Ottoman Period Gravesstones in the Cemetery of Erbaa Ulu Mosque

Yıl 2025, Sayı: 46, 317 - 360, 31.12.2025

Müslüm Aydın , Faruk Narmanlı , Recep Gün

https://doi.org/10.31591/istem.1746768

Öz

Grave structures were considered significant among pre-Islamic Turks, and this understanding continued after the Turks embraced Islam. During the Classical Period of the Ottoman Empire, grave structures reached their most magnificent phase in terms of dimensions, form, and ornamentation. In the Westernization period, European-style decorative motifs began to appear frequently in grave architecture. While the expectation of prayers for the deceased forms the foundation of the inscriptions on tombstones, these inscriptions also provide information about the identity, profession, and lineage of the deceased. The writings, figures, and decorations found on these tombstones reflect not only the cultural characteristics of the society but also the social status of the people and their perceptions of death. Therefore, studies conducted on these stones contribute significantly to understanding the historical richness of the society.
The subject of this study is the Ottoman-era tombstones located in the cemetery (hazire) of the Erbaa Ulu Mosque. Although there are many tombstones in the cemetery, the study is limited to 18 graves due to their similar characteristics. The graves were examined on-site, photographed, and measured. The study provides detailed information on the materials and techniques used in the construction of these graves, their construction dates, the forms of the tombstones, their dimensions, headings, decorative elements, and content. Uncovering and academically evaluating the features of the tombstones in the Erbaa Ulu Mosque Cemetery aims, on a specific level, to introduce the cultural and artistic characteristics of the region, and on a general level, to determine the region's place within the broader civilizational sphere to which it belongs.
The current condition of the graves in the Erbaa Ulu Mosque Cemetery is distressing. Some of the graves have completely disappeared, while others are broken. Unless necessary precautions are taken, even the well-preserved grave structures face the threat of extinction. These works are part of the region's heritage as they reflect the aesthetic understanding, beliefs, and certain aspects of the social structure of their period. This study is considered important in terms of bringing these structures to light, which play an active role in preserving and continuing our cultural identity.

Anahtar Kelimeler

Grave , Gravestone , Headstone , Inscription , Erbaa.

Erbaa Ulu Camii Haziresi’nde Bulunan Osmanlı Dönemi Mezar Taşları

Öz

Mezar yapıları, İslam öncesi Türklerde önemli görülmüş ve bu anlayış Türklerin İslam inancını kabul etmesinden sonra da devam etmiştir. Mezar yapıları, Osmanlı’nın Klasik Dönemi’nde boyut, biçim ve süsleme açısından en şaşaalı sürecini geçirmiş, son evresinde ise Batı üsluplu süsleme motifleri mezar yapılarında sıkça yer bulmuştur. Mezarda yatan kişinin dua beklentisi, şâhidelerindeki kitabelerin temelini oluşturmakla birlikte mevtanın kimliği, mesleği ve sülalesi hakkında da bilgiler vermektedir. Mezar taşları üzerinde yer alan bu yazılar, figürler ve süslemeler, toplumun sahip olduğu kültürel özelliklerinin yanında, halkın sosyal statüsünü ve ölüm anlayışını da aksettirmektedir. Bu nedenle bu taşlar üzerinden yapılan çalışmalarda edinilen yeni bilgiler toplumun tarihsel zenginliğinin anlaşılmasına katkı sağlamaktadır.
Çalışmanın konusunu Erbaa Ulu Camii Haziresi’nde bulunan Osmanlı dönemi mezar taşları oluşturmaktadır. Hazirede çok sayıda mezar taşı bulunmasına rağmen benzer özellikler göstermesi bakımından çalışma on sekiz mezarla sınırlı tutulmuştur. Mezarlar yerinde incelenmiş, fotoğraflanmış ve gerekli ölçüler alınmıştır. Çalışmada söz konusu mezarların yapımında kullanılan malzemeler, yapım teknikleri, yapım tarihi, mezar taşı formları, ölçüleri, başlıkları, süsleme unsurları ve muhtevası hakkında detaylı bilgiler verilmiştir. Erbaa Ulu Camii Haziresi’nde yer alan mezar taşlarının, söz konusu özelliklerinin ortaya çıkarılıp akademik yönden değerlendirilmesi önemli görülmektedir. Araştırma özelde, bölgenin kültürel sürekliliğinin sağlanması; genelde ise bölgenin bağlı olduğu medeniyet havzası içerisindeki konumunun belirlenmesi amacına hizmet etmektedir.
Erbaa Ulu Camii Haziresi’nde mezarların mevcut durumları içler açısı olup mezarların bir kısmı tamamen yok olmuş, bir kısmı da kırılmış vaziyettedir. Gerekli önlemler alınmadığı takdirde sağlam durumda olan mezar yapıları da yok olma tehlikesi ile karşı karşıyadır. Zira bu eserler, dönemin estetik anlayışını, inançlarını ve toplum yapısının kimi özelliklerini yansıtmaları itibarıyla bölge mirasının birer parçası olma niteliğini taşımaktadır. Kültürel kimliğimizin korunmasında ve devamlılığında etkin rol oynayan bu yapıların gün yüzüne çıkarılması açısından çalışma önemli görülmektedir.

Anahtar Kelimeler

Mezar , Mezar Taşı , Şâhide , Kitabe , Erbaa

Kaynakça

• Bacqué-Grammont, Jean-Louis vd. “4. Corpus de Stelae Turcicae V”. Yeni Anadolu Dergisi 2 (1991), 92-135.
• Bacqué-Grammont, Jean-Louis vd. “Stelae Turcicae VI Les Stéles Funéraires de Sinop”. Yeni Anadolu Dergisi 3, (1992), 105-207.
• Baytop, Turhan-Kurnaz, Cemal. “Lâle”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/79-81. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
• Bizbirlik, Alpay-Okumuş, Necdet. Manisa’da Tarihi Mekânlar Mezar Taşları ve Kitabeler. Manisa: Manisa Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2017.
• Çal, Halit. “Türklerde Mezar-Mezar Taşları”. Aile Yazıları/8. ed. Saim Sakaoğlu vd. 295-332. Ankara: Araştırma ve Sosyal Politikalar Serisi, 2015.
• Çal, Halit. “Türkiye Mezar Taşı Tipleri 1: Güneş Tepelikler”. Belleten 85/303, (Ağustos 2021), 645-689.
• Çal, Halit-İltar, Gazanfer. Giresun İli Osmanlı Mezar Taşları. Ankara: Giresun Valiliği Yayınları, 2011.
• Çetin, Onur. “Osmanlı Mezar Taşlarının Önemi ve Sanatsal Boyutu”, CUJOSS. 43/1 (Mayıs 2019), 39-52.
• Çoruhlu, Yaşar. “Orta Asya’dan Anadolu’ya Lahit ve Taş Sandukalarda Görülen Hançer-Bıçak Tasvirlerinin Sembolizmi”. 1. Eyüpsultan Sempozyumu Teb-liğler 7. İstanbul: Eyüpsultan Belediyesi Kültür Yayınları (1997). 60-70.
• Çoruhlu, Yaşar. Erken Devir Türk Sanatı. İstanbul: Kabalcı Yayınevi. 2007.
• Çoruhlu, Yaşar. “Türk Heykel Dikili Taşlarından Türk İslam Mezar Taşlarına Geçiş ve Antalya Türkmen Mezar Taşlarından Örnekler”, Yörükler, ed. İlhan Şahin vd. 2/557-586. Ankara: Salmat Basım Yayıncılık, 2022.
• Demirci, Kürşat. “Kabir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 14/33-35. Ankara: TDV Yayınları, 2021.
• Duran, Gülnur. “Serlevha”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36/567-569. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
• Eğlenceli Tarih (2015). “Mezarların Dili: Erbaa Örneğinde”. Erişim 20.03.2025. https://www.tariheglencesi.com/FileUpload/op207895/File/mezarlarin_dili.pdf
• Gökdere, Meryem. “İslam’da Mezar Şekli: Türk İslâm Örneği”. Baberti Dergisi 17 (Haziran 2023), 82-106.
• Gün, Recep. Çarşamba Gökçeli Mezarlığı’ndaki Tarihi Mezar Taşları. Samsun: Etüt Yayınları, 2009.
• Gün, Recep vd. “Vezirköprü Yöresinde Bulunan 17-18. Yüzyıl Osmanlı Mezar Taşları”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 40 (2016), 37-75.
• Güzel, Emine. Malatya Sancaktar Mezarlığı’ndaki Osmanlı Dönemi Mezar Taşları. Konya: Çizgi Kitabevi, 2020.
• Hanoğlu, Canan. “Rize’de Bulunan Osmanlı Dönemi Mezar Taşlarına Genel Bir Bakış”. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi 45 (Mayıs 2018), 291-344.
• Hanoğlu, Canan. “Tokat Mahmutpaşa Camii Haziresi’nde Bulunan Mezar Taşları”, Ekev Akademi Dergisi 84 (2020),161-194.
• Kelkit, Cafer. Niksar Melikgazi Kabristanındaki Mezar Taşlarının Hat Sanatı Açısından Değerlendirilmesi. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
• Laquer, Hans Peter. Hüve’l Baki/İstanbul’da Osmanlı Mezarlıkları ve Mezar Taşları. çev. Selahattin Dilidüzgün. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1997.
• Nefes, Eyüp. “Kastamonu-Çatalzeytin İlçesi Çağlar Köyü Merkez Camii Haziresi’nde Bulunan Balık Figürlü Bir Mezar Taşı” Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16/16 (2004), 205-213.
• Nefes, Eyüp. “Samsun Merkez Kökçüoğlu Mezarlığı’nda Kitabelerinde Şair Adı Bu-lunan Mezar Taşları”, Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Dergisi 24/25 (2007), 229-246.
• Nefes, Eyüp. Bafra Ulu Camii Haziresindeki Tarihi Mezar Taşları. İstanbul: Kitap Dünyası, 2023.
• Özçelik, Hüseyin - Kilinç, Sevgi. “Ahlat Mezar Taşlarında Yer Alan Kandil Motifinin İslamiyetteki Işık ve Nur Kavramları Üzerinden Değerlendirilmesi”. Asos Journal 97 (Ekim 2019), 354-363.
• Pektaş, Kadir. “Bitlis Mezar Taşları”. 17. Araştırma Sonuçları Toplantısı 1 (Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1999), 15-28.
• Rustamova, Muhlisahon. “Orta Asya’da Erken İslami Dönem Kayrak Taşları (Mezar Taşları)” Anasay 21 (2022), 259-306.
• Sözen, Metin-Tanyeli, Uğur. Sanat Kavram ve Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitapevi. 2016. UĞURLUER, Talha. “Osmanlı Mezar Taşlarında Sanat Detayları, Din ve Hayat”. TDV İstanbul Müftülüğü Dergisi 14 (2011), 134-137.
• Üzen, İsmet. “1942 ve 1943 Depremleri”. Karadeniz Araştırmaları 40 (2014), 77-93.
• Vatin, Nicolas. “Le rôre de l’écrit dans les stéles funéraires ottomanes”, REMMM 75/76 (1995), 55-6