İslam Coğrafyasında Bir Hükümdar Kadın: Yemen Melikesi Ervâ bint Ahmed es-Suleyhi

Öz

İslâm tarihi boyunca kadının siyasî alandaki varlığı ya da rolleri mutlak olarak tek tip bir yapı arz etmemiş; içinde bulunulan zaman dilimi, coğrafya, kültür, toplumsal kurallar ve herhangi bir mezhebe olan bağlılık gibi çeşitli unsurlara göre farklılık göstermiştir. Bu nedenle kadının siyasî hayattaki varlığı ya da siyasî hayata herhangi bir şekilde dahil oluşu her dönemde ve her bir toplumda birbirinden farklı bir gelişim ve değişim süreci çerçevesinde şekillenmiştir. Teorik tartışmaların ötesinde kadının siyasî alandaki konumuna dair uygulamalarda ortaya çıkan bu farklılıklar aynı zamanda bir toplumun kendine mahsus özelliklerinin ve içinde bulunduğu şartların tarihî iz düşümleridir. İlk dönemlerden itibaren siyasî alana dair kadınların bazı tasarruflarından bahsetmek mümkün olmakla birlikte sonraki süreçte genellikle siyasî alanda daha pasif bir konumda oldukları görülmektedir. XI. asrın sonlarına gelindiğinde İslâm siyaset geleneğinde bu söz konusu konumun aksine yönetim yetkisini elinde tutup adına hutbe okunan ve bulunduğu coğrafyada siyasî olaylara yön veren bir kadın figür dikkat çekmektedir. Nitekim Yemen’de 439-532/1047-1138 yılları arasında hüküm süren Suleyhî hanedanına mensup olan Melike Ervâ bint Ahmed es-Suleyhî (ö.532/1138), yarım asrı aşkın iktidar süreci ve sergilediği yönetimiyle İslâm siyaset geleneğinde eşine az rastlanır bir konum elde eden önemli kadın şahsiyetlerden biri olmuştur. Bu makalede, Müslüman toplumda kadının siyasî alandaki varlığı ve rolünün değişimi konusunda önemli ve nadir bir örnek teşkil eden Melike Ervâ bint Ahmed’in uzun soluklu yönetimi merkeze alınarak iktidara gelişinin arka planında yer alan temel dinamiklerin neler olduğu değerlendirilmiştir. Ayrıca bölge halkının güven ve sevgisini kazanıp “Seyyidetü’l-Hürre” lakabıyla anılan Melike Ervâ bint Ahmed’in yönetim anlayışı ve dinî misyonu toplumsal etkileriyle birlikte analiz edilerek siyasî ve dinî liderliği ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Tarihi
• Ervâ bint Ahmed
• Suleyhiler
• Yemen
• Fâtımîler

A Female Sovereign in the Islamic World: Queen of Yemen Arwa bint Ahmad al-Sulayhi

Öz

Throughout Islamic history, women's presence or roles in the political arena have not been uniform; they have varied according to various factors such as the time period, geography, culture, social norms, and affiliation with any particular sect. For this reason, women's presence in political life or their involvement in political life in any way has taken shape within the framework of a process of development and change that has differed in each period and in each society. Beyond theoretical debates, these differences in the practical application of women's position in the political arena are also historical reflections of a society's unique characteristics and circumstances. Although it is possible to mention some of the contributions of women to the political arena from the earliest periods, it is evident that they generally assumed a more passive role in politics in later periods. By the end of the 11th century, contrary to this position in Islamic political tradition, a female figure who held administrative authority, had sermons read in her name, and influenced political events in her region attracted attention. Queen Arwa bint Ahmad al-Sulayhi (d. 532/1138), a member of the Sulayhi dynasty that ruled Yemen between 439-532/1047-1138, was one of the most important female figures in Islamic political tradition, having achieved a position rarely seen before due to her more than half a century of rule and her administration. This article focuses on the long reign of Queen Arwa bint Ahmad, who represents an important and rare example of the changing presence and role of women in the political sphere in Muslim society, and evaluates the fundamental dynamics behind her rise to power. Additionally, the governance approach and religious mission of Queen Arwa bint Ahmad, who earned the trust and affection of the local population and was known by the title “Sayyida Hurra,” were analyzed in conjunction with their social impacts, examining her political and religious leadership.

Anahtar Kelimeler

• Islamic History
• Arwa bint Ahmad
• Sulayhids
• Yemen
• Fatimids

Kaynakça

1. Belâzürî, Ebu’l-Hasen Ahmed b. Yahyâ. Ensâbü’l-eşrâf. thk. Süheyl Zekkâr-Riyâd ez-Ziriklî. 13 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1996.
2. Çelik, Havva İslam-Durmuş, Efe. “Fâtımî Devlet Yönetiminde Etkin Bir Kadın: Sittülmülk”. Tarih Araştırmaları Dergisi 42/73 (Mart 2023), 55-71.
3. Daftary, Farhad. “Sayyida Hurra: The Ismâ’ili Sulayhid Queen of Yemen”. Women in the Medieval Islamic Word: Power, Patronage and Piety. ed. Gavin R. G. Hambly. 117-130. New York: St. Martin’s Press, 1998.
4. Daftary, Farhad. İsmaililier: Tarihleri ve Öğretileri. çev. Ahmet Fethi. İstanbul: Alfa Yayınları, 2017.
5. Demircan, Adnan. “Dört Halife Döneminde Hz. Âişe’nin Siyasi Tutumu”. Mü’minlerin Annesi Hz. Âişe Uluslararası Sempozyum Bildirileri, ed. Ali Aksu. 63-76. Sivas: Sivas Beledi-yesi Kültür Müdürlüğü, 2017.
6. Ecer, Münir. Fâtımîler Döneminde Eğitim. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
7. Eser, Mithat. “Tarihi Realite Açısından Hz. Peygamber’in Soyunun Kutsallığı Anlayışı ve Bu Anlayışın Çıkış Sebepleri”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 28/28 (Mayıs, 2009), 85-104.
8. Fadlî, Şevkî Dirhem Abdullah. el-Hayâtü’l-ʻılmiyye fî ıklîmi-i Cible hılâlî ahdis-Suleyhıyyîn. Mısır: Câmiatü Esyût, Külliyetü Âdâb, Yüksek Lisans Tezi, 2005.

9. Güzel, Fatih. “İlk İki Asrında Abbâsî Devlet Yönetiminde Kadınların Etkisi”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 13/69 (Mart 2020), 1387-1395.
10. Hamdani, Abbas. “Arwa”. Medieval Islamic Civilization: An Encycclopedia Vol. I. ed. Josef M. Weri. New York: Routledge Taylor&Francis Group, 2006.
11. Hemdânî, Hüseyin b. Feyzullah-Cühenî, Hasan Süleyman Mahmud. es-Suleyhiyyûn ve’l-hareketü’l-Fâtımiyye fi’l-Yemen. Beyrut: Dâru’l-Tenvîr, 3. Basım, 1986.
12. İbn Fehd, Necmüddîn Ömer b. Fehd b. Muhammed. İthâfü’l-verâ bi-ahbâri Ümmi’l-kurâ. thk. Fehîm Muhammed Şaltût. 5 cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1403/1983.
13. İbn Haldûn, Ebû Zeyd Veliyyüddîn Abdurrahman b. Muhammed. Kitâbü’l-ʻİber ve dîvânü’l-mübtedeʾ ve’l-haber fî eyyâmi’l-ʻArab ve’l-ʻAcem ve’l-Berber ve men-âsarahüm min-zevi’s-sultâni’l-ekber. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1981.
14. İbn Müyesser. Muhammed b. Ali b. Yûsuf. Ahbâru Mısr. nşr. M. Henri Masse. 2 Cilt. Kahire: Matbaatü’l-Ma’hedi’l-Ala’l-Fransî, 1919.
15. İbn Tağriberdî, Ebu’l-Mehâsin Cemâlüddîn Yûsuf. en-Nücûmü’z-zâhire fî mülûki Mısr ve’l-Kâhire. 16. Cilt. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısrıyye, 1348/1929.
16. İbnü’l-Esîr, İzzüddîn Ali b. Muhammed. el-Kâmil fi’t-târih. thk. Ebu’l-Fidâ Abdullah el-Kâdî. 11 cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1407/1987.
17. İdrîs, İmâdüddin b. Hasan el-Kureşî. Târîhu’l-hulefâi’l-Fâtımiyyîn bi’l-Mağrib. thk. Muham-med el-Yalâvî. Beyrût: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1985.
18. İdrîs, İmâdüddin b. Hasan el-Kureşî. ʻUyûnü’l-ahbâr ve fünûnü’l-âsâr. thk. Eymen Fuâd Seyyîd. Kahire: Dârü’l-Kütüb, 2019.
19. Kallek, Cengiz. “Biat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/120-124. İstanbul: TDV Yayınları, 1992, 122.
20. Kamit, Maşide. Abbâsî Hilâfetinde Sünnî-Şiî İktidar Mücadelesi (Kâim-Biemrillah Dönemi 422-467/1031-1075). İstanbul: Gece Akademi, 2018.
21. Karan, Cuma. “Abbasi Sarayında Ümmüveledlerin Yönetime Etkisi: Hayzüran, Şağâb ve el-Kahramâniye Örneği”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi 54, (Aralık, 2020/2), 379-402.
22. Kasîr, Seyfeddîn. İbn Havşeb ve’l-hareketü’l-Fâtımiyye fî’l-Yemen. Dımaşk: Dârü’l-Yenâbî, 1993. Köse, Feyza Betül. “Siyasi Muhalif Olarak Müslüman Kadın”. Siyasette Müslüman Kadın, ed. Feyza Betül Köse. 76-102. İstanbul: Ensar Yayınları, 2021.
23. Makrizî, Ebû Muhammed Takıyyüddîn Ahmed b. Ali. İttiʻâzü’l-hunefâʾ bi-ahbâri’l- eʻimmeti’l-Fâtımiyyîn el-hulefâʼ. 3 Cilt. thk. Muhammed Hilmi Muhammed Ahmed. Kahire: Mec-lisü’l-A’la li’ş-Şuûni’l-İslamiyye, 2. Basım, 1996.
24. Mesʻûdî, Ebu’l-Hasen Ali b. Hüseyin. Mürûcü’z-zeheb ve meʻâdinü’l-cevher. 4 Cilt. Beyrût: Mektebetü’l-Asriyye, 2005.
25. Müstansır Billâh el-Fâtımî. es-Sicillâtü’l-Müstansıriyye. thk. Abdülmün’im Mâcid. Kahire: Dârü’l-Fikri’l-Arabî, 1954.
26. Öz, Mustafa. “Müeyyed-Fiddîn”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/482-483. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
27. Seyyid, Eymen Fuâd. “Necâhîler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/474. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
28. Taberî, Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr. Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk. 11 Cilt. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrahim. Mısır: Dâru’l-Maârif, 2. Basım, ts.
29. Tomar, Cengiz. “Suleyhîler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/480-481. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
30. Tomar, Cengiz. “Yemen”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 43/401-406. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
31. Umâre el-Yemenî, Ebû Muhammed Necmüddîn Umâre b. Ebi’l-Hasen, Târîhu’l-Yemen. thk. Muhammed b. Ali el-Ekva’. Kahire: Matbaatüs’-Saâde, 2. Baskı, 1976.
32. Varol, Mehmet Bahaüddin. “İslam Tarihinin İlk İki Asrında Simge Renkler ve Siyasî Anlamları”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17/17 (Haziran, 2004), 111-126.
33. Ya’kûbî, Ahmed b. Ebî Ya’kûb b. Ca’fer. Târîhu’l-Ya’kûbî. 2 Cilt. Beyrût: Dâru Sâdr, 1992.