Headgear Types Found in Ayrılık Çeşmesi Arab Cemetery, Kadıköy, Istanbul

Yıl 2025, Sayı: 46, 247 - 276, 31.12.2025

Ahmet Şen

https://doi.org/10.31591/istem.1737339

Öz

Ayrılık Çeşmesi Arab Cemetery, named after the fountain on Taşköprü Street in Kadıköy, which is known to have been built by Kızlarağası Gazanfer Ağa in the 17th century, is very important as it contains the gravestones of many historical figures. Generally, very few of the graves of members of the palace have survived to the present day. Some of the existing tombstones that have survived to the present day have broken head or body parts, and some of them have survived intact. Headgears, which varied according to various positions and titles during the Ottoman period, were a complementary piece of clothing worn on the head and showed the social status of the person. Headgears, which were generally sewn by filling fabric, felt or leather with cotton and formed by wrapping a turban around them in various shapes, were known by different names in different periods. The headgears located in the Ayrılık Çeşmesi Arab Cemetery in Kadıköy, Istanbul, which we examined in this study; They are classified into three categories as turban-dominated headgear, turban-dominated headgear and cap-dominated headgear. As a result of our examination of 794 graves in the Arab Cemetery; 17 turbans, including 4 ilmiye, 1 örfi, 2 kuka, 13 dardağan; 51 caps (kavuk), including 41 kâtibi, 3 nezkeb, 4 horasani, 2 paşalı, 1 serdengeçti, 1 destarlı kubbeli kalafat, and 1 zerrin cap (külah), totaling 75 headgears were identified. The remaining 719 graves out of 794 graves are women's graves, graves consisting of fes-type headgear and graves consisting of headgear with broken headgear. Since this research would exceed the limits of an article, the headgears and fes-type headgears seen on women's gravestones were not included in the study, and only the turban (sarık), cap (kavuk) and cone-type (külah) headgears found in the cemetery were tried to be classified. In addition, the study tried to identify similar examples of the headgeras found in the Arab Cemetery, both in other cemeteries in Istanbul and in cemeteries and graveyards in Anatolia, thus trying to determine the spread of the headgear types found in the Arab Cemetery in other regions.

Anahtar Kelimeler

Ottoman Headgear , Kavuk , Turban (Sarık) , Külah

İstanbul Kadıköy, Ayrılık Çeşmesi Arap Mezarlığında Bulunan Serpuş Türleri

Öz

Adını, Kadıköy’deki Taşköprü caddesi üzerinde bulunan ve 17. yüzyılda Kızlarağası Gazanfer Ağa tarafından yaptırıldığı bilinen çeşmeden alan Ayrılık Çeşmesi Arap Mezarlığı, pek çok tarihî şahsiyetin mezar taşlarını içinde barındırması sebebiyle oldukça önemlidir. Genellikle saray mensubu kişilerin kabirlerinin bulunduğu mezarlık alanından günümüze çok az bir bölümü ulaşabilmiştir. Mevcut mezar taşlarının çoğunun da başlık veya gövde bölümleri kırılmış, çok az bir kısmı ise sağlam ve dikili olarak mevcudiyetini koruyabişmiştir. Osmanlı döneminde çeşitli unvanlara göre farklılık gösteren serpuşlar, başa takılan ve kişinin sosyal statüsünü gösteren tamamlayıcı bir giyim kuşam aracıdır. Genellikle kumaş, keçe veya derinin içine pamuk doldurularak dikilen ve üzerlerine çeşitli şekillerde sarık sarılmasıyla oluşan serpuşlar, farklı dönemlerde farklı adlarla anılmıştır. Bu çalışmada ele aldığımız İstanbul Kadıköy, Ayrılık Çeşmesi Arap Mezarlığında bulunan başlık tipleri; sarık, kavuk veya külahın hâkim olduğu serpuşlar olmak üzere üç kategoride tasniflenmiştir. Arap Mezarlığı’nda bulunan 794 adet mezar üzerinde yaptığımız inceleme sonucunda; 4 ilmiye, 1 örfi, 2 kuka, 13 dardağan olmak üzere 17 sarık; 41 kâtibi, 3 nezkeb, 4 horasani, 2 paşalı, 1 serdengeçti, 1 destarlı kubbeli kalafat olmak üzere 51 kavuk ve 1 zerrin külah olmak üzere toplamda 75 serpuş tespit edilmiştir. 794 mezardan geriye kalan 719 mezar ise kadın mezarları, fes tipi başlıklı şahidelerden oluşan mezarlar ile başlık bölümü kırık şahidelerden müteşekkil mezarlardan oluşmaktadır. Bu araştırmada bir makale boyutu sınırları aşılacağından dolayı kadın mezar taşlarında görülen başlıklar ve fes tipi başlıklar çalışmaya dâhil edilmemiş olup sadece mezarlık alanında bulunan sarık, kavuk ve külah türlerinden oluşan serpuşlar tasnif edilmiştir. Ayrıca çalışmada Arap Mezarlığında bulunan serpuşların İstanbul’daki ve Anadolu’daki benzer örnekleri de tespit edilerek Arap Mezarlığı’nda yer alan serpuş türlerinin yayılımı saptanmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı Serpuşları , Kavuk , Sarık , Külah , Arap Mezarlığı.

Kaynakça

• Arseven, Celal Esad. ‘’Sarık’’. Sanat Ansiklopedisi. 4/176. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1975.
• Arseven, Celal Esad. “Baş Giyimi-Baş Giyeceği”. Sanat Ansiklopedisi. 1/182-184. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1983.
• Arslan, Ayşe. Edirne Üç Şerefeli Cami Haziresi. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2007.
• Aylar, Mustafa. Orhangazi İlçesinde ve Köylerinde Osmanlı Döneminden Kalma Mezar Taşları. Balıkesir: Balıkesir Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2012.
• Bozkurt, Nebi. “Sarık”. TDV İslam Ansiklopedisi. 36/152-153. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
• Bulut, Fatma. İzmir-Urla Merkezdeki Cami Hazirelerinde Bulunan Osmanlı Dönemi Mezar Taşları. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
• Çakar, Gülşen. Bursa Emir Sultan Mezarlığındaki 18. ve 19. Yüzyıl Mezar Taşları. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2007.
• Çal, Halit – İltar, Gazanfer. Giresun İli Mezar Taşları. Ankara: Giresun Valiliği Yayınları, 2010.
• Çal, Halit. “Göynük (Bolu) Şehri Türk Mezar Taşları’’. Vakıflar Dergisi 30 (2007), 295-381.
• Çal, Halit. “İstanbul Eyüp’teki Erkek Mezartaşlarında Başlıklar”. Tarihi Kültürü ve Sanatıyla Eyüpsultan Sempozyumu III. ed. İrfan Çalışkan 1/206-225. İstanbul: Eyüp Belediyesi Kültür Yayınları, 2000.
• Çal, Halit. Boyabat Mezar Taşları. Ankara: Boyabat Belediyesi Kültür Yayınları, 2015.
• Çavuş, Fatih. Osmanlı Mezar Taşlarının Sırları. İstanbul: Bilge Kültür Sanat, 2018.
• Çelik, Bayram. Ordu İli, Ünye İlçesi, Hacı Osman Ağa Camii Haziresindeki Mezar Taşları. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2012.
• Çetinaslan, Mustafa. Taşların Dili İnegöl Mezarlıkları ve Mezar Taşları. Bursa: Aras Kültür Sanat, 2021.
• Dalkılıç, Yeşim. İstanbul Üsküdar Şeyh Devati Mustafa Efendi Camii Haziresi’nde Bulunan Erkek Mezar Taşları. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Semineri, 2019.
• Daşdemir, Sema. İstanbul Selimiye Cami Haziresi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırma Enstitüsü, Lisans Tezi, 2011.
• Doğan, Burcu. Edirne Gazi Mihal Camisi Haziresi'ndeki Mezar Taşları. Edirne: Trakya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2007.
• Doğan, Mehmet. Büyük Türkçe Sözlük. İstanbul: Pınar Yayınları, 2008.
• Erdemir, Yaşar. Sırçalı Medrese Mezar Anıtları Müzesi. Konya: Konya Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Yayınları, 2009.
• Eyice, Semavi. “Ayrılık Çeşmesi Mezarlığı”. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. 4/488-499. İstanbul: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1994.
• Eyice, Semavi. “Ayrılık Çeşmesi”. TDV İslam Ansiklopedisi. 4/284-285. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
• Gedikli, İsmail. Akçaabat Yöresindeki Osmanlı Dönemi Mezar Taşları. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
• Gökler, Burak Muhammet – Köşklü, Zerrin. “Balıkesir Zağnoş Paşa Camii Haziresi’ndeki Kavuk Tipleri”. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 66 (2019), 453-478.
• Gökler, Burak Muhammet. Balıkesir Mezar Taşları. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
• Güçlü, İbrahim. Bayındır Yakapınar Köyü Mezar Taşı Kitabeleri. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2013.
• Gül, Selma. “Ayrılık Çeşmesi Mezarlığı XVIII. Yüzyıl Kadın Mezar Taşlarında Görülen Bezemeler”. Sanat Tarihi Yıllığı 26 (Şubat 2017), 69-103.
• Gülcü, Ali İhsan. Eyüp Sultan Türbeler ve Anıt Mezarlar. İstanbul: Eyüp Sultan Belediyesi Yayınları, 2018.
• Gün, Recep – Nefes, Eyüp. “Çarşamba Kurdahmetli Köyü Mezarlığındaki Tarihi Mezar Taşları”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 11/2 (2011), 135-166.
• Gündoğan, Bengü. Kastamonu Ferhat Paşa Camisi Haziresi Mezar Taşları. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2007.
• Güven, Süleyman. İstanbul Küçük Ayasofya Camii (Sergios Bakhos Kilisesi) Haziresinde Bulunan Osmanlı Dönemine Ait Mezar Taşları. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
• Hanoğlu, Canan. Batılılaşma Dönemi Rize Mezar Taşları. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2015.
• Hür Kamil Biçici, “Osmanlı Dönemi Ortakent Başlıklı Mezar Taşları”, Turkish Studies 7/4 (2012), 1063-1105.
• İltar, Gazanfer. Giresun İli Sahil Şehrindeki Osmanlı Mezar Taşları. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2005.
• İşli, Hayri Necdet. Osmanlı Serpuşları. İstanbul: Ebru Matbaacılık, 2009.
• İşli, Hayri Necdet. Yeniçeri Mezar Taşları. İstanbul: Turkuaz Yayınları, 2009.
• Kara, Hacer – Danışık, Şerife. Konya Mezarlıkları ve Mezar Taşları. Konya: Meram Belediyesi Kültür Yayınları, 2005.
• Kılıç, Atabey. “Manisa Demirci'de Görülen Alevî-Bektaşî-Rıfaî Meşrepli Bir Tarikat: Ma'rifîlik”. Turkısh Studies 158 (2007), 2-36.
• Koçu, Reşat Ekrem. “Ayrılık Çeşmesi”. İstanbul Ansiklopedisi. 3/1631. İstanbul: Nurgök Matbaası, 1960.
• Koçu, Reşat Ekrem. Türk Giyim, Kuşam ve Süslenme Sözlüğü. Ankara: Sümerbank Kültür Yayınları, 1967.
• Kökrek, Mehmet. “Osmanlı Serpûşları”. El Sanatları Dergisi 20 (2015), 45-53.
• Köşklü, Zerrin – Gökler, Burak Muhammet. “Umurbey Camii Haziresi’ndeki XIX. Yüzyıl Serpuşlu Mezar Taşları”. Turcology Research 80 (Mayıs 2024), 362-380. https://doi.org/10.62425/turcology.1424754
• Kucur, Sadi Süleyman. “Mezartaşları”, Antik Çağdan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi. İstanbul: İBB Kültür AŞ Yayınları, 2015.
• Kurtbil, Zeynep Hatice. Kadıköy Taşköprü Caddesi Mezarlığı. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2009.
• Kutlu, Hüseyin. Kaybolan Medeniyetimiz Hekimoğlu Ali Paşa Camii Haziresi’ndeki Tarihi Mezar Taşları. İstanbul: Damla Yayın Evi, 2005.
• Laqueur, Hans Peter. Hüve’l Baki İstanbul’da Osmanlı Mezarlıkları ve Mezar Taşları. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1993.
• Mermutlu, Bedri - Öcalan, Hasan Basri. Tarihi Bursa Mezar Taşları-I, Bursa Hazireleri. Bursa: Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2011.
• Nefes, Eyüp. Samsun Yöresinde Bulunan Mezar Taşları. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2002.
• Özkan, Serap. Geç Dönem Osmanlı Adana Mezar Taşları (18-20. YY). Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2009.
• Pakalın, Mehmet Zeki. “İlmiye Kıyafeti”. Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimler Sözlüğü. 2/57. Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1993.
• Sevin, Emine Nilüfer. Çorum Mezar Taşları. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2008.
• Sürün, Mustafa. İstanbul Şeyh Vefa Cami Haziresi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
• Süslü, Özden. Tasvirlere Göre Anadolu Selçuklu Kıyafetleri. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, 1989.
• Şen, Ahmet. “Manisa’nın Salihli İlçesi, Poyraz Köyü Mezarlığında Bulunan Osmanlı Dönemi Mezar Taşları”. Diyanet İlmi Dergi 59/4 (Aralık 2023), 1339-1372. https://doi.org/10.61304/did.1380575
• Şen, Ahmet. Manisa Salihli’de Osmanlı Dönemi Mezar Taşları. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
• Şen, Korkmaz. Eceabat’a Bağlı Bazı Merkezlerdeki Türk-İslam Dönemi Mezar Taşları. Çanakkale: Onsekiz Mart Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
• Tepekaya, Muzaffer vd. Manisa’da Osmanlı Dönemi Hazireleri. Manisa: Manisa Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2016.
• Tunçel, Gül. “Beypazarı Müzesi’ndeki Mezar Taşları”. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi 44 (2004), 267-284.
• Türker, Fatma. Sinop Seyyid Bilal Türbesi Haziresindeki Mezar Taşları. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2011.
• Uçar, Zeynep. İstanbul Çorlulu Ali Paşa Külliyesi Mezar Taşları. Antalya: Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
• Uğraşkan, Erol. Kastamonu Ferhat Paşa ve Atabey Gazi Camileri’nin Hazirelerindeki Mezar Taşları. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2007.
• Uğurluel, Talha. İstanbul Tahtakale’de Yavaşça Şahin Haziresi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2007.
• Uluer, Bircan. İzmir Çeşme (Merkez) ve Alaçatı’daki Osmanlı Dönemi Mezar Taşları. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
• Varol, Abdulhalim. Aydın Koçarlı Cihanoğlu Camii Haziresi Mezar Taşları. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
• Varol, Abdulhalim. Aydın Kuşadası Adalızade Mezarlığı Osmanlı Mezar Taşları. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019.
• Yariş, Sahure. Üsküdar’da Yer Alan Bir Grup Cami Haziresindeki Mezar Taşları. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2010.
• Yeni, Özgür. Sinop Arkeoloji Müzesi'nde Sergilenen Türk-İslam Dönemi Mezar Taşları. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2009.
• Yer, Kader. Trabzon Sülüklü Şehir Mezarlığındaki 18. Yüzyıl Mezar Taşları. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2004.
• Yılmaz, Edip. İzmir Ödemiş’teki Türk-İslam Devri Mezar Taşları. Van: Yüzüncüyıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2013.
• Yılmaz, Hande. Anadoluhisarı Sultan II. Bayezid Han Mezarlığı Mezar Taşları (Pafta No:54). Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2009.
• Zeybek, Recep. Denizli Kabristanlığında XVIII. ve XIX. Yüzyıldan Kalma Mezar Taşlarının Tahlili. Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2001.