Evaluation of Safevid Period Weaving Samples in the National Museum of Iran

Yıl 2025, Sayı: 46, 133 - 166, 31.12.2025

Tuba Subaşı Adıbelli

https://doi.org/10.31591/istem.1752082

Öz

The religious and political ideals shaped during the foundation of the Safevid State deeply influenced not only the structure of governance but also the understanding of art. These ideals became prominent iconographic themes in Iranian art, where religious references and political symbols strongly came to the forefront of aesthetic production. In this context, carpet weaving was regarded not merely as a visual art form but also as a historical narrative medium that reflected cultural identity. Safevid carpet art drew inspiration from poetry, Sufism, and traditional systems of thought, interacting with various artistic disciplines to create a distinctive aesthetic form.
This study examines Safevid carpet weaving in comparison with Ilkhanid, Turkmen, and Ottoman carpets. Through an analysis method centered on symmetry, composition, and style, it aims to reveal both the shared and divergent characteristics. Within the scope of the research, twelve selected carpet examples preserved in the National Museum of Iran were analyzed, with motifs, patterns, and inscriptions evaluated in detail. Alongside figurative compositions, vegetal and geometric motifs, carpets with religious functions display celestial representations, as well as inscriptions in Kufic, Thuluth, and Nastaʿlīq scripts. Particular attention is given to the works developed under the influence of the Tabriz school of art, with an examination of their thematic connections to Yazd and Isfahan carpets. The comparative analysis seeks to interpret the historical, cultural, and artistic significance carried by these three centers.
The study argues that Safevid carpets should be evaluated not only for their aesthetic value but also for their ideological and cultural functions. In this regard, carpets are considered not merely as artifacts of craftsmanship within Islamic art, but as historical documents reflecting identity, representation, and discourses of power. Ultimately, the research aims to contribute to scholarly processes such as the classification, dating, and exhibition of Safevid carpets, while emphasizing the necessity of recognizing them as a distinct sub-discipline within Islamic art.

Anahtar Kelimeler

Safavid Period , Tabriz School , Weaving Art , Persian Carpets , Silk Weaving

İran Ulusal Müzesinde Bulunan Safevi Dönemi Dokuma Örneklerinin Değerlendirilmesi

Öz

Safevi Devleti’nin kuruluş sürecinde şekillenen dini ve siyasi idealler, yalnızca yönetim yapısını değil, sanat anlayışını da derinden etkilemiştir. Bu idealler, özellikle İran sanatında belirgin ikonografik temalar hâline gelmiş, dönemin estetik üretiminde dinî referanslar ve siyasi simgeler güçlü bir biçimde ön plana çıkmıştır. Bu bağlamda halı dokumacılığı, yalnızca görsel bir sanat dalı değil, aynı zamanda kültürel kimliği yansıtan tarihsel bir anlatı formu olarak değerlendirilmiştir. Safevi halı sanatı; şiir, tasavvuf ve geleneksel düşünce sistemlerinden beslenmiş, farklı sanat disiplinleriyle etkileşim kurarak özgün bir estetik form ortaya koymuştur.
Bu çalışma, Safevi dönemine ait halı dokumacılığını İlhanlı, Türkmen ve Osmanlı halıları ile karşılaştırmalı olarak ele almaktadır. Simetri, kompozisyon ve üslup merkezli bir analiz yöntemiyle ortak ve farklı yönleri ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırma kapsamında İran Ulusal Müzesi’nde bulunan on iki seçkin halı örneği incelenmiş, motif, desen ve yazı öğeleri ayrıntılı biçimde değerlendirilmiştir. Figüratif kompozisyonlar, bitkisel ve geometrik motiflerin yanı sıra, dini işlevli halılarda göksel temsiller ile kufi, sülüs ve nestalik yazı türleri dikkat çekmektedir. Özellikle Tebriz sanat ekolü etkisi ile geliştiği tespit edilen eserlerin Yezd ve İsfahan halılarıyla olan temasları incelenmiştir. Karşılaştırmalı olarak ele alınan bu üç merkezin tarihsel, kültürel ve sanatsal bağlamda taşıdığı anlam analiz edilmeye çalışılmıştır.
Çalışma, Safevi halılarının yalnızca estetik değeriyle değil, aynı zamanda ideolojik ve kültürel işleviyle de değerlendirilmesi gerektiğini öne sürmektedir. Bu yönüyle halılar, İslam sanatında sadece bir zanaat ürünü değil, kimlik, temsil ve iktidar söylemini yansıtan birer tarihsel belge olarak kabul edilmektedir. Sonuç olarak araştırma, Safevi halılarının sınıflandırılması, tarihlendirilmesi ve sergilenmesi gibi bilimsel süreçlere katkı sunmayı aynı zamanda bu halıların İslam sanatı içinde ayrı bir alt disiplin olarak konumlandırılması gerektiğini vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Safevi Dönemi , Tebriz Ekolü , Dokuma Sanatı , İran Halıları , İpek Dokuma

Kaynakça

• Ackerman, Phyllis. “Safevid Luxury.” Ciba Review, sy. 98 (1953): 3525.
• Ayan, İnci Birol. “Osmanlı Sanatı.” Osmanlı Devleti’nin 700. Kuruluş Yıldönümü Avrupa’ya Ilk Adım Uluslararası Sempozyumu Bildiriler Kitabı, editör: Ayşe Yıldız Topuz, 177–186. İstanbul, 2001.
• Aytaç, Çetin. El Dokumacılığı. İstanbul: MEB Yayınevi, 1982.
• Aslanapa, Oktay. Türk Halı Sanatının Bin Yılı. İstanbul: İnkılap Yayınları, 2005.
• Babaie, Sussan. Iran After the Mongols. In The Cambridge History of Iran, Vol. 6. Cambridge University Press, 2019.
• Barthold, W. An Historical Geography of Iran. Princeton University Press, 1984.
• Becker, M., and L. Sachs. Carpets and Rugs of Persia. Dover Publications, 1973.
• Burns, Ashley Mayeri. “The Gift of Diplomacy: Case Studies in Safevid Gifting, 1567–1583.” Yüksek Lisans Tezi, School of Oriental and African Studies, University of London, 2018.
• Canby, Sheila R. Persian Painting. London: Thames & Hudson, 1993.
• Cooke, Edward F. The Arts of Persia. Translated by Parviz Marzban. Tehran, 1995.
• Çoruhlu, Yaşar. Türk Mitolojisinin Anahatları. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2002.
• Çoruhlu, Yaşar. Türk Sanatında Hayvan Sembolizmi I. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2014.
• Dağlar, Mehmet. Şah Tahmasb'ın Dini Siyaseti (1524-1576): İran'da Kızılbaşlılıktan Şiîliğe Geçiş. İstanbul, 2019.
• Değirmenci, Tülin. “Kağıtlardan Tezgâhlara Taşınan İmgeler: Resimli Safevî Dokumaları.” Ortaçağ’da Anadolu: Prof. Dr. Aynur Durukan’a Armağan. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi Bölümü Yayınları, 2002.
• Dimand, Maurice S. A Handbook of Mohammedan Decorative Arts. New York: Metropolitan Museum of Art, 1930.
• Değirmenci, Tülin. “Kağıtlardan Tezgâhlara Taşınan İmgeler: Resimli Safevi Dokumaları.” Ortaçağ’da Anadolu: Prof. Dr. Aynur Durukan’a Armağan, Ankara: Hacettepe Üniversitesi Sanat Tarihi Bölümü, 2002, s. 201–218.
• Erdmann, Kurt. “The Art of Carpet Making.” A Survey of Persian Art, Ars Islamica 8 (1941): 121–191.
• Ettinghausen, Richard, Oleg Grabar, and Marilyn Jenkins. Islamic Art and Architecture, 650-1250. Yale University Press, 2001.
• Ferrier, R. W. The Arts of Persia. Tehran: University of Tehran Press, 1995.
• Gans-Ruedin, E. The Persian Carpet. London: George Allen & Unwin Ltd, 1975.
• Garthwaite, Gene R. Iran History: From the Persian Empire to the Present. İstanbul: İnkılap Yayınevi, 2011.
• Grabar, Oleg. The Formation of Islamic Art. Yale University Press, 1987.
• Harris, Jennefer. 5000 Years of Textiles. London: British Museum Press, 1993.
• Hasanî, Ataullah. “Bir Kavramın Tarihselliği: Ortaya Çıkışından Safevîler Dönemine Kadar Terk Tacı.” İçinde Safevîler ve Şah İsmail, ed. Namiq Musali, Ahmet Taşğın ve Ali Yaman, 99-120. İstanbul: Önsöz Yayıcılık, 2014.
• Kellner, Birgit, and M. Soursou. Persian Carpets in the Arts and Crafts Movement. London: Victoria & Albert Museum, 2010.
• Klein, V., and P. A. Ackerman. “Two Safevid Figural Satins.” In A Survey of Persian Art. New York, 1939.
• Kühnel, Ernst. Doğu İslâm Memleketlerinde Minyatür. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1952.
• Matthee, Rudi. Persia in Crisis: Safevid Decline and the Fall of Isfahan. London: I.B. Tauris, 2012.
• Mayer, Ashley Burns. “The Gift of Diplomacy: Case Studies in Safevid Gifting, 1567–1583.” MA Dissertation, School of Oriental and African Studies, University of London, 2018.
• Meyer, Karl E. Islamic Art and Architecture in Persia. New York: Museum of Modern Art, 1977.
• Mirzaee, A., M. Shajari, and M. T. Pirbabaei. “Epiphany of Asma’al Hosna in Mehrabi Carpets of Safevid Era.” Goljaam 10/25 (2014): 63–84. http://goljaam.icsa.ir/article-1-50-en.pdf
• Necati Sancaktutan. Bir Safevi Dönemi Mushafının Tezyini Yönden Değerlendirilmesi. Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, 2010.
• Ögel, Bahaeddin. Türk Mitolojisi: Kaynakları ve Açıklamaları ile Destanlar I-II. Ankara: Altınordu Yayınları, 2020. Pope, Arthur Upham. Persian Architecture. London: Thames & Hudson, 1965.
• Roxburgh, David J. The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005.
• Savory, Roger. Iran Under the Safevids. Cambridge: Cambridge University Press, 1980.
• Stuart Cary Welch. Persian Painting: Five Royal Safevid Manuscripts of the Sixteenth Century. New York: George Braziller, 1976.
• Sümer Faruk. Safevi Devleti’nin Kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türklerinin Rolü. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2021.
• Tanındı Zeren. “Başlangıcından Osmanlı’ya Tezhip Sanatı.” In Hat ve Tezhip Sanatı, edited by Ali Rıza Özcan, 243. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2012.
• Tez Zeki. Tekstil ve Giyim Kuşam Sanatının Kültürel Tarihi. İstanbul: Doruk Yayıncılık, 2021.
• Tufan, Gündüz. “Safeviler.” TDV İslam Ansiklopedisi, cilt 35 (İstanbul, 2008): 457–459.
• Uluç, Lale. Türkmen Valiler Şirazlı Ustalar Osmanlı Okurlar XVI. Yüzyıl Şiraz El Yazmaları. İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları, 2006.
• Welch, Stuart Cary. Persian Painting: Five Royal Safevid Manuscripts of the Sixteenth Century. London: George Braziller, 1976.
• Wolpert, Stanley. The Safevid Dynasty. New York: The New York University Press, 2002.
• Zohre Ruhfer. Negahi Be Parçebafi-yi Doran-i İslami. Tahran: Samt Yayınları, 2001.
• https://www.harita.gov.tr/uploads/files/products/iran-siyasi-haritasi-1560.pdferişim tarihi:20.06.2025)
• https://images.app.goo.gl/yExkA12GGRpE5d7UA (erişim tarihi:20.06.2025)
• https://hsi.kashanu.ac.ir/article_112919.html?lang=en (erişim tarihi:20.06.2025)
• https://www.britannica.com/place/Ctesiphon-ancient-city-Iraq (erişim tarihi:20.06.2025)
• https://islamansiklopedisi.org.tr/kisra (erişim tarihi:20.06.2025)
• https://kulturenvanteri.com/yer/tak-i-bostan/#17.1/34.387529/47.132096(erişim tarihi:20.06.2025)