A Turkish-Origin Woman in the Abbasid Court: The Life and Charitable Works of Caliph al-Nāsir li-Dīn Allāh’s Mother Zumrud Khātūn

Öz

This study aims to offer an insight into the final period of the ʿAbbāsid Caliphate through the life of Zumrūd Khātūn by examining her personality, travels, architectural and construction activities, and the individuals and groups under her patronage. Zumrūd Khātūn, one of the Turkic concubines of Prince Abū Muḥammad Ḥasan b. Yūsuf -who assumed the title al-Mustaḍīʾ bi-Amr Allāh (566-575/1170-1180) upon his accession to the caliphate- gave birth to a son named Aḥmad (al-Nāṣir li-Dīn Allāh), thereby attaining the status of umm walad on 10 Rajab 553 (7 August 1158). From that date until her death (Jumādā al-ūlâ 599/January-February 1203), as a free woman she lived for forty-five years in the ʿAbbāsid palace as an exceptionally powerful figure, “whose word carried weight and whose orders were obeyed.” In addition to her honorific titles -such as sayyidah/sitt, umm/wālidah, and umm al-khalīfah- Zumrūd Khātūn was also renowned for her charitable and benevolent character. She commissioned the construction and restoration of madrasas, ribāṭs, mosques, and mausoleums in Baghdād, Sāmarrāʾ, and the Ḥaramayn; supported Baghdād’s ascetics, Ṣūfīs, the poor, and orphans; and particularly patronized scholars affiliated with the Shāfiʿī and Ḥanbalī schools of law. During her pilgrimage, Zumrūd Khātūn donated nearly 300,000 dinars in charity and had 2,000 camels sacrificed, distributing their meat among the inhabitants of Mecca and Medina. She passed away in Baghdād and was buried in the mausoleum she had built for herself near the shrine of Maʿrūf al-Karkhī a few years before her death. Upon her passing, a month-long mourning period was declared in the city. Within the scope of this study, the lives of individuals such as mudarris, wāʿiẓ, shaykh, muʿīd, and bawwāb who served in the institutions she founded or repaired are also examined. In this way, the study aims to reveal Zumrūd Khātūn’s role in social and religious life through her extensive charitable and pious activities.

Anahtar Kelimeler

• Zumrud Khātūn
• al-Nāṣir li-Dīn Allāh
• Baghdād
• al-Ḥaramayn
• Sāmarrāʾ

Abbâsî Sarayında Türk Asıllı Bir Kadın: Halife Nâsır-Lidînillâh’ın Annesi Zümrüd Hâtun’un Hayatı ve Hayır Hizmetleri

Öz

Bu çalışma Zümrüd Hâtun’un hayatını; şahsiyeti, seyahatleri, inşa ve imar faaliyetleri, himaye ettiği kişiler ve gruplar çerçevesinde ele alarak Abbâsî Halifeliğinin son dönemine Zümrüd Hâtun’un hayatı üzerinden bir bakış sunmayı amaçlamaktadır. Hilafet makamına geldiğinde el-Müstazî-Biemrillâh (566-75/1170-80) unvanını alan Prens Ebû Muhammed Hasan b. Yusuf’un Türk asıllı cariyelerinden olan Zümrüd Hâtun, Ahmed (Nâsır-Lidînillâh) adında erkek bir çocuk dünyaya getirerek 10 Recep 553 (7 Ağustos 1158) tarihinde “ümmü veled” statüsü kazanmıştır. Hür bir hâtun olduğu bu tarihten vefatına kadar (Cemaziyelevvel 599/Ocak-Şubat 1203) kırk beş yıl boyunca Abbâsî sarayında “sözü geçen ve emrine itaat edilen” son derece güçlü bir sima olarak fevkalade bir hayat yaşamıştır. Seyyide/sitt, ümm/vâlide ve ümmü’l-halife gibi unvanlarının yanı sıra hayırsever kimliğiyle de öne çıkan Zümrüd Hâtun, Bağdat, Sâmerrâ ve Haremeyn şehirlerinde medreseler, ribatlar, camiler ve türbeler inşa ettirmiş, Bağdatlı zâhitleri, sûfîleri, yoksulları ve yetimleri himaye etmiş, özellikle Şâfiî ve Hanbelî mezhebine mensup alimleri desteklemiştir. Hac ziyareti sırasında yaklaşık üç yüz bin dinar tasadduk eden Zümrüd Hâtun, kurban ettirdiği iki bin deveyi Mekke ve Medine halkına dağıtmıştır. Bağdat’ta vefat eden Zümrüd Hâtun, vefatından birkaç yıl önce Ma‘rûf el-Kerhî’nin türbesinin yakınında kendisi için inşa ettirdiği türbeye defnedilmiş, vefatı sebebiyle Bağdat'ta bir ay süreyle yas ilan edilmiştir. Zümrüd Hâtun’un inşasını veya tamirini üstlendiği yapılar kapsamında ayrıca bu kurumlarda görev yaptığı tespit edilen müderris, vâiz, şeyh, muid ve kapıcı gibi şahsiyetlerin hayatları incelenmiştir. Böylece, Zümrüd Hâtun’un gerçekleştirdiği geniş çaplı hayır faaliyetleri üzerinden toplumsal ve dinî hayattaki rolü ortaya konmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Zümrüd Hâtun
• Nâsır-Lidînillâh
• Bağdat
• Haremeyn
• Sâmerrâ

Kaynakça

1. Aktan, Hamza. “İstîlâd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/361-362. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
2. Âlûsî, Mahmûd Şükrî. Târîhu mesâcidi Bağdâd ve âsâruhâ. ed. Muhammed Behcet el-Eserî. Bağdat: Matbaatu Dâri’s-Selâm, 1346.
3. Arnaût, Mahmûd el-. “Mustafa Cevâd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/289-290. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
4. Azzâvî, Abbâs. “el-Hattât Kavsî el-Bağdâdî”. Mecelletü’l-Mecami’l-Lügati’l-Arabiyyeti bi’l-Kâhire 19 (1965), 81-83.
5. Azzâvî, Abbâs. Târîhu’l-Irâk beyne ihtilâleyn. Bağdat: Şeriketü’t-Ticâre ve’t-Tıbâa, 1954.
6. Barış, M. Necati. “Abbâsîler’den Suûd Krallığı’na Kadar Mekke Şehrinin İdaresi”. Amasya İlahiyat Dergisi 17 (2021), 9-39.
7. Bozkurt, Nebi. “Mescid-i Hayf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/277-278. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
8. Cevâd, Mustafa - Sûse, Ahmed. Delîlü ḫâritati Bağdâd el-mufassal fî ḫıtati Bağdâd kadîmen ve hadîsen. Bağdat: el-Mecmau’l-İlmiyyi’l-‘Irâkî, 1958.

9. Cevâd, Mustafa. “er-Rubutü’l-Bağdâdiyye ve eseruhâ fi’s-sekâfeti’l-İslâmiyye”. Sumer 10/2 (1954), 219-249.
10. Cevâd, Mustafa. “es-Seyyide Zümrüd Hâtun; Zevcetü’l-Halife el-Müstazî-Biemrillâh”. Seyyidâtü Balâti’l-Abbâsî. 174-181. Beyrut: Dâru’l-Keşşâf, 1950.
11. Cevâd, Mustafa. “İmârâtü’l-karni’s-sâdis ed-dahme”. Sumer 2/1 (1946), 55-76.
12. Cunbur, Müjgân. “Selçuklu Dönemi Kadın Hayratı”. Erdem 9/26 (1996), 585-620.
13. Dirbas, Hekmat. “Naming of Slave-Girls in Arabic: A Survey of Medieval and Modern Sources.” Zeitschrift für Arabische Linguistik 69 (2019): 26-38.
14. Dündar, Abdulhamit. “Sitti Zübeyde’den Zümrüd Hâtun’a Bir Türbenin Kimliği Meselesi”. Gazi Akademik Bakış 17/34 (Haziran2024), 363-385.
15. Ezrâkî, Ebû Velîd Muhammed b. Abdullah b. Ahmed. Ahbâru Mekke ve mâ Câe Fîhâ Mine’l-Âsâr. ed. Rüşdî es-Sâlih Melhas. Beyrut: Dârü’l-Endelüs, 1983.
16. Hançabay, Halil İbrahim. “Nâsır-Lidînillâh Dönemi Abbâsî Vezirleri (575-622/1180-1225)”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 29/2 (26 Aralık 2020), 391-429.
17. Hartmann, Angelika. “Nâsır-Lidînillâh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/399-402. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
18. Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit. Târîhu Bağdâd. thk. Mustafa Abdulkâdir Atâ. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2004. https://lccn.loc.gov/2019702790 son erişim tarihi: 06.11.2023
19. İbn Cübeyr, Ebü’l-Hüseyn Muhammed b. Ahmed el-Belensî. Endülüs’ten Kutsal Topraklara Seyahatname. çev. İsmail Güler. İstanbul: Selenge Yayınları, 2. Baskı, 2003.
20. İbn Ebî Usaybia, Ebü’l-Abbâs Muvaffakuddîn Ahmed b. el-Kāsım. ʿUyûnü’l-enbâ fî tabakāti’l-etibbâʾ. thk. Nizâr Rızâ. Beyrut: Dâru Mektebeti’l-Hayât, ts.
21. İbn Ebî’s-Sürûr Muhammed b. Muhammed el-Bekrî. Nüzhetü’l-Ebsâr ve Cüheynetü’l-Ahbâr. thk. Sâlih Muhammed Zekî Mahmûd. Kuala Lumpur: Malaya Üniversitesi, Akademiyyetü’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye, yayımlanmamış doktora tezi, 2019.
22. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İsmail b. Ömer b. Kesîr. el-Bidâye ve’n-nihâye. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî, Kahire: Hicr, 2003.
23. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İsmail b. Ömer b. Kesîr. Tabakâtü’ş-şâfiiyyîn. thk. Ahmed Ömer Hâşim, vd. Beyrut: Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Dîniyye, 1993.
24. İbn Râfi‘ es-Selâmî. Târîhu ‘ulemâi Bağdâd el-müsemmâ müntehabü’l-muḫtâr. thk. Abbâs el-Azzâvî. Beyrut: ed-Dâru’l-Arabiyye li’l-Mevsûât, 2000.
25. İbn Receb, Zeynüddîn Abdurrahman b. Ahmed b. Receb. Zeylü tabakâti’l-ḥanâbile. thk. Abdurrahman b. Süleyman el-Useymîn. Riyad: Mektebetü’l-Obekan, 2005.
26. İbn Şâhinşâh, el-Melikü’l-Mansûr Muhammed b. Ömer el-Eyyûbî. Mizmârü’l-ḥakâik ve sırrü’l-halâik. thk. Hasan Habeşî. Kahire: Âlemü’l-Kütüb, 1968.
27. İbn Tağrîberdî, Ebü’l-Mehâsin Cemaleddin Yusuf b. Tağrîberdî. en-Nücûmü’z-zâhire fî mülûki Mısr ve’l-Kâhire. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1956.
28. İbnü’d-Dübeysî, Muhammed b. Saîd b. Yahyâ. el-Muḫtaṣaru’l-muḥtâc ileyhi min târîhi İbnü’d-Dübeysî: Zeylü Târîhi Bağdâd. thk. Mustafa Abdülkâdir Atâ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2004.
29. İbnü’l-Ebbâr, Ebû Abdullâh Muhammed b. Abdullâh b. Ebî Bekr. et-Tekmile li-Kitâbi’s-Sıla. ed. Abdüsselâm el-Herrâs. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1995.
30. İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasan İzzeddin Ali b. Muhammed. el-Kâmil fî’t-târîḫ. thk. Ömer Abdüsselâm Tedmürî. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1997.
31. İbnü’l-Fuvatî, Ebü’l-Fazl Kemâlüddîn Abdürrezzâk b. Ahmed. el-Ḥavâdisü’l-câmia ve’t-tecâribü’n-nâfia fi’l-mieti’s-sâbia. thk. Mehdî en-Necm. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
32. İbnü’l-Fuvatî, Ebü’l-Fazl Kemâlüddîn Abdürrezzâk b. Ahmed. Mecmau’l-âdâb fî mu‘cemi’l-elkâb. Tahran: Vizâret-i Ferheng u İrşâd-i İslâmî, 1416.
33. İbnü’l-İmâd, Ebü’l-Felâh Abdülhay b. Ahmed b. Muhammed. Şezerâtü’z-zeheb fî Ahbâri men zeheb. thk. Mahmûd el-Arnaût. Dımaşk-Beyrut: Dârü İbn Kesîr, 1986.
34. İbnü’n-Neccâr, Ebî Abdullâh Muhibbüddîn Muhammed b. Mahmûd. Zeylü Târîhi Bağdâd. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
35. İbnü’s-Sâî, Ebû Tâlib Tâcüddîn Ali b. Encüb. el-Câmiʿu’l-muḫtaṣar fî ʿunvâni’t-tevârîḫ ve ʿuyûni’s-siyer. thk. Mustafa Cevâd. Bağdat: Matbaʿatü’s-Süryâniyyeti’l-Katolikiyye, 1934.
36. İbnü’s-Sâî, Ebû Tâlib Tâcüddîn Ali b. Encüb. Nisâü’l-hulefâ el-müsemmâ cihâtü’l-eimmeti’l-hulefâ mine’l-ḥarâiri ve’l-imâ’. thk. Mustafa Cevâd. Kahire: Dâru’l-Maârif, 2. Basım, 1993.
37. İbnü’z-Ziyâ el-Mekkî, Ebü’l-Bekâ Bahâüddîn Muhammed b. Ahmed. Târîhu Mekkete’l-Müşerrefe ve’l-Mescidi’l-Harâm ve’l-Medîneti’ş-Şerîfe ve’l-Kabri’ş-Şerîf. thk. Alâ İbrahim, Eymen Nasr. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2004.
38. Jacobi, Renate. “Zumurrud K̲h̲ātūn”. The Encyclopaedia of Islam, New Edition (EI2). 11/571. Leiden: Brill, 2002.
39. Janâbî, Târiq Jawâd. Studies in Medieval Iraqi Architecture. Edinburgh: University of Edinburgh, PhD Thesis, 1975.
40. Kitapçı, Zekeriya. “Zümrüd Hâtun ve Abbâsi Hilâfetindeki Yerine Genel Bir Bakış”. Milli Kültür 90 (1991), 28-31.
41. Kitapçı, Zekeriya. Ortadoğu ve Eski Hilafet Ülkelerinde Aristokrat Türk ve Selçuklu Hâtunları. Konya: Yedi Kubbe Yayınları, 2014.
42. Ma‘rûf, Nâcî. Târîhu Ulemâi’l-Müstansıriyye. Bağdat: Matbaatü’l-‘Ânî, 1959.
43. Mahmûd, Salih Muhammed Zeki. Mahtûtu nüzhetü’l-ebsâr ve cüheynetü’l-ahbâr li’b-ni Ebi’s-Sürûr el-Bekrî. Kuala Lumpur: Malaya Üniversitesi, Akademiyyetü’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye, Yayımlanmamış Doktora Tezi, 2019.
44. Mâverdî, Ebü’l-Hasen Ali b. Muhammed b. Habîb. el-Aḥkâmü’s-sultâniyye. Kahire: Dârü’l-Ḥadîs, 2020.
45. Mütercim Âsım Efendi. el-Okyânûsul-basît fî tercemeti’l-kâmûsi’l-muhît: Kâmûsul Muhît Tercümesi. haz. Mustafa Koç. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 1. baskı., 2013.
46. Nuaymî, Ebü’l-Mefâhir Muhyiddîn Abdülkādir b. Muhammed b. Ömer ed-Dımaşkî, ed-Dâris fî Târîhi’l-Medâris, thk. İbrahim Şemseddîn, Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1990.
47. Rashid, Saad A. “Derbizübeyde”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 9/166. İstanbul: TDV Yayınları, 1994. Safedî, Salâhuddîn Halîl b. Aybeg b. Abdullâh. el-Vâfî bi’l-vefeyât. thk. Ahmed el-Arnaut, Türkî Mustafa, Beyrut: Dâru İhyâ-i’t-Türâs, 2000.
48. Semhûdî, Ebü’l-Hasan Nureddin Ali b. Abdullah b. Ahmed. Vefâü’l-vefâ’ bi-ahbâri dâri’l-Mustafâ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2006.
49. Sıbt İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Muzaffer Şemseddîn Yûsuf b. Kızoğlu. Mir’âtü’z-zamân fî tevârîḫi’l-a‘yân. thk. Muhammed Berekât - Kâmil Muhammed vd. Dımaşk: Dârü’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 2013.
50. Strika, Vincenzo. “The Turbah of Zumurrud Khātūn in Baghdād: Some Aspects of the Funerary Ideology in Islamic Art”. Annali dell’Istituto Universitario Orientale di Napoli 38/N.S. 28 (1978), 283-296.
51. Sümer, Faruk. “Tuğrul II”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 41/342-344. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
52. Tâcüddîn es-Sübkî, Ebû Nasr Tâcüddîn Abdülvehhâb b. Ali. Tabakâtü’ş-şâfiiyyeti’l-kübrâ. Thk. Mahmûd Muhammed et-Tancî - Abdülfettâh Muhammed el-Hulv. Kahire: Hicr li’t-Tıbâa ve’n-Neşr, 1992.
53. Takıyyüddîn el-Fâsî, Ebü’t-Tayyib Muhammed b. Ahmed b. Ali. el-ʿİkdü’s-semîn fî târîhi’l-beledi’l-emîn. ed. Muhammed Abdülkadir Atâ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998.
54. Takiyyüddîn el-Fâsî, Ebü’t-Tayyib Muhammed b. Ahmed b. Ali. Şifâü’l-ğarâm bi-ahbâri’l-Beledi’l-Harâm. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2000.
55. Uluçam, Abdüsselam. “Irak’taki Mukarnas Kubbeli Selçuklu Kubbeleri Hakkında”. Vakıflar Dergisi 21 (1999), 254-258.
56. Uluçam, Abdüsselam. Irak’taki Türk Mimari Eserleri. Ankara: Kültür Bakanlığı, 1989.
57. Yâkût el-Hamevî, Şihâbüddîn Ebû Abdullâh Yâkût b. Abdullâh er-Rûmî. Mu‘cemü’l-üdebâ’. thk. İhsan Abbas. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1993.
58. Yâkût el-Hamevî, Şihâbüddîn Ebû Abdullâh Yâkût b. Abdullâh er-Rûmî. Mu‘cemü’l-büldân. Beyrut: Dâru Ṣâdır, 1995.
59. Yılmaz, Hasan Kâmil. “Sühreverdî, Şehâbeddin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38/40-42. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.