa Camii’nin Kalem İşleri ve Alçı Süslemeleri”, Mahmut Paşa Camii ve Restorasyonu, haz. Murat Sav. 291-302. İstanbul: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları, 2023.
• Tanman, M. Baha-Tarkan Okçuoğlu. “Nusretiye Camii Kalem İşleri”, Nusretiye Külliyesi Bir Kültür Mirasının Restorasyonu 2012-2017, haz. Murat Sav. 136-150. İstanbul: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları, 2019.
• Uras, Büke. Balyanlar Osmanlı Mimarlığı ve Balyan Arşivi. İstanbul: İBB Kültür Varlıkları Dairesi Başkanlığı Yayınları, 2022.
• Türkiyenin Tarihi Eserleri. “Sultan Abdülmecid Han Türbesi”. Erişim 17 Nisan 2025. https://www.turkiyenintarihieserleri.com/?oku=3509 Kültür Envanteri. “Abdülmecit Türbesi”. Erişim 12 Nisan 2025. https://kulturenvanteri.com/yer/abdulmecit-turbesi/#17.1/41.026511/28.952017
• Kültür Envanteri. “Nusretiye Camii”. Erişim 2 Haziran 2025 https://kulturenvanteri.com/yer/nusretiye-camii/#17.1/41.027365/28.983122.
• İBB Şehir Haritası. Erişim 15 Nisan 2025. https://sehirharitasiapi.ibb.gov.tr/
• Fatih Belediyesi Kent Rehberi. Erişim 15 Nisan 2025-28 Kasım 2025. https://kentrehberi.fatih.bel.tr/webgis/.