Erken Devir İslam Mabetleri ve Oryantalistler-I: Kâbe ve Mescid-i Nebî Yapıları Hakkında Oryantalist İddialara Cevaplar

Yıl 2025, Sayı: 46, 535 - 566, 31.12.2025

Fettah Aykaç

Öz

Öz
Avrupa’da 18. yüzyıldan itibaren akademik araştırmalar ve kariyer alanlarının gelişmesiyle birlikte arkeoloji, mimarlık tarihi, sanat ve sanat tarihi eğitiminde de yeni alanlar açılmış, bu alanlarda yapılan araştırmalar dünyanın her köşesine uzanmaya başlamıştı. Bunun sonucu olarak da insanlığın tüm dünyada kurduğu medeniyetler ve bunların geriye bıraktıkları mimari eserlerde mercek altına alınmıştı. Bu çerçevede İslâm’ın (Mekke, Medine, Kudüs ve Şam gibi) en önemli şehirlerindeki İslâm mimarisinin erken devrine ait önemli yapılar da Avrupalı araştırmacılar tarafından yakından incelenmeye başlanmıştı. O dönemde Avrupa dillerinde İslam’ın erken devrine ait yapılar hakkında yeterli sayıda yayın, Arapça’dan yapılmış tercüme bulunmamakta idi. Dolayısıyla her araştırmacı mevcut çevirilerdeki farklı rivayetlerden kendince uygun bulduğu nakli tek doğru görüş olarak kitabına almış, hakkında bilgi olmayan konularla ilgili olarak da kendilerince yeni tahminlerde bulunmuşlardır. Bu da çok sayıda Avrupalı amatör veya akademisyen araştırmacıların İslam Mimarisi hakkında da tarihî, siyasî, mimari, sosyal ve kültürel konularla ilgili yayınlarında tutarsız bilgiler ve görsellere yer vermişlerdir.
Türkiye’de bu alanda akademik çalışmalar çok geç başladığı için bu önemli yapılar hakkındaki bilgiler yine Avrupa’da yapılmış yayınlardan alınarak aktarılmış, çoğu temelsiz, tutarsız görüşler doğru bilgilermiş gibi ilgili ders kitaplarında işlenmiş ve işlenmeye devam edilmektedir. Son yıllarda oryantalistlerin erken İslam mimarisi hakkındaki yayınlarında ortaya koydukları iddialara dikkat çeken az sayıda da olsa akademik çalışmalar yapılsa da bu çalışmaların eğitim-öğretimde kullanılan yardımcı kaynaklara henüz yansımamıştır. Bu araştırma makalesinde nitel araştırma yöntemi ile alandaki yayınlar belirlenmiş ve Kâbe ile Mescid-i Nebî yapısı hakkında yabancı kaynaklarda mevcut olan bilgilerdeki tutarsız ve yanlış olduğuna inanılan görüş ve iddialar tespit edilmiştir. Ayrıca bu yapılar hakkında Oryantalist araştırmacıların ortaya attığı tutarsız bazı görüşlere cevaplar verilerek literatürde mevcut olan boşluğun doldurulmasına katkı sağlanmıştır.
Anahtar Kelimeler: Erken Devir İslam Mimarisi, Oryantalist İddialar, Oryantalistlere Cevaplar, Kâbe, Mescid-i Nebî.

Anahtar Kelimeler

Erken Devir İlsâm Mimarisi , Oryantalist İddialar , Oryantalistlere Cevaplar , Kâbe , Mescid-i Nebî

Early Islamic Masjids and Orientalist-I: Responses to Orientalist Claims Regarding the Structures of the Kaba and Prophet’s Mosque

Öz

Abstract
With the development of academic researches and career fields in Europe from the 18th century onwards, new fields were opened in archaeology, architectural history, art history educations. As a result, the civilizations around the world and the architectural works they left behind were also put under the spotlight.
In this context, important structures belonging to the early period of Islamic architecture in important cities of Islam (Mecca, Medina, Jerusalem and Damascus etc.) began to be closely examined by European researchers.
At that time, there were insufficient publications or Arabic translations in European languages about early Islamic architecture. Therefore, each researcher included in their book the narratives they found most appropriate from the various existing translations as the only valid view. This has led to many European amateur or academic researchers providing inconsistent information in their publications on various issues regarding Islamic Architecture. Since academic studies in this field started very late in Turkey, information about these important structures was taken from European publications via translations and most of the ewak views were processed and in relevant textbooks as if they were true information. Although there have been a few academic studies in Turkish in recent years drawing attention to the claims made by orientalists, these studies have not yet been reflected in the auxiliary resources used in education yet.
This research article, using a qualitative research method, puts examples in the field and identifies inaccurate views and claims in foreign sources regarding the Kaaba and the Propeth’s Mosque structures. It also addresses some inconsistent views raised by Orientalist researchers regarding these structures, thus contributing to filling a gap in the literature.
Keywords: Early Islamic Architecture, Orientalist Claimes, Responses to Orientalists, Kaba, Propeth’s Mosque.

Anahtar Kelimeler

Early Muslim Architechture , Orientalist Claims , Responses to Orientalists , Kâba , Prophet's Masjid

Kaynakça

• Aycan, İrfan. “Mervan I”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 29/225-227. İs-tanbul: TDV Yayınları, 2004.
• Aykaç, Fettah- Doğanay, Aziz “Oryantalistlerin Şam Emeviyye Câmii ile Diyarbakır Ulu Câmii Hakkındaki İddiaları Ve Bu İddialara K.A.C. Creswell’in Cevapları Üzerine Yeni-den Düşünme”, Anasay, Mayıs 2018, 2/4, 13-36.
• Aykaç, Fettah. K.A.C. Creswel’e Göre Erken Devir İslam Mimarisi. 2 Cilt. İstanbul: MMG, Mimar ve Mühendisler Grubu Yayınları, 2020.
• Azizova, Elnure. “Zülmecâz”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 44/570-571. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
• Bozkurt, Nebi - Küçükaşçı, Mustafa Sabri. “Mekke” Türkiye Diyanet Vakfı İslam An-siklopedisi. 28/555-563. İstanbul: TDV Yayınları, 2003.
• Bozkurt, Nebi. “Mescid-i Nebevî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 29/281-290. İstanbul: TDV Yayınları, 2004.
• Bulut, Yücel. Oryantalizmin Kısa Tarihi. İstanbul: Küre Yayınları, 2017.
• Can, Yılmaz. İslâm’ın Üç Kutsal Mabedi. İstanbul: Ensar Yayınları, 2008.
• Creswell, K.A.C. Early Muslim Architecture, Umayyads, Early Abbâsîds & Tolunids, Second Edition, Volume I- Part I & Volume I-Part II. New York: Hacker Art Books, 1969/1979.
• Ezraki, Ebü'l-Velid Muhammed b. Abdullah. Kabe ve Mekke Tarihi, çev. Yunus Vehbi Yavuz, Feyz Yayınları İstanbul:1983.
• Grabar, Oleg, İslâm Sanatının Oluşumu, (Çev. Nuran Yavuz), Hürriyet Vakfı Yay., İs-tanbul: 5.Baskı, 1988, Kalan Yay., 2010.
• Hıllenbrand, Robert. İslâm Sanatı ve Mimarlığı, İstanbul: 2005.
• Hoag, John D. Islamic Architecture, New York: 1997.
• İslâm Ansiklopedisi (1940-1987), Leiden, İslâm Ȃlemi Tarih, Coğrafya, Etnografya ve Biyografya Lugati, Kültür Ve Turizm Bakanlığı, İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, I-Ixx +Ekler: 1978-1987.
• Kapar, Mehmet Ali. “Muaviye b. Yezid”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 30/335-336. İstanbul: TDV Yayınları, 2005.
• Koyuncu, Yakub. İrşad’ül Hacc. İstanbul: Puan Tour Yayınları, 2006.
• Küçükaşçı, Mustafa Sabri. “Harre Savaşı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 16/245-247. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
• Küçükaşcı, M. Sabri. Cahiliye’den Emevîler’in Sonuna Kadar Haremeyn. İstanbul: İsar Vakfı Yayınları, 2003.
• Lings’Martin, Https://www.kalamullah.com/Martin%20Lings/muhammad_martin_Lings.pdf adresinde M.Lings, Muham-mad: His Life Based on the Earliest Sources, p.304 (Erişim Tarihi 29.05.2025).
• Lings’Martin, İlk Kaynaklara Göre Hazreti Muhammed'in Hayatı çev. Nazife Şişman, Martin Lings;, İstanbul, İz Yayınları, 1991.