İslâmî Çocuk Edebiyatı ve Siyer Eserlerinin Bu Kapsamda Değerlendirilmesi Problematiği

Öz

Çocuk edebiyatı geniş edebiyat yelpazesi içinde özel, sistemli ve pedagojik yönü ağır basan bir alt disiplini temsil eder. Çocuğun bilişsel, duygusal, sosyal ve ahlâkî gelişimini gözeten; estetik duyarlılığı ve hayal gücünü besleyen çocuk edebiyatı, bu nedenle hem eğitim bilimlerinin hem de edebiyat araştırmalarının kesiştiği bir alan hâline gelmiştir. Dünya edebiyatı bağlamında çocuk edebiyatı özellikle Batı’da erken dönemlerden itibaren belirli bir form kazanmış, zamanla kuramsal bir zemin ve metodolojik çerçeve oluşturmuştur. Bununla birlikte İslâm dünyasında ortaya çıkan çocuk edebiyatı, kendi kültürel kodlarına ve değer dünyasına bağlı biçimde gelişmiştir. Daha da ilginci, “İslâmî çocuk edebiyatı” kavramının kapsamı üzerine yürütülen tartışmalar oldukça sınırlıdır. Bu edebiyat türü genellikle Kur’an, hadis ve temel İslâmî metinleri merkeze alarak çocuklara yönelik eser üreten bir alan olarak tanımlanmış; ancak bu tanımın sınırları, dayandığı teorik zemin ve pedagojik ölçütleri yeterince açıklığa kavuşmamıştır. Bu nedenle İslâmî çocuk edebiyatının mahiyeti, çocuk gelişimine katkıları, edebiyat sanatına yaklaşımı ve dünya çocuk edebiyatı içindeki konumu gibi temel meseleler belirgin değildir. Bu belirsizlikten en çok etkilenen alanlardan biri siyer literatürüdür. Oysa siyer eserleri, Hz. Peygamber’i (sas) bir rol model, ideal bir şahsiyet ve çok yönlü bir kahraman olarak sunma gücüne sahiptir. Siyer yalnızca tarihsel olayların aktarımı değildir; aynı zamanda çocukların anlayabileceği bir dille ahlâkî değerlerin, örnek davranışların ve insanî erdemlerin kazandırılmasını sağlayabilecek güçlü bir pedagojik potansiyele sahiptir. Bu çalışmada öncelikle çocuk edebiyatının tarihsel gelişimi ve dünya üzerindeki konumu ele alındı; Batı ve İslâm dünyasındaki farklı gelişim çizgileri karşılaştırmalı biçimde değerlendirildi. Ardından siyer literatürü çocuk edebiyatı perspektifinden yeniden okundu, temel siyer kaynaklarında yer alan rivayetlerin pedagojik değeri incelendi. Nitel araştırma yönteminin kullanıldığı çalışmada temel ve yardımcı kaynaklar üzerinden bilgiler toparlanıp mantık ilkleri de hesaba katılarak konu tüm yönleriyle anlaşılmak istendi.

Anahtar Kelimeler

• Siyer
• Çocuk Edebiyatı
• Hz. Peygamber ve Çocuk
• Pedagojik Yaklaşım
• Ahlak

The Problematic of Islamic Children’s Literature and the Evaluation of Sīrah Works Within This Framework

Öz

Children’s literature represents a special, systematic sub-discipline within the broad spectrum of literature, with a strong pedagogical dimension. It considers the cognitive, emotional, social, and moral development of the child and nurtures aesthetic sensitivity and imagination. For this reason, children’s literature has become a field at the intersection of educational sciences and literary studies. In the context of world literature, children’s literature, particularly in the West, developed a defined form from early periods and gradually established a theoretical foundation and methodological framework. In contrast, children’s literature in the Islamic world developed in accordance with its own cultural codes and value system. Interestingly, discussions on the scope of the concept of Islamic children’s literature remain very limited. This type of literature has generally been defined as a field producing works for children based on the Qur’an, hadith, and core Islamic texts, but the boundaries of this definition, its theoretical foundation, and its pedagogical criteria have not been fully clarified. As a result, fundamental issues such as the nature of Islamic children’s literature, its contributions to child development, its approach to literary art, and its place within world children’s literature remain unclear. One area most affected by this uncertainty is sīra literature. Sīra works, however, have the potential to present the Prophet Muhammad as a role model, an ideal personality, and a multifaceted hero. Sīra is not merely a record of historical events; it also has a strong pedagogical potential to teach moral values, exemplary behaviors, and human virtues in a language that children can understand. This study first examined the historical development of children’s literature and its position in the world, comparing the different developmental trajectories in the West and the Islamic world. Then, sīra literature was re-evaluated from the perspective of children’s literature, and the pedagogical value of the narrations in primary sīra sources was analyzed. A comprehensive literature review was conducted, and logical principles were applied to fully understand the subject from all aspects.

Anahtar Kelimeler

• Sīrah
• Children’s Literature
• The Prophet and Children
• Pedagogical Approach
• Morality

Kaynakça

1. Ahmed, Zalt. Edebü’t-Tufûlet: Usûlluhu Mefâhîmuhu. Mısır: eş-Şeriketü’l-ʿArabiyyetü li’n-Neşri ve’t-Tevzîʿ, 4. Basım, 1412/1991.
2. Aktaş, Şerif. “Edebî Meti̇n ve Özelli̇kleri̇”. Journal of Turkish Research Institute 15/39 (2010), 187-200.
3. Anonim. Gesta Romanorum. haz. “Charles Swan”. New York: E. P. Dutton & Co, 1905.
4. Arlandis, Sergio - Reyes-Torres, Agustin. “Thresholds of Change in Children’s Literature: The Symbol of the Mirror”. Journal of New Approaches in Educational Research 7/2 (2018), 125-130.
5. Attâr, Ferîdüddîn. Mantıku’t-tayr. çev. Mustafa Çiçekler. İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2020.
6. Berâde, Muhammed b. Abdülkâdir. Dirasâtün İsbâniyye li’s-Sîreti’n-Nebeviyye. Medine: Kral Fahd Mushaf-ı Şerif Baskı Kompleksi, ts.
7. Beyhakî, İbrâhim b. Muhammed. el-Mehâsin ve’l-Mesâvî, ts. Bozkurt, Eyüp vd. Karakter ve Değerler Eğitimi. ed. Bayram Özer. Ankara: Pegem Akademi, 2019.
8. Büreykış, Muhammed Hasan. Edebü’l-Etfâl-Ehdâfüha ve Simâtüha. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 1416/1996.

9. Câhiz, Ebû Osmân Amr b. Bahr b. Mahbûb. el-Beyân ve’t-tebyîn. Mısır: Mektebetü’s-Sünne, 5. Basım, 1410/1990.
10. Celâleddîn-i Rûmî, Mevlânâ. Mesnevî. Ankara: Panama Yayınları, 2022.
11. Cihan, Mustafa. “John Locke ve Eğitim”. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 7/1 (2010), 173-178.
12. Comenius, John Amos. Orbis Pictus. New York: C. W. Bardeen, 1887.
13. Çağlayan, Ahmet. Ahlâk Pusulası, Ahlâk ve Değerler Eğitimi. İstanbul: Değerler Eğitim Merkezi Yayınları, 2. Basım, 2013.
14. Çalışkan, Adem. “İslâmî Çocuk Edebiyatı”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/12-13 (2001), 409-436.
15. Dağbaşı, Gürkan. “Abbasi Dönemi Çeviri Faaliyetleri”. Eskiyeni 27 (2013), 178-188.
16. Demirdöğen, Melek - Eroğlu, Ayşe Farsakoğlu. “İslami Çocuk Edebiyatı = Islamic Literature of Children”. Turkish Studies: Language and Literature 16/1 (2021), 185-206.
17. Dilidüzgün, Selahattin. İletişim Odaklı Türkçe Derslerinde Çocuk Kitapları. İstanbul: Morpa Yayınları, 2004.
18. Dodurgalı, Abdurrahman. Ailede Çocuğun Din Eğitimi. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 1998.
19. Dursun, Yasemin Yılmaz. Çocuk Edebiyatı Eserlerinde Aile Kurumu (Sevim Ak ve Üzeyir Gündüz Örneği). İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
20. Ebî Hayseme, Ebû Bekr Ahmed b. et-Târîhu’l-kebîr. thk. Salâh Helel. 2 Cilt. Mısır: el-Fâruku’l-Hadîse li’t-Tıbâ’ati ve’n-Neşr, 1. Basım, 1427/2006.
21. Ebî Tahir, Ebu’l-Fadl Ahmed b. Kitâbu Belâğâti’n-Nisâ. thk. Berakât Hebbûd. Beyrût: el-Mektebetu’l-‘Asriyye, 1. Basım, 1421/2000.
22. Enginün, İnci. “Çocuk Edebiyatı ve Çocuk Kitapları”. Journal of Uludag University Faculty of Education 19/1 (01 Nisan 2006), 213-222.
23. Ervina - Saudah. “Eksistensi Dongeng Sirah Nabawiyah Sebagai Stimulasi Pendidikan Karakter Religius Anak Usia Dini”. Beujroh : Jurnal Pemberdayaan Dan Pengabdian Pada Masyarakat 2/1 (2024), 25-39.
24. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed. Eyyühe’l-veled. Cidde: Dârü’l-Minhâc, 1434/2013.
25. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed. İhyâʾü ʿulûmi’d-dîn. 4 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Maʿrife, 1402-1403/1982-83.
26. Gönen, Mübeccel (ed.). Edebi Türler Açısından Çocuk Edebiyatı. Ankara: Eğiten Kitap Yayıncılık, 2019.
27. Gözütok, Şakir. Hz. Peygamber’in Hadislerinde Eğitim Metodları. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2016.
28. Hadîdî, Alî. fî Edebü’l-Etfâl. Mısır: Mektebetü’l-Enculu’l-Mısriyye, 4. Basım, 1409/1988.
29. Hasenî, Abdülhay. Nüzhetü’l-havâtır ve behcetü’l-mesâmiʿ ve’n-nevâzır. 8 Cilt. Beyrût: Dâr İbn Hazm, 1. Basım, 1420/1999.
30. Hirza, Herna - Mukhlis, Mukhlis. “Sirah Nabawiyah as a Media For Dakwah for Children Through Islamic Songs”. Medan, 2024. https://eudl.eu/doi/10.4108/eai.30-11-2023.2346999
31. Hunt, Peter. An Introduction to Children’s Literature. Oxford: Oxford University Press, 1996.
32. İbn Abdürabbih, Ebû Ömer Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed. el-ʿİkdü’l-ferîd. Beyrût: Dârû’l-Tarihi’t-Türâsi’l-’Arabî, 1. Basım, 1409/1989.
33. İbn Hacer, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed b. Muhammed el-Heytemî. Tahrîrü’l-makâl fî âdâb ve ahkâm ve fevâʾid yahtâcü ileyhâ müʾeddibü’l-etfâl. thk. Muhammed Süheyl ed-Debs. Dımaşk: Dâr İbn Kesîr, 1407/1987.
34. İbn Hazm, Ebû Muhammed Alî b. Ahmed b. Saîd. el-Fasl fi’l-milel ve’l-ehvâʾ ve’n-nihal. çev. Halil İbrahim Bulut. 5 Cilt. İstanbul: Mektebetü’l-Hancî, 2017.
35. İbn Hişâm, Abdülmelik b. Hişâm. es-Sîretü’n-nebeviyye. ed. Hakan Temir - Haydar Yıldırım. çev. Mehmet Beşir Eryarsoy. thk. Abdurrahman el-Vekîl. 3 Cilt. İstanbul: Siyer Yayınları, 2023.
36. İbn İshâk, Muhammed b. İshâk. Sîretü İbn İshâk. ed. Mehmet Azimli. çev. Selahattin Yıldırım. thk. Muhammed Hamidullah. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2021.
37. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer. el-Bidâye ve’n-nihâye. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin Beşşar Avvâd Ma’ruf. Beyrût: Dâru İbn Kesîr, 1434/2013.
38. İbn Kuteybe, Ebu Muhammed Abdullah b. Müslim ed-Dineverî. ʿUyûnü’l-ahbâr. 4 Cilt. Beyrût: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1418/1997.
39. İbn Tufeyl, Ebû Bekr Muhammed b. Abdilmelik b. Muhammed b. Muhammed. Hay b. Yakzân. çev. Şerafeddin Yaltkaya - Babanzade Reşid. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2019.
40. İbnü’l-Cezzâr, Ebû Ca‘fer Ahmed b. İbrâhîm b. Ebî Hâlid. Kitâb Siyâsetü’s-sıbyân ve tedbîrühüm. thk. Muhammed Habîb el-Heîle. Beyrût: Dâru’l-Ğarb’il-İslâmî, 2. Basım, 1404/1984.
41. İbşîhî, Ebü’l-Feth Bahâüddîn Muhammed b. Ahmed. Müstetraf fî külli fennin müstezraf. thk. Saîd Muhammed el-Lahhâm. Beyrût: Âlemü’l-Kütüb, 1419/1998.
42. İsfahânî, Ebü’l-Ferec Alî b. el-Hüseyn b. Muhammed b. Ahmed el-Kureşî. el-Eğânî. thk. İbrâhim el-Ebyârî. 28 Cilt. Mısır: Dârü’ş-Şa’b, 1389/1969.
43. Kâlî, Ebû Ali. el-Emâlî. 4 Cilt. Mısır: Dârû’l-Kütübi’l-Mısriyye, 2. Basım, 1344/1926.
44. Komisyon. Peygamberimiz ve Çocuk. ed. Elif Erdem - Hale Şahin. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 3. Basım, 2024.
45. Koyuncuoğlu, Aykut. “Çocuk Edebiyatının Dünya’daki ve Türkiye’deki Tarihsel Gelişimi”. Spor, Eğitim ve Çocuk Dergisi 1/1 (2021), 1-16.
46. Köşeli, Yusuf. Arap Çocuk Edebiyatı. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Doktora Tezi, 2011.
47. Liu, Yan. “Readability and Adaptation of Children’s Literature: An Interpersonal Metaphor Perspective”. Journal of World Languages 10/3 (2024), 601-622.
48. Macit, Muhittin. “Tercüme Hareketleri”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/498-504. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
49. Muhammed, Mus’âd Hûseyn. es-Sîretü’n-Nebeviyye li’l-Etfâl ve’n-Nâşi’e. Şebeketü’l-Alukah, ts.
50. Nâbî. Hayriyye. haz. “Mahmut Kaplan”. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2019.
51. Nedvî, Ebü’l-Hasan Alî el-Hasenî en-. Nazarât fî’l-Edeb. Riyad: Mektebetü’l-Ubeykân, 1987/1407.
52. Nedvî, Ebü’l-Hasan Ali Hasen en-. Kasasun mine’t-Târihi’l-İslâmî li’l-Etfâl. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 20. Basım, 1417/1996.
53. Ourot, Mohamad. Arap Dünyasında Çocuk Edebiyatı Hakkında Nitel Bir İnceleme (Suriye Örneği). Adana: Çukurova Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
54. Pehlivan, Rabia. İslâmî Çocuk Edebiyatında Hadis Konulu Eserlerin Değerlendirilmesi. Erzincan: Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
55. Reynolds, Kimberley. Children’s Literature: A Very Short Introduction. Oxford: Oxford University Press, 2011.
56. Scarlett, George - Wolf, Dennie. “When It’s Only Make-Believe: The Construction of a Boundary Between Fantasy and Reality in Storytelling”. New Directions for Child and Adolescent Development 1979 (1979), 29-40.
57. Sivârî, Tâcü’l-İslâm Süleymân b Dâvûd es-Sebtî es-. Şifâü’s-sudûr fî izâhi beyâni’l-umûr li-mu’cizâti’r-resûl. Ankara: Umumi Evkaf Kütüphanesi, 2842.
58. Şihâb, Rafed Sâlim Serhân. “Edebü’l-Etfâl fî’l-Âlemi’Arabî Megfhûmihi, Neşeetihi, Envâihi ve Tatavvûrihi”. Mecelletü’l-Tekannâ 26/6 (2013), 20-36.
59. Şimşek, Kemal - Kartal, Atila. “Çocuk Edebiyatının Başlangıcına Dair Bir Değerlendirme”. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi 29 (2022), 344-356.
60. Şirin, Mustafa Ruhi. 99 Soruda Çocuk Edebiyatı. İstanbul: Çocuk Vakfı Yayınları, 2. Basım, 1998.
61. Şirin, Mustafa Ruhi. 99 Soruda Çocuk Edebiyatı. İstanbul: Çocuk Vakfı Yayınları, 2000.
62. Şuhbe, Muhammed b. Muhammed. Sîretü’n-Nebeviyye fî Dav’i’l-Kurân ve’s-Sünne. Beyrût: Dâru’l-Kalem, 2. Basım, 1412/1992.
63. Tatlıoğlu, Sevra Su. “Öğrenmeye Sosyal- Bilişsel Bir Bakış: Albert Bandura”. Sosyoloji Notları 5/1 (2021), 15-30.
64. Temir, Hakan. Arap Yarımadası’nda Kabile Hayatı. İstanbul: Siyer Yayınları, 1. Basım, 2020.
65. Townsend, John Rowe. Written for Children: An Outline of English-Language Children’s Literature. Scarecrow Press, 1996.
66. Tulumcu, Feride İdi. Çeviri Çocuk Edebiyatı Eserlerinde Yer Alan Değerlerin İncelenmesi. Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Doktora Tezi, 2021.
67. Uçar, Halil İbrahim. Delâil Edebiyatı -Gelişim Safhaları ve Siyer Yazıcılığı Üzerine Etkilerinin Tespiti-. Ankara: Fecr Yayınları, 1. Basım, 2025.
68. Ulema ve Telebetü’l-ilm. Fetâvâ ve istişârâtü’l-İslâm el-Yevm. nşr. “Mevkiü’l-İslam el-Yevm”, ts. https://shamela.ws/book/894
69. Vâkıdî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ömer. Kitâbü’l-Meğâzî. çev. Musa K. Yılmaz. thk. Marsden Jones. İstanbul: İlk Harf, 2014.
70. Vehbî, Sünbülzâde. Lutfiyye. çev. Süreyya Ali Beyza. İstanbul: Bedir Yayınevi, 1994.
71. Williams, Fawzia Gilani. “The Emergence Of Wstern İslamic Children’s Literature”. Mousaion 34/2 (2016), 113-126.
72. Zekeriyyâ, Ebû Bekr Muhammed. el-İhtimâm bi’s-Sîreti’n-Nebeviyye bi’l-Luğati’l-Binğâliyye. Medine: Kral Fahd Mushaf-ı Şerif Baskı Kompleksi, ts.
73. “تراجم”. Erişim 26 Kasım 2025. https://tarajm.com
74. “رابطة الأدب الإسلامي العالمية”. Erişim 26 Kasım 2025. https://www.adabislami.org/news/2568
75. “هل للأطفال شعر في التراث؟”. Erişim 26 Kasım 2025. https://hiragate.com/22799