Ankara Müzelerinde XIV-XV. Yüzyıla Tarihlenen Taş Sanduka Örnekleri

Yıl 2025, Sayı: 46, 399 - 430, 31.12.2025

Saliha Tanık

https://doi.org/10.31591/istem.1749009

Öz

Günümüzde Ankara Roma Hamamı Açık Hava Müzesi ve Ankara Etnografya Müzesi’nde sergilenen farklı formlardaki taş sandukaların Ankara, Konya, Tokat gibi Orta Anadolu şehirlerinden Ankara’daki müzelere nakledildiği bilgisi mevcuttur. Araştırmamız kapsamında, sandukaları barındıran Ankara’daki iki müzeye gidilmiş, sandukalar yerinde tespit edilmiş, fotoğrafları çekilmiş ve gerekli okumalar sağlanarak var olan okumalar gözden geçirilmiştir. Ayıca her biri, AutoCad programında ölçülerine göre yandan ve cepheden çizilmiştir. Sanduka yüzeylerindeki kitâbelerden yola çıkılarak bahse konu olan eserler 14. ve 15. yüzyıla tarihlendirilmiştir.
Sandukalarda yazı dili olarak Arapça’nın yaygın olarak kullanılmasına karşın, Farsça ve Osmanlı Türkçesi de görülmektedir. Bir örnekte üç farklı dilin bir arada kullanılması dikkat çekmektedir. Yazı karakteri olarak tamamında celi sülüs hat tercih edilmiştir. Erken dönem özelliği olarak sandukalardaki form, süsleme, yazı stili ve yazı dili Selçuklu etkisini yansıtmaktadır. Form olarak prizmatik üçgen, yarım daire ve gemi teknesi şekilleri sandukalarda tercih edilmiştir. Tezyinat olarak bitkisel, geometrik ve nesneli süslemeler sandukaların yan cephe ve kısa kenarlarında uygulanmıştır. Bu çalışmada amacımız, Osmanlı’nın erken dönemine ait sandukaların sanatsal değerlerini ortaya çıkararak Orta Anadolu sandukalarının geleneksel özellikleri hakkında bütüncül bir yaklaşıma sahip olmayı amaçlamaktadır. Bu çalışmada Osmanlı’nın erken dönemine ait söz konusu sandukalar, Sanat Tarihi disiplini altında form, bezeme ve yazı dili bakımından işlenecek olup Anadolu’nun çeşitli bölgelerinde Osmanlı öncesi ve aynı dönemde hüküm süren devlet ya da beyliklere ait sandukalarla kıyaslama yapılacak ve ortaya çıkan benzer ve farklı uygulamalarla analizler ortaya konulacaktır. Bahse konu olan sandukalar, Osmanlı’nın erken dönemindeki sanat ortamını açıklığa kavuşturması bakımından önemli olduğu gibi toplumun yazı dili ve edebiyatı, inanç kültürü, inanç sembolizmi ve sosyolojik açısından da önemli veriler sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Ankara Roma Hamamı Açık Hava Müzesi , Ankara Etnografya Müzesi , Osmanlı , 14.-15. Yüzyıl , Taş Sanduka.

Destekleyen Kurum

Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi ve Ankara Etnografya Müzesi

Teşekkür

Bu makale, Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi ve Ankara Etnografya Müzesi ile yürütülen iki adet projenin ortak ürünüdür. Bu süreçte projeleri onaylayan ve araştırmama izin veren TC. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğüne, Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi müdürü Sn. Yusuf Kıraç'a, Ankara Etnografya Müzesi eski müdürü Sn. Ali Haydar Atalay'a çok teşekkür ederim.

Stone Sarcophagus Examples Dated To The 14th And 15th Centuries In Ankara Museums

Öz

The stone sarcophagi of various forms currently exhibited in the Ankara Roman Baths Open-Air Museum and the Ankara Ethnography Museum are known to have been transported to Ankara from cities in Central Anatolia, such as Ankara, Konya, and Tokat. This study encompassed field research that was conducted at the two museums housing the sarcophagi. The sarcophagi were identified in situ, and photographed, and the inscriptions were reviewed based on both new and existing readings. Furthermore, the side and front elevations of each sarcophagus were meticulously drawn in AutoCAD. Based on the inscriptions on their surfaces, these artifacts have been dated to the 14th and 15th centuries.
While Arabic is the predominant language of the inscriptions, examples in Persian and Ottoman are also present. In one example, it is noteworthy that three different languages are used together. The celi sülüs script style is the preferred choice across all examples. Reflecting the characteristics of the early period, the forms, ornamentation, calligraphic style, and language of the inscriptions bear strong Seljuk influences. The prismatic triangle, semi-circular, and boat hull shapes were the preferred forms for the sarcophagi. Regarding ornamentation, the lateral and shorter sides of the sarcophagus featured vegetal geometric, and, figural embellishments. The present study aimed to reveal the artistic value of sarcophagi from the early Ottoman period and to adopt a holistic approach to comprehending the traditional features of Central Anatolian sarcophagi. Within the scope of Art History, these early Ottoman sarcophagi were examined in terms of form, ornamentation, and language of inscription. A further comparison was made with sarcophagi belonging to pre-Ottoman and contemporary states or beyliks in various regions of Anatolia, revealing both similarities and differences in their applications. These sarcophagi are significant not only for illuminating the artistic milieu of the early Ottoman period, but also for offering valuable insights into the sociological structure, linguistic and literary practices, religious culture, and symbolic expressions of belief in the society of the time.

Anahtar Kelimeler

Ankara Roman Baths Open-Air Museum , Ankara Ethnography Museum , Ottoman , 14th -15th Century , Stone Sarcophagus.

Kaynakça

• Altın, Alper. “Taşkın Paşa (Damsa) Külliyesi İçerisinde Yer Alan Hızır Bey Türbesi’ndeki Sandukalar”. SUTAD 45 (Nisan 2019), 383-408. https://doi.org/10.21563/sutad.636258.
• Arslan, Muhammet. Anadolu’da İlk Selçuklu Mimarisi: Ani. Konya: Palet Yayınları, 2021.
• Arslan, Muhammet. “Ani Kazısı”, Cumhuriyetin Birinci Yüzyılında Anadolu’da Türk Dönemi Arkeoloji Çalışmaları”. ed. Harun Ürer. 155-170. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi, 2023.
• Arslan, Muhammet. “Ani Kazılarının Türk- İslam Arkeolojisine Katkısı”. Geleceğe Miras- Türkiye Arkeolojisinin Altın Çağı, ed. Atilla Engin vd. I/353-379. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2025.
• Aydoğdu, Günnur. Amasya Mezartaşları. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1997.
• Aykaç, Razan. Türkiye Müzelerindeki İslami Dönem Seramik Kandiller. İstanbul: Ege Yayınları. 2021.
• Ayverdi, Ekrem Hakkı. Osmanlı Mi’marisinde Fatih Devri. 855-886 (1451-1481) III. İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti, 2. Basım, 1989.
• Bağcı, Yeliz. Niğde Şehrinde bulunan Beylikler Dönemi Mezar Taşları. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi. 2005.
• Balata, Refet Yalçın. “Milet’te Farsça Bir Mezar Taşı”. Sanat Tarihi Dergisi 17/1 (Nisan 2008), 1-4.
• Balta, Hatice. Hasankeyf’deki Türk İslam Dönemi Mezar Taşları. Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
• Barışta, Hatice Örcün. “İstanbul’da On Beşinci Yüzyıla Tarihlenen Bazı Kapı ve Pencere Kanatlarıyla Göynük’ten Akşemsettin Sandukası Üzerine”. İstanbul Üniversitesi 550. Yıl Uluslararası Bizans ve Osmanlı Sempozyumu (XV. Yüzyıl). ed. Sümer Atasoy. 325-336. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları, 2004.
• Başkan, Seyfi. Karamanoğulları Dönemi Mezar Taşları. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları. 1996.
• Biçici, Hür Kamil. “İznik Müzesi’ndeki Kandil ve Şamdan Motifli Mezar Taşları”. Turkısh Studıes 7/3, (2012), 637-661. https://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.3476
• Bodakçi, Ahmet. Mardin Merkezde Bulunan Osmanlı Dönemi Mezar Taşları Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
• Bozkurt, Nebi. “Sanduka”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 36/102-104. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
• Çal, Halit. “Erken Osmanlı Dönemi Mezar-Mezar Taşları”. Fetih Öncesi Osmanlı Sanatı ve Mimarisi. ed. Yıldıray Özbek-Ayşe Budak. 51-94. Konya: Literatürk, 2020.
• Çalış, Ercan. “Türk İslam Mezar Geleneğinde Gevaş Selçuklu Mezarlığı”, Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 62 (Aralık, 2023), 54-73.
• Çetinaslan, Mustafa vd. “Beyşehir Yöresinde XV.-XVI. Yüzyıla Tarihlenen Sanduka Örnekleri”. İstem 11/21, (2013), 95-116.
• Çınar, Oktay. Ankara Etnografya Müzesi’nin Teşhirindeki Ahşap Eserler. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2011.
• Erdemir, Yaşar. Sırçalı Medrese Mezar Anıtları Müzesi. Konya: Konya Valiliği İl Kültür Müdürlüğü, 2002.
• Erdemir, Yaşar. İnce Minare Taş ve Ahşap Eserler Müzesi. Konya: Konya Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Yayınları, 2009.
• Eroğlu, Ömer. Batı Anadolu’daki (Ege Bölgesi) Beylikler ve Erken Osmanlı Dönemi Mezar Taşları. Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
• Eyice, Semavi.“Kırşehir’de H. 709 (=1310) Tarihli Tasvirli Bir Türk Mezar Taşı”. Reşid Rahmeti Arat İçin.208-243. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 1966.
• Gökler, Burak Muhammet. “Yaşam Çiçeği ve Osmanlı Cami Mimarisine Yansımaları”. Selçuk Türkiyat 60, (Aralık 2023), 133-152. https:// 10.21563/sutad.1405240