A Refutation from Cairo against the Kadizadelīs in Istanbul: Shihāb al-Dīn al-Hamawī and His Treatise Nafahāt al-Qurb

Öz

This article examines Shihāb al-Dīn al-Hamawī’s (d. 1098/1687) refutation of the Kadızādeli movement, entitled Nafahāt al-Qurb, which he wrote in Cairo, using content analysis. The Kadızādelīs, who emerged in seventeenth-century Ottoman Istanbul, were a movement that significantly shaped the intellectual debates of the period. At the core of the movement lies a conception of “reform” based on eliminating certain sufi and social practices that they particularly labeled as “bidʿa”. In this context, the question of whether the miracles (al-tasarrufât) of saints continues after their death is one of the key issues highlighted in the movement’s debates. Although several studies have examined on the representatives, views, and influences of the Kadızâdelī movement, a comprehensive inventory of works produced by both supporters and opponents of the movement has not yet been adequately established. In this context, Nafahāt al-Qurb, which is the subject of our discussion, is a concise text within the corpus of refutations directed against the Kadızādelīs. The treatise under discussion was written at the request of Abdurrahman Pasha, the governor of Egypt. Abdurrahman Pasha, who was familiar with the debates initiated by the Kadızādelīs during his tenure in Istanbul, raised these claims in a council during his governorship of Egypt and requested that Shihāb al-Dīn al-Hamawī write a treatise on the subject. Al-Hamawī, a jurist and theologian who served as a mufti and muderris in Ottoman Cairo and authored roughly fifty works across nearly every field of the Islamic sciences, defended the possibility of the miracles of saints after death in the aforementioned debate while criticizing the views of the Kadızādelīs. Although the treatise lacks a systematic structure, it revolves around issues related to sainthood, miracles, and extraordinary phenomena. Composed using a theological method that frequently employs rational argumentation, the work contains numerous citations from theological, hadith, and jurisprudential sources despite its brevity. In some contemporary academic studies, Nafahāt al-Qurb is attributed to Muḥammad b. Maḥmūd al-Trabzūnī (d. 1200/1786), or a commentary on it is ascribed to him. There is, however, no doubt that the work belongs to al-Hamawī. It has been concluded that the Nafahāt al-Qurb commentary attributed to al-Trabzūnī cannot be regarded as an independent commentary.

Anahtar Kelimeler

• Sūfism
• Kadızādelīs
• Shihāb al-Dīn al-Hamawī
• Nafahāt al-Qurb
• Muhammad b. Mahmūd al-Tirabzūnī

Etik Beyan

This article is based on the master’s thesis titled “The Issue of the Saints’ Intercession in the Context of Shihab al-Din al-Hamewi’s Work Nefehātu’l-kurb,” which was completed in 2024 under the supervision of Ali Çoban.

İstanbul’daki Kadızâdelilere Kâhire’den Bir Reddiye: Şihâbüddîn el-Hamevî ve Nefehâtü’l-Kurb Adlı Risâlesi

Öz

Bu makalede, Şihâbüddîn el-Hamevî’nin (ö. 1098/1687) Kadızâdeliler hareketine yönelik Kahire’de kaleme almış olduğu Nefehâtü’l-Kurb adlı reddiyesi içerik analizi yöntemi ile incelenmiştir. 17. yüzyıl Osmanlı İstanbul’unda ortaya çıkmış olan Kadızâdeliler, dönemin entelektüel tartışmalarına önemli ölçüde yön vermiş bir harekettir. Hareketin temelinde, özellikle “bidat” olarak niteledikleri bazı tasavvufî ve sosyal uygulamaları ortadan kaldırmaya dayalı bir “ıslâh” anlayışı bulunmaktadır. Bu çerçevede, vefatlarından sonra evliyânın tasarruflarının devam edip etmediği meselesi, hareketin öne çıkardığı önemli tartışma konularından biridir. Hareketin temsilcileri, görüşleri ve etkileri üzerine belirli düzeyde çalışmalar yapılmış olmakla birlikte hem taraftar hem de muhaliflerin kaleme aldığı eserlerin kapsamlı bir dökümü henüz yeterince ortaya konulmamıştır. Bu bağlamda konumuz olan Nefehâtü’l-Kurb, Kadızâdeliler’e yönelik reddiye literatürü içerisinde yer alan muhtasar bir metindir. Söz konusu metin, Mısır Valisi Abdurrahman Paşa’nın talebi üzerine telif edilmiştir. İstanbul’daki görevi esnâsında Kadızâdelilerin başlattığı tartışmalara vâkıf olan Abdurrahman Paşa, Mısır Valiliği esnasında bir mecliste bu iddiâları gündeme taşımış ve Şihâbüddîn el-Hamevî’den (ö. 1098/1687) konuya dâir bir risale yazmasını istemiştir. Osmanlı Kahire’sinde müftülük ve müderrislik yapan ve velüd bir müellif olan Hamevî de vefatından sonra evliyânın tasarrufunun mümkün olduğunu savunarak Kadızâdelilerin görüşlerini tenkit etmiştir. Sistematik bir yapıda olmayan risale, velâyet, kerâmet ve kerametle ilişkili bazı meseleler etrafında kurgulanmıştır. Eser, sıklıkla aklî istidlallere başvurulan kelâmî metotla yazılmış, kısa hacmine rağmen eserde çok sayıda kelam, hadis ve fıkhî kaynaktan iktibas yapılmıştır. Günümüz bazı akademik çalışmalarında Nefehâtü’l-Kurb’un Muhammed b. Mahmûd et-Trabzûnî’ye (ö. 1200/1786) atfedildiği veya kendisine hâşiye nispet edildiği görülmektedir. Eserin Hamevî’ye aidiyeti noktasında herhangi bir şüphe bulunmamaktadır. et-Trabzûnî’ye nispet edilen Nefehâtü’l-Kurb Hâşiye’sinin ise müstakil bir hâşiye olarak değerlendirilemeyeceği kanaatine ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Tasavvuf
• Kadızâdeliler
• Şihâbüddîn el-Hamevî
• Nefehâtü’l-Kurb
• Muhammed b. Mahmûd et-Trabzûnî

Etik Beyan

Bu makale Ali Çoban danışmanlığında 2024 tarihinde tamamlanan “Şihâbuddin El-Hamevî’nin Nefehâtu’l-kurb adlı eseri bağlamında evliyanın tasarrufu meselesi” başlıklı yüksek lisans tezi esas alınarak hazırlanmıştır.

Kaynakça

1. Akhisârî, Ahmed-i Rûmî. Müntehabât min İğâseti'l-Lehfân fî Mesâyidi'ş-Şeytân. Süleymaniye Kütüphanesi, Harput, 429/12, 100a-118b.
2. Akpınar, Muhammet Raşit. “Osmanlı Toplumunda Selefî Düşüncenin Tipik Bir Temsilcisi Olarak Kadızâdeliler”. İlahiyat Akademi 1-2 (01 Ekim 2015): 303-315. https://izlik.org/JA26RK77KD.
3. Aycibin, Zeynep. Katib Çelebi, fezleke, tahlil ve metin. İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2007.
4. Aydın, Emin. Muhammed b. Mahmud et-Trabzonî el-Medenî’nin (v. 1200/1786) “ed-Dürerü’s-Semîne” Adlı Eserinin Tahkik ve Tahlili. Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2011.
5. Bağdatlı İsmail Paşa. Hediyyetü’l-ârifîn esmâü’l-müellifîn ve âsâru’l-musannifîn. İstanbul: Milli Eğitim bakanlığı, 1951.
6. Bağdatlı İsmail Paşa. Îzâhu’l-Meknûn fi’z-Zeyl ‘alâ Keşfi’z-Zunûn. haz. Mehmed Şerefüddîn Yaltkaya-Rıfat Bilge el-Kilîsî. İstanbul: Maarif Vekaleti, 1945-1947.
7. Birgivî, Muhammed b. Pir Ali. et-Tarîkatü’l-Muhammediyye ve’s-Sîrâtü’l-Ahmediyye. thk. ve tahriç: Muhammed Rahmetullah Hafız Muhammed en-Nedvî. Dimaşk: Dâru’l-Kalem, 2015.
8. Cevziyye. İbn Kayyım. İğâsetü’l-Lehfân fî Mesâidi’ş-Şeytân. thk. Muhammed Uzeyr Şems. Mekke: Dâru Âlemi’l-Fevâid, 2011.

9. Currie, James Muhammad Dawud. “Kadizadeli Ottoman Scholarship, Muḥammad ibn ʿAbd al-Wahhāb, and the Rise of the Saudi State”. Journal of Islamic Studies 26/3 (Eylül 2015), 265-288.
10. Çavuşoğlu, Semiramis. “Kadızâdeliler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/100-102. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
11. Çeker, Huzeyfe. “Ahmed El-Hamevî’nin Tezhîbü’s-sahîfe Bi-nusreti’l-İmâm Ebî Hanîfe Adlı Eserinin Tahkik Ve Değerlendirmesi”. Tahkik İslami İlimler Araştırma ve Neşir Dergisi 4/2 (Aralık 2021), 1-53.
12. Derin, Fahri Çetin. Abdurrahman Abdi Paşa Vekayı-namesi: Tahlil ve Metin Tenkidi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Ensitüsü, Doktora Tezi, 1993.
13. Dumairieh, Naser. “Could Sufism Have Been a Means of Spreading Ibn Taymiyya’s Thought in the Ottoman Empire?”. The Muslim World (Şubat 2023), 422-435.
14. Durmuş, Ali. “Kadızâde Mehmed Efendi’nin Bilinmeyen Risalesi Risâle-i Müdâfa‘a Işığında Hayatı ve İlmi Kişiliği -Tercüme Tahkik ve Değerlendirme-”. Tokat İlmiyat Dergisi 8/1 (Haziran 2020), 321-350.
15. Durmuş, Ali. Osmanlı’da Dinî-Siyasî Bir Yapılanma Olarak Kadızâdeliler Hareketi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi.
16. Erol, İbrahim. “Muhammed b. Mahmud et-Trabzonî el-Medenî’nin Tasavvufla İlgili Eserleri”. Trabzonlu Müellifler ve Eserleri Osmanlı Dönemi. ed. S. Gür-A.C. Karaca. 509-514. İstanbul: Ensar, 2023.
17. Göçmen, Muammer. “Üstüvânî Mehmed Efendi̇”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 42/396-397. İstanbul: TDV Yay., 2012.
18. Gündoğdu, Cengiz. Bir Türk Mutasavvıfı Abdülmecid Sivasi Hayatı, Eserleri ve Tasavvufi Görüşleri. Ankara: Kültür Bakanlığı, 2000.
19. Hamevî, Şihâbüddîn Ahmed. Nefehâtü’l-gurb ve’l-ittisâl bi-isbâti’t-tasarruf li-evliyâillâh ba’de’l-intikâl. Kâhire: Dâru Cevâmi‘i’l-Kelim, 2002.
20. Hamevî, Şihâbüddîn. Nefehâtü’l-kurb. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Esad Efendi, 3582/1, 1b-14a.
21. Hamevî, Şihâbüddîn. Nefehâtü’l-kurb. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Reşid Efendi, 846/4, 74b-85a.
22. Hamevî, Şihâbüddîn. Nefehâtü’l-Kurbi ve’l-İttisâl bi-İsbâti’t-Tasarrufi li-Evliyâ ba‘de’l-intikâl. Kütahya: Kütahya Vahid Paşa Kütüphanesi, Vahid Paşa, 78, 1b-18a.
23. Kadızâde. Redd ‘alâ fî Cevâzi’r-Raks. İstanbul: Beyazıt Kütüphanesi, Beyazıt, 3125, 1b-167a.
24. Kârî, Ali b. Muhammed. Dav’ü’l-Ma‘âlî Şerhu Bed’i’l-Emâlî. thk. Haldun A. Zeynüddîn. İstanbul: Daru’l-Beyruti, 2017/1438.
25. Kâtip Çelebi. İslâmda Tenkid ve Tartışma Usûlü [Mîzânü’l-hak fî ihtiyâri’l-ehak]. çev. Mustafa Kara. İstanbul: Marifet Yayınları, 1990.
26. Kehhâle, Ömer Rızâ. Mu’cemü’l-müellifîn terâcimü musannifi’l-kütübi’l-’Arabiyye. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1993.
27. Kılıç, Rüya. “Sivas’tan İstanbul’a Bir Tarikat Portresi: Şemsîyye ve Sivâsîyye”. Türkler XI (2002), 211-225. Müstakîmzâde, Süleymân Sa’dettîn. Şerh-i İbârât Mevlevîlik, Mûsikî Ve Semâ‘. haz. Ensar Karagöz. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2019.
28. Naîmâ, Mustafa. Târîh-i Naîmâ: Ravzatü'l-Huseyn fî Hulâsati Ahbâri'l-Hafîkayn. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1280. Özcan, Abdülkadir. “Macarların Kahraman Düşmanı Son Budin Valisi Abdurrahman Abdi Paşa”. FSM İlmî Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi 5 (Bahar 2015), (441-453).
29. Özel, Ahmet. “Bezzâzî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/113-114. İstanbul: TDV Yay., 1992.
30. Pazarbaşı, Erdoğan. “Mehmed Efendi, Vanî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28/458-459. Ankara: TDV Yay., 2003.
31. Sariyannis, Marinos. The Kadizadeli Movement as a Social and Political Phenomenon: The Rise of a ‘Mercantile Ethic’?”. Political Initiatives from the Bottom-Up in the Ottoman Empire. ed. A. Anastasopoulos. 263-289. Rethymno: Crete University Press, 2012.
32. Saylan, Şenol. “Muhammed b. Mahmud et-Trabzonî el-Medenî’nin Hayatı ve Eserleri”. Trabzonlu Müellifler ve Eserleri Osmanlı Dönemi. ed. S. Gür-A.C. Karaca. 423-438. İstanbul: Ensar, 2023.
33. Sinanoğlu, Mustafa. “Hamevî, Ahmed b. Muhammed”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 15/456-457. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
34. Solakzâde, Mehmed Hemdemî. Solakzâde Tarihi. İstanbul: Mahmud Bey Matbaası, 1297.
35. Sula, Murat. “Muhammed b. Mahmûd b. Salih b. Hasan et-Trabzûnî el-Medenî ve Ruseyyiletun fî Beyâni’l-Alfâzı’l-Letî Yestevî Fîha’l-Mufredu ve’l-Musennâ ve’l-Cem'u ve’l-Muzekkeru ve’l-Muennes İsimli Risalesi”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 32 (2010), 77-110.
36. Trabzonî, Muhammed b. Mahmud (!). Nefehâtü’l-Kurbi ve’l-İttisâl bi-İsbâti’t-Tasarrufi li-Evliyâ ba‘de’l-intikâl. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Süleymaniye, 1041/17, 195b-200a.
37. Ünal, Mehmet Ali-Cengiz, Osman. “Osmanlı Selefîliği İddiası: Çivizâde ve Birgivî Üzerine Bir Tetkîk”. Osmanlı Düşüncesi Kaynaklan ve Tartışma Konuları. ed. Fuat Aydın, vd. İstanbul: Mahya Yayıncılık, 2019.
38. Vânî, Mehmed Efendi. Tasavvufî Bidatlardan Sakınmaya Dair Risale. İstanbul: Süleymaniye, Esad Efendi, 3819/2, 26b-51a.
39. Vânî, Mehmed Efendi. Tasavvufî Bidatlardan Sakınmaya Dair Risale. Süleymaniye Kütüphanesi, Esad Efendi, 3819/2, 26b-51a.
40. Yakubovych, Mykhaylo M.. “Crimean Scholars and the Kadizadeli Tradition in the 18th Century”. Osmanlı Araştırmaları 49 (Mart 2017), 155-170.
41. Zilfi, Madeline C.. “The Kadizadelis: Discordant Revivalism in Seventeenth-Century Istanbul”. Journal of Near Eastern Studies 45/4 (1986), 251-269.
42. Zilfi, Madeline C.. “Vaizan and Ulema in the Kadızadeli Era”. X. Türk Tarih Kongresi. 2493-2500. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1994.
43. Zilfi, Madeline C.. Dindarlık Siyaseti Osmanlı Uleması Klasik Dönem Sonrası 1600-1800. çev. Mehmet Faruk Özçınar. Ankara: Birleşik Yay., 2008.
44. Ziriklî, Hayruddin b. Mahmud. el-A’lâm. Beyrut- Lübnan: Dâru’l-İlmi li’lmelâyîn, 2002.