The Tax Inscription at the Naib Tomb in Divriği and the Role of Memory in Monumental Representation

Öz

This study examines the tax inscription located on the structure popularly known as the "Naib Tomb" in Divriği, a site of strategic relevance during the Mamluk presence in Anatolia. Positioned above the window on the tomb’s western façade, the Arabic inscription is a tax decree issued in 1486, during the governorship of Kansu Gavri and the reign of Sultan Qaitbay. It records the imposition of taxes such as hil’at, reislik, wedding fees, jizya, and davra, offering rare insight into the application of Mamluk fiscal policy in a frontier context. Architecturally, the tomb is thought to date to the 13th century due to its stylistic similarities with Mengücek-period tombs, although its original construction inscription has not survived. The tax inscription is considered a later addition, likely from the Mamluk or early Ottoman period, possibly during a restoration. Its prominent placement above the window suggests it was intended for public visibility and served an administrative or symbolic function. The study also contextualizes the figure of Kansu Gavri, whose name appears in the inscription, by tracing his role within the Mamluk hierarchy. His presence in the inscription reflects a critical period in Mamluk-Ottoman relations, marked by military tensions and economic instability, including the siege of Malatya and a famine in Cairo. These events may have prompted the fiscal measures recorded. Ultimately, the inscription represents more than a fiscal decree; it serves as a material testament to Divriği’s administrative and monumental memory during a volatile historical moment. It offers significant insights into how imperial authority and regional governance were articulated through architecture and public inscription in a frontier town.

Anahtar Kelimeler

• Divriği
• Kansu Gavri
• Tax
• Naib Tomb
• Mamluk

Divriği Naib Türbesi’nde Bulunan Vergi Kitâbesi ve Anıtsal Temsilde Hafıza

Öz

Bu çalışmanın konusu, Anadolu’daki Memlûk varlığı bağlamında stratejik öneme sahip olan Divriği’deki “Naib Türbesi” olarak bilinen yapının üzerinde bulunan vergi kitâbesidir. Türbenin batı cephesindeki pencere açıklığı üzerine yerleştirilen Arapça kitâbe, 1501-1516 yılları arasında Memlûk Sultanı olan Kansu Gavri’nin Divriği valiliği döneminde, Kayıtbay’ın da saltanat yıllarında düzenlenmiş bir vergi fermanı niteliğindedir. 1486 tarihli bu vergi kitabesi, hil’at, reislik, düğün hizmeti, cizye ve davra gibi vergilerin getirildiğini haber vermektedir. Kitâbenin içeriği, Memlûk vergi sisteminin sınır bölgesi uygulamalarını göstermesi açısından nadir yazılı kaynaklardan biri olma özelliği taşımaktadır. Plan, mekân ve mimarî özellikleri açısından Mengücek dönemi türbeleriyle benzerlik gösteren Naib Türbesi’nin 13. yüzyılda inşa edildiği düşünülmektedir. Ancak yapının inşa kitâbesi günümüze ulaşmamıştır. Bu nedenle türbenin inşa tarihi hakkında, mimarî benzerlikler ve kitâbedeki bilgiler ışığında yorum yapılabilmektedir. Vergi kitâbesinin türbeye sonradan, muhtemelen Memlûk ya da Osmanlı dönemindeki bir onarım sırasında yerleştirildiği düşünülmektedir. Kitâbenin yola bakan batı cephede yer alan pencere açıklığının üzerine konumlandırılması hem görünürlüğü artırma hem de kamusal alana mesaj verme işleviyle açıklanabilir. Çalışma, aynı zamanda kitâbede adı geçen Kansu Gavri’nin Memlûk hiyerarşisindeki yükseliş sürecini ve görevlerini de ele alarak, kitabenin yazıldığı dönemin sosyal, siyasî, ekonomik bağlamını ortaya koymaktadır. Bu bağlamda kitâbe, Osmanlı-Memlûk ilişkilerinin diplomatik ve askerî açıdan en gergin dönemlerinden birine denk gelmektedir. Sonuç olarak bu vergilerin Malatya kuşatması ve Kahire’de meydana gelen kıtlık gibi olayların ekonomik etkilerinin getirisi olarak görülen vergi sistemindeki düzenlemelerle doğrudan bağlantılı olduğu anlaşılmaktadır. Dolayısıyla bu yazıt, yalnızca bir vergi uygulaması değil, aynı zamanda sınır hattında yer alan Divriği’nin idarî ve anıtsal hafızasına dair önemli ipuçları içeren epigrafik bir kanıttır.

Anahtar Kelimeler

• Divriği
• Kansu Gavri
• Vergi
• Naib Türbesi
• Memlûk

Kaynakça

1. Acar, Hasan ve Kılıç, Abdulvahap. “Berkûk Dönemi Siyasî Olayları ve Memlûk Devleti’nin Sosyo-politik Yapısının Değerlendirilmesi”. Avrasya Etüdleri 1/57 (2020), 225-254.
2. Akkuş Yiğit, Fatma. “Osmanlı-Memlûk Mücadelesinde Beş Yıl Savaşları”. Timurlu Tarihine Adan-mış Bir Ömür 75. Doğum Yılında Prof. Dr. İsmail Aka’ya Armağan, ed. Musa Şamil Yüksel. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 2017.
3. Akyurt, Yusuf. Resimli Türk Abideleri, 6. Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2024.
4. Alazzam, Isa Mahmoud. “The (Mukus) Taxes in Egypt during the Mameluke Era (648 AH/1250 AD-923 AH /1517)”. Asian Social Science 9/ 9 (2013), 234-242.
5. Arıkan, Zeki. “Divriği Sancağı Kanunâmeleri”. Belleten 51/200 (1987), 761-780.
6. Barkan, Ömer Lütfi. “Osmanlı Devrinde Akkoyunlu Hükümdarı Uzun Hasan Bey’e Ait Kanunlar”. Tarih Vesikaları 1 (1941), 91-106, 184-197.
7. Boşdurmaz, Nurcan ve Avcı, Oğulcan. “Divriği Kalesi’nde Memlûk Sultanı Çakmak Dönemine Ait Bir Kitâbe”. Ortaçağ Araştırmaları Dergisi 7/2 (2024), 632-649.
8. Crowe, Yolande. “Un aperçu des Mamelouks en Anatolie”. dans IIème Congrès International d’Art Turc, Aix en Provence, 10-16, 9 (1971), 50-75.

9. Çetin, Altan. Memlûk Devleti’nin Sınırları. Ankara: TTK Yayınları, 2009.
10. Daisuke, Igarashi. “The Financial Reforms of Sultan Qāytbāy”. Mamluk Studies Review 13/1 (2009), 27-51.
11. Danişmend, İsmail Hami. İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi, 1. Cilt. İstanbul: Türkiye Yayınevi, 1953.
12. Denizli, Hikmet. Sivas Tarihi ve Anıtları. Sivas: Özbelsan A.Ş., 2009.
13. Emecen, Feridun. “Ağnam Resmi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 1/478-479. İstan-bul: TDV Yayınları, 1988.
14. Erkal, Mehmet. “Cizye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 8/42-45. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
15. Seyyid Muhammed. “Kansu Gavri”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 24/314-316. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
16. Gezen, Nihal. “İktidar ve Ölüm”. Ortaçağ Araştırmaları Dergisi 6/1 (2023), 231-246.
17. Gökhan, İlyas ve Yiğit, Rıdvan. “Memlûk Sultanı El-Melik El- Eşref Barsbay’ın Diyarbakır Seferi (836/1433)”. Cappadocia Journal of History and Social Sciences 1/1 (2013), 1-13.
18. Gül, Muammer “İlhanlı-Memlûk Rekabetinden Osmanlı-Memlûk Rekabetine: Hicaz Su Yollarının Tamiri Meselesinin Tarihî Arka Planı”, Belleten 70/259 (2006), 845-866.
19. Gül, Muammer. “Mısır Memlûklarının Hudud Kalesi Rumkale ve Anadolu’da Memlûk İzleri”. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 12/2 (2002), 359-366.
20. Hinz, Walter. “Ortaçağ Yakın Şarkına Ait Vergi Kitabeleri”. Belleten 15/52 (1949), 771-794.
21. Kındığılı, Muhammet Lütfü. Divriği ve Çevresindeki Kültür Varlıkları. Erzurum: Atatürk Üniversi-tesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sanat Tarihi Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, 2009.
22. Kopraman, Kazım Yaşar. “Osmanlı-Memlûk Münasebetleri”. Türkler. 1/470-485. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002.
23. Muslu, Cihan Yüksel. Memlûkler ve Osmanlılar, çev. Zeynep Rona. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2016.
24. Oral, Mehmet Zeki. Anadolu’da Türk İslam Kitabeleri 1, Müellif Nüshası. Ankara: TTK Kütüphanesi No: Y/0818-1, 1957.
25. Önkal, Hakkı. Anadolu Selçuklu Türbeleri. Erzurum: Atatürk Üniversitesi İslam Bilimler Anabilim Dalı, Doktora Tezi.
26. Özbek, Süleyman. “Memlûklerde Meşrûiyet Arayışları ve Saltanat İnşasına Yönelik Çabalar “Sul-tanı Öldüren Sultan Olur”. Tarih Araştırmaları Dergisi 32/53 (2013), 155-172.
27. Sahillioğlu, Halil. “Arûs Resmi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 3/422-423. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
28. Sauvaget, Jean. “Décrets mamelouks de Syrie”. dans Bulletin d’Etudes Orientales 2 (1932), 1-29.
29. Solak, Kürşat. “Mısır’dan Anadolu’ya Âsi Bir Memlûk: Emir Canıbek Es-Sûfî (Ö. 1437)”. SUDAT 39 (2016), 45-59.
30. Tuncer, Orhan Cezmi. “Anadolu’nun İlk Dört Selçuklu Kumandanı ve Yaptırdığı Yapıların Özellikleri”. Vakıflar Dergisi 12 (1978), 137-163.
31. Van Berchem, Max et Edhem, Halil. Matériaux pour un Corpus Inscriptionum Arabicarum. IIème partie: Asie Mineure, fasc. I: Sivas, Divrigi, Tekkeh, coll. Cairo: Mémoires de l’Institut Fran-çais d’Archéologie Orientale du Caire, XXIX, 1910-1917.
32. Wiet, Gaston. “Répertoire des décrets mamelouks de Syrie”. dans Mélanges syriens offerts à Monsieur René Dussaud 2 (1939), 521-537.
33. Yeğin, Mustafa. “Anadolu’da Mengücek Dönemi Mezar Anıtı; Sitte Melik (Şahin Şah) Türbesi”. 1st International Congress And Exhibition On Art And Design Research, ed. Shajara Ul-Durar ve Esra Dongul, Muğla: Global Academy Publishing House, 2022.
34. Yılmaz, Uğur. Kayıtbay Zamanında (1468-1496) Memlûk – Osmanlı İlişkileri. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İlahiyat Ana Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, 2005.
35. Yiğit, İsmail. “Kayıtbay”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 25/80-81. İstanbul: TDV Yayınları, 2022.