Kadîm Arap Mûsikî Geleneğinde Muvaşşah Formu

Öz

Bu makalede, Arap edebiyatı ve mûsikisi bağlamında özgün bir form olan muvaşşah ele alınmıştır. Etimolojik kökeni Arapça “وشح” (süslemek, kemer takmak) fiiline dayanan muvaşşah, 10. yüzyılda Endülüs’te ortaya çıkarak edebi ve müzikal yapıyı bünyesinde barındıran bir formdur. Tek kafiye düzenini terk ederek çok kıtalı ve nakaratlı bir yapı benimseyen bu form, klasik Arap şiir geleneğine dramatik bir yenilik getirmiştir. Yahudi, Hristiyan ve Müslüman kültürlerin kesişiminde şekillenen muvaşşah, edebi ve müzikal yapıyı harmanlamasıyla dikkat çeker. Şiirin belirli bölümlerden oluşan yapısı (matla’, devr, sımt, kufl, ğusl, harce) ve özellikle farklı dillerde (özellikle İspanyolca) yazılmış harce bölümleri, formun çokkültürlü yapısını yansıtır. Ziryab sonrası Endülüs mûsikisi içerisinde yer bulan muvaşşah, zamanla nevbet tertibinde de kullanılarak Kuzey Afrika ve Ortadoğu’ya yayılmıştır. 1932 Kahire Arap Musiki Kongresi’nde bu formun hem edebiyat hem de musiki açısından geçirdiği dönüşüm, ayrıntılarıyla tartışılmıştır. Aynı zamanda tarihi bir miras olarak Arap müziğindeki muvaşşah formu, bu kongreden sonra müzik anlayışı itibariyle Batı müziğiyle harmanlanmış bir yapıda karşımıza çıkmıştır. Geleneksel repertuarda bulunan muvaşşahların kongre sonrası Batı müziği tekniğiyle orkestrasyona tâbi tutulduğuna dair örneklere ulaşılmıştır. Çalışmanın son bölümünde yapılan nota analizleriyle muvaşşah formunun makam ve usul ile olan ilişkisi ortaya konmuştur. Bu analizler sonucu formun bölgesel çeşitlilikler ve tarihsel dönemlerde farklılıklar gösterdiği anlaşılmaktadır. Muvaşşahlar, Kuzey Afrika’da çoğunlukla halk ezgilerinden oluşan bir repertuarı ifade ederken Mısır’da klasik ve modernleştirilmiş örnekleri bulunmaktadır. Suriye’de ise sistematik bir form olduğu görülmüştür. Ayrıca klasik muvaşşahların içerisinde büyük usullerle bestelenmiş olanların, şiir ve terennüm tercihlerine bakılarak Türk müziği formlarından kâr ve besteye benzediği düşünülmektedir. Osmanlı döneminde doğrudan kullanılmasa da tevşih gibi formlar aracılığıyla dolaylı etkilerine rastlanmıştır. Muvaşşah, kültürel ve sanatsal etkileşimin tarihi bir örneği olarak değerlendirilmelidir.

Anahtar Kelimeler

• Muvaşşah
• Tevşih
• Arap Mûsikîsi
• Arap Edebiyatı
• Arap Mûsikî Kongresi

The Muwaššaḥ Form in Classical Arabic Musical Tradition

Öz

This article examines the muwashshah, a unique form within the context of Arabic literature and music. Etymologically rooted in the Arabic verb "وشح" (to adorn, to belt), the muwashshah emerged in Andalusia in the 10th century and embodies literary and musical structures. Abandoning a single rhyme scheme and embracing a multi-stanza and refrain structure, this form brought a dramatic innovation to the classical Arabic poetic tradition. Shaped at the intersection of Jewish, Christian, and Muslim cultures, the muwashshah stands out for its blending of literary and musical structures. The poem's structure, composed of distinct sections (matla', devr, sımt, kufl, ğusl, harce), and particularly the harce sections written in different languages (especially Spanish), reflect the form's multicultural nature. After Ziryab, the muwashshah found a place in Andalusian music, eventually being used in the nevbet arrangement, and spread to North Africa and the Middle East. The 1932 Cairo Arab Music Congress discussed in detail the transformation of this form, both in terms of literature and music. Furthermore, as a historical legacy, the muwashshah form of ancient Arab music emerged after this congress, blending its musical understanding with Western music. Examples of muwashshahs from the traditional repertoire being orchestrated with Western musical techniques after the congress were discovered. The final section of the study explores the relationship between the muwashshah form and makam and usul. These analyses reveal that the form exhibits regional variations and historical periods. While muwashshahs represent a repertoire consisting primarily of folk melodies in North Africa, classical and modernized examples are found in Egypt. In Syria, however, a systematic form has been observed. Furthermore, among the classical muvaşşahs, those composed in grand usuls are thought to have influenced Turkish musical forms and composition, based on their preference for poetry and terennüm. While not directly used during the Ottoman period, their indirect influence was evident through forms such as tevşih. The muwashshah should be considered a historical example of cultural and artistic interaction.

Anahtar Kelimeler

• Muwashshah
• Tawshih
• Arabic Music
• Arabic Letter
• Arabic Music Congress

Kaynakça

1. Araiby, Abdullah Hasan Ali. Kuzey Afrika Libya Trablusgarp Müziği: “Muvaşşah”. Yüksek Lisans Tezi, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir, 2018.
2. Akay, Sedat. “Şiir Çizme Sanatı Ve Siirtli Şeyh Süleyman El-Halidî (Yüksek) Divanından Görsel Şiir Örnekleri”. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 9/2 (30 Aralık 2021), 337-345. https://doi.org/10.53586/susbid.998667
3. Akçay, Halil. “Fuat Sezgin’in Endülüs Arap Şiiriyle İlgili Mülahazaları”. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 61-76. https://doi.org/10.29029/busbed.587531
4. Alemli, Ali İhsan - Dişiaçık, Nilgün Doğrusöz. “Nevbet-İ Müretteb’in Farklı Coğrafyalardaki İzleri Üzerine Bir İnceleme”. Rast Musicology Journal 9/2 (30 Aralık 2021), 2823-2842. https://doi.org/10.12975/rastmd.2021927
5. Badawī, Muḥammad Muṣṭafá. A Short History of Modern Arabic Literature. Oxford [England] : Clarendon Press ; New York : Oxford University Press, 1993. http://archive.org/details/shorthistoryofmo0000bada
6. Baloğlu, Bekir Şahin - Büyükduman, Bedirhan. “Fasıl Tarihinde Dönüşüm ve Direklerarası Fasıl Refakat Gelenekleri”. Rast Musicology Journal 9/2 (30 Aralık 2021), 2783-2804. https://doi.org/10.12975/rastmd.2021925
7. Currey, Nancy E. “History in Contemporary Practice: Syria’s Music Canon”. Middle East Studies Association Bulletin 36/1 (2002), 9-19.
8. Erdaş, Safiye Şeyda. “Türk Din Mûsikîsinde Nevbe Formu ve Keyyâlîyye Tarîkindeki İcrasının İncelenmesi”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 26/1 (2022), 101-120.

9. Erkaya, Mahmud Esad. “Kübreviyye Tarikatı Şeyhi Seyfeddin el-Bâharzî’nin (ö. 659/1261) Esrârü’l-erbaîn li-ahyâri’s-sâirîn Adlı Kırk Hadisi ve Hadislerde Muvaşşah (Akrostiş) Uygulaması”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD) 18/2 (28 Aralık 2018), 825-871. https://doi.org/10.30627/cuilah.504970
10. Guettat, Yassine. “Le mālūf tunisien : origines et mutations”. Musicologie francophone du Maghreb. 75-95. Les Editions de l’Universite Antonine, 2018.
11. İlerici, Kemal. Türk Müziği ve Armonisi. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi 1981.
12. Lane, Edward William. An Arabic-English Lexicon: Derived from the Best and the Most Copious Eastern Sources ... Williams and Norgate, 1893.
13. Düzgün, Osman. İbn ‘Arabî’nin Muvaşşahaları (Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2006)15-30.
14. Öğüt, Evrim. “Bir Modernleşme Projesi Olarak 1932 Kahire Arap Müziği Kongresi”. Müzik-Bilim Dergisi, 1/1, 37-43.
15. Özkanlı, Zeynep. “Endülüslü Şair İbn ‘Abdirabbih Ve Şiirlerinden Örnekler”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/1 (29 Haziran 2020), 669-694. https://doi.org/10.46353/k7auifd.628355
16. Öztuna, Yılmaz. Türk Mûsikîsi Kavram ve Terimler Ansiklopedisi. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, 2000.
17. Parmaksız, Mehmet Nuri. “Xvı. Yüzyıla Ait Bir Güfte Mecmûası İncelemesi: Oxford Üniversitesi Bodleian Kütüphanesi No: 127-128”. İdil Sanat ve Dil Dergisi 5/25 (2016), 1431-1477. https://doi.org/10.7816/idil-05-25-07
18. Racy, Ali Jihad. “Music in Contemporary Cairo: A Comparative Overview”. Asian Music 13/1 (1981), 4-26. https://doi.org/10.2307/834083
19. Rosen, Tova. “The muwashshah”. The Literature of Al-Andalus. ed. María Rosa Menocal vd. 163-189. The Cambridge History of Arabic Literature. Cambridge: Cambridge University Press, 2000. https://doi.org/10.1017/CHOL9780521471596.010
20. Sachs, Curt. The Rise Of Music In The Ancient World, 1943. http://archive.org/details/TheRiseOfMusicInTheAncientWorld
21. Schoeler, Gregor. “Muwashshah”. Encyclopaedia of Islam. 7/809-812. Netherlands: The International Union Of Academies, 1986.
22. Sevinç, Muhammet. İbnü`t-Tahhân`ın Hâvi`l-Fünûn ve Selvetü`l-Mahzûn adlı mûsikî eseri (Tahkik ve inceleme). Sosyal Bilimler Enstitüsü, doctoralThesis, 2020. https://acikbilim.yok.gov.tr/handle/20.500.12812/306998
23. Shıloah, Amnon - Karaelma, Barış. “İber Yarımadası’nda Hıristiyan, Yahudi ve Müslüman Müzik Kültürlerinin Buluşması (1492’den Önce)”. İSTEM 14 (01 Aralık 2009), 397-402.
24. Şeyban, Lütfi. “İspanya’da Endülüs Mirası Üzerine Bir Değerlendirme”. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi 7/4 (30 Aralık 2020), 2177-2196.
25. Tuzcu, Kemal. “Endülüs Muvaşşahları Ve Harceler”. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi 56/1 (01 Ocak 2016), 79-99.
26. Ungay, M. Hurşit. Türk Musikisinde Usüller ve Kudüm. İstanbul: Türk Musikisi Vakfı Yayınları, 1981.
27. Üstün, Mahmut. “Başlangıçtan Günümüze Arap Edebiyatında Kullanılan Nazım Türleri”. Şarkiyat Mecmuası 40 (28 Nisan 2022), 117-144. https://doi.org/10.26650/jos.1057717
28. سحاب, د. فيكتور. مؤتمر الموسيقى العربية الاول. لبنان: الشركة العلمية للكتب, 1997.
29. وزارة المعارف العمومية. مؤتمر الموسيقى العربية. قاهرة: المطبعة الاميرية, 1932.
30. Aydın, Mustafa. “Müveşşah.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Cilt 32, s. 229-231. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
31. Agayeva, Süreyyâ. “Nevbet-i Müretteb.” TDV İslâm Ansiklopedisi. Cilt 33, s. 41-43. İstanbul: TDV Yayınları, Erişim 7 Kasım 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/nevbet-i-muretteb
32. Özcan, Nuri. “Tevşîh.” TDV İslâm Ansiklopedisi. Cilt 41, s. 48. İstanbul: TDV Yayınları, 2012. Erişim 8 Kasım 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/tevsih--musiki.