Cas Material Decorations Used in Housing and Religious Architecture in Hasankeyf Citadel

Yıl 2025, Sayı: 46, 361 - 398, 31.12.2025

Resul Yelen

https://doi.org/10.31591/istem.1739105

Öz

An analysis of monumental architecture in Anatolia reveals the presence of edifices belonging to diverse civilisations and construction cultures, each unique to their respective regions. The construction methods and materials utilised in regional architecture have the capacity to endure for extended periods of time. Hasankeyf, located on the banks of the Tigris River, has been inhabited since ancient times and is regarded as a significant centre for medieval Turkish-Islamic architecture. The city of Hasankeyf is divided into two distinct areas: the "lower city" (outer bailey) and the "upper city" (citadel). The architectural features of the Late Ottoman and Early Republican Period buildings in Hasankeyf Castle are distinguished by the utilisation of local construction and ornamentation materials. The mortar obtained by grinding gypsum, that is, gypsum stone specific to the region, is referred to as "cas" mortar. The construction of buildings in Hasankeyf Citadel primarily utilised rubble stone and cas mortar as primary building materials. The cas mortar employed in these structures functioned as a binding agent, a component of plaster, and an element of ornamentation. Evidence of decorative elements composed of cas material has been unearthed in residential dwellings and places of worship. The decorations were created through a variety of techniques. The decorative elements of the facade, entrance opening, wall, window, niche, hearth, mihrab and cover are all found to be adorned with calligraphy. The ornaments incorporate geometric, floral and symbolic elements. It is evident that the decorative plaster and stone elements found in medieval architecture in Hasankeyf were replicated in late Ottoman buildings. The presence of cast ornamentation has also been observed in the cities of Siirt and Diyarbakır. The decorative elements in these areas bear a resemblance to those observed in Hasankeyf Citadel. The documentation of the cas material, a local practice, will prove useful for future conservation studies.

Anahtar Kelimeler

Hasankeyf Castle , Housing , Gypsum Stone , Cas Mortar , Ornamentation

Teşekkür

I would like to thank Assoc. Prof. Dr. Zekai Erdal, Head of the Hasankeyf Excavations, for suggesting the research topic and for his guidance. I also thank the excavation team, and Specialist Hasan Çolakoğlu for his assistance in taking some of the photographs.

Hasankeyf İç Kalesi’ndeki Konutlarda ve Dini Mimaride Kullanılan Cas Malzemeli Süslemeler

Öz

Anadolu mimarlık tarihi açısından zengin örnekler barındıran bir coğrafyadır. Farklı medeniyetlere ait anıtsal yapılara rastlanıldığı gibi yörelere özgü inşa kültürleri de görülmektedir. Bölgesel mimarlık faaliyetlerinde uygulanan inşa yöntemleri ve kullanılan malzemeler uzun yıllar süreklilik içerisinde devam etmiş ve fazla değişikliğe uğramamıştır. Bu olguya en iyi örneklerden biri tarihi Hasankeyf kentidir. Dicle nehri kenarındaki Hasankeyf, Eski Çağlardan itibaren yerleşimin olduğu bir mevkiidir ve Orta Çağ Türk-İslam mimarisi için de önemli bir merkezdir. Hasankeyf, “Aşağı Şehir” (Dış Kale) ve “Yukarı Şehir” (İç Kale) olarak iki bölgeye ayrılmaktadır. Hasankeyf İç Kalesi’ndeki geç dönem Osmanlı ve Erken Cumhuriyet dönemi yapı uygulamalarında kullanılan mahallî bir inşa ve süsleme malzemesi dikkat çekmektedir. Bölgeye has jips yani alçıtaşının öğütülmesiyle elde edilen harca “cas” adı verilmektedir. Hasankeyf Şehri’ndeki meskenlerin ve dini mimarinin inşaasında kullanılan moloz taş ve cas harcı ana malzeme olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu yapılarda bağlayıcı harç olarak uygulanan cas, aynı zamanda sıva ve süsleme öğesi olarak da kullanılmıştır. Mağara, mağara-kâgir ve kâgir konutlar ile mescitlerde cas malzeme ile yapılan bezemeler tespit edilmiştir. Bu cas süslemeler farklı yapım teknikleriyle oluşturulmuştur ve bazı örneklerde siyah boya kullanılmıştır. Mekanların cephe, giriş açıklığı, duvar, pencere, niş, ocak, mihrap ve örtü unsurlarında cas süslemeye rastlanılmaktadır. Bezemelerde geometrik biçimler, bitkisel süslemeler ve sembolik öğeler bulunmaktadır. Bazı motiflerin kadim bir uygulama olduğu ve yerel mimaride tekrarlandığı anlaşılmaktadır. Hasankeyf Orta Çağ mimarisinde görülen alçı ve taş süslemeli kompozisyonlar geç dönem Osmanlı yapılarında cas malzeme kullanılarak yinelenmiştir. Hasankeyf’e yakın olan Siirt ve Diyarbakır’da da cas süsleme uygulamalarına rastlanılmaktadır. Bu bölgelerdeki cas bezemelerle Hasankeyf İç Kalesi’ndeki örnekler benzerlik göstermektedir. Hasankeyf İç Kalesi’nde yerel yöntemlerle yapılan cas malzemeli süslemelerin belgelenmesi ve değerlendirilmesi sonraki koruma çalışmalarında faydalı olacaktır.

Anahtar Kelimeler

Hasankeyf Kalesi , Konut , Jips Taşı , Cas Harcı , Süsleme

Teşekkür

Araştırma konusunu öneren ve yönlendirici olan Hasankeyf Kazısı Kazı Başkanı Doç. Dr. Zekai Erdal’a, kazı ekibine ve bazı fotoğrafların çekilmesinde yardımcı olan Uzm. Hasan Çolakoğlu’na teşekkür ederim.

Kaynakça

• Akın, Can Tuncay vd., “Preservation Initiatives fort he Truncated Pyramid-Shaped Tradational Houses of Siirt, Turkey”. Frontiers of Architectural Research 5 (2016), 36-370. https://doi.org/10.1016/j.foar.2016.06.005
• Akyol, Ali Akın - Yılmaz, Mesut. “Hasankeyf Er Rızık Camii Minaresi Yapı Malzemelerinin Arke-ometrik Analizleri”. TÜBA-AR 26 (2020), 159-175. DOI : 10.22520/tubaar.2020.26.009
• Baş, Gülsen. “Diyarbakır’daki Geleneksel Konut Mimarisinde Süsleme Anlayışı”. History Studies 2/1 (2010), 310-338. http://dx.doi.org/10.9737/hist_51
• Bekleyen, Ayhan vd., “Siirt Yöresel Konut Mimarisi”. Uluslararası Siirt Sempozyumu. 564-581. İzmir: Şarkiyat Araştırmaları Derneği, 2007.
• Boran, Ali vd., Kurtalan’daki Selçuklu ve Osmanlı Dönemi Eserleri. Ankara: Siirt Valiliği, 2009.
• Boran, Ali vd., Siirt’teki Kültür Varlıkları. İstanbul: Siirt Valiliği, 2013.
• Boran, Ali vd., Tillo’daki Tarihi Eserler. İstanbul: Siirt Valiliği, 2013.
• Darkot, Besim. “Hısn Keyfa”, İslâm Ansiklopedisi. V.I/452-454. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1987.
• Erdal, Zekai - Tümer, Şerif. “Hasankeyf: “Küçük Saray” Mimarisi Üzerinde Bir Değerlendirme”, Milli Saraylar 23 (2022), 32-51.
• Erdal, Zekai. “Hasankeyf Kazısı 2022 Yılı”. 43. Kazı Sonuçları Toplantısı. ed. Soner Ateşoğulları. 3/473-488. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2023.
• Gabriel, Albert. Voyages Archeoloqioues Dans La Turquie Orientale. Paris: E. De Boccard, 1940.
• Gökhan Baydaş, Özden. Tillo’daki Mimari Eserler. Ankara: T.C Kültür Bakanlığı, 2002.
• Gökler, Burak Muhammet. “Yaşam Çiçeği ve Osmanlı Cami Mimarisine Yansımaları”. Selçuk Türkiyat 60 (2023), 133-152. https://doi.org/10.21563/sutad.1405240
• Karahan, Gülay - Erşahin, Sabit. “Jips: Özellikleri, Çevresel Davranışları ve Toprak Islah Maddesi Olarak Kullanımı”. Anadolu Orman Araştırmaları Dergisi 2/1-2 (2006), 45-53.
• Koday, Saliha vd., “Siirt İlinde Bir Mesken Kültürü: Cas Evleri”. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 21/4 (2017), 1369-1385.
• Kozbe, Gülriz (ed.). Batman Kültür Envanteri. 3. Batman: Batman Valiliği, 2017.
• Mutlu, Mehmet. Siirt Mezar Taşları. Van: Yüzüncü Yıl Üni. Sos. Bil. Ens., Yüksek Lisans Tezi, 2006.
• Oğuzoğlu, Yusuf. “Hasankeyf”, TDV İslâm Ansiklopedisi. 16/364-368. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
• Oluş Arık, Mehmet. Hasankeyf Üç Dünyanın Buluştuğu Kent. İstanbul: İş Bankası Yayınları, 2003.
• Peker, Ali Uzay. “Hasankeyf Yukarı Şehir Arkeolojik Park Belgeleme Çalışmaları 2002”. Ilısu ve Karkamış Baraj Gölleri Altında Kalacak Arkeolojik ve Kültür Varlıklarını Kurtarma Proje-si 2002 Yılı Çalışmaları. Ed. Numan Tuna ve Owen Doonan. 341-373. Ankara: TAÇDAM, 2011.
• Tayla, Hüsrev. Geleneksel Türk Mimarisinde Yapı Sistem ve Elemanları. İstanbul: TAÇ Vakfı, 2007.
• Tümer, Şerif. “Hasankeyf Kalesi’ndeki Bir Kaya Oyma Konut ve Düşündürdükleri”. 1. Uluslararası Hasankeyf Bilimsel Çalışmalar ve İnovasyon Kongresi. ed. Bahar Altunok ve İlyas Erpay. 46-52 Ankara: İksad, 2021.
• Tümer, Şerif. “Hasankeyf Kalesi’nden Üç Konut Örneği”. Tüba-Ked 26 (2022), 231-242. https://doi.org/10.22520/tubaked2022.26.012
• Uluçam, Abdüsselam. “Hasankeyf Şehabiye Medresesi (Sultan Süleyman Külliyesi)”. Selçuklu Medeniyeti Araştırmaları Dergisi 5/5 (2020), 37-58. https://doi.org/10.47702/sematr.2020.3
• Uluçam, Abdüsselam. Arkeolojik Kazılar Işığında Hasankeyf. 1-2. Cilt. İstanbul: Ege Yayınları, 2021.
• Uluçam, Abdüsselam. Hasankeyf Tarihi ve Arkeolojik Sit Alanı Araştırma, Kazı ve Kurtarma Projesi 2006-2007 Çalışmaları. Ankara: GAP, 2007.
• Uluçam, Abdüsselam. Hasankeyf Tarihi ve Arkeolojik Sit Alanı Araştırma, Kazı ve Kurtarma Projesi 2004-2005 Çalışmaları. Ankara: T.C. Başbakanlık GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı, 2007.
• Yılmaz, Mesut vd., “Kısmen Baraj Gölü Suları Altında Kalacak Olan Hasankeyf Yamaç Külliyesinin Sağlamlaştırılması, Korunması ve Sergilenmesine Yönelik Uygulamalar”, Amisos 5/9 (2020), 413,439. https://doi.org/10.48122/amisos.755550
• Yurttaş, Hüseyin. Hasankeyf Yapılarının Sanat Tarihimizdeki Yeri. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sos. Bil. Ens., Doktora Tezi, 1991.