Kayseri Arabidin Mescidi: Mimari Özellikleri ve Restorasyonu

Öz

Kayseri İli, Kocasinan İlçesi, Arabidin Mahallesi’nde, Erkilet Bölgesi’nin tarihsel yerleşim dokusu içerisinde konumlanan Arabidin Mescidi, H.1253 / M.1837–1838 yılında Hacı Mustafa adlı bir hayır sahibi tarafından yaptırılmış Osmanlı İmparatorluğu’nun geç dönem eserlerindendir. Erkilet, 19. yüzyılda Kayseri’nin en kalabalık köylerinden biri olup çok sayıda mahalleden oluşan yerleşim birimleriyle dikkat çekmektedir. Ancak 1971 yılında taş düşmeleri nedeniyle mescidin bulunduğu alanın afet bölgesi ilan edilmesi ve yerleşimin büyük ölçüde boşaltılması, Arabidin Mescidi dâhil olmak üzere birçok yapının terk edilmesine ve zamanla bölgenin harap olmasına yol açmıştır. 2022 yılında Arabidin Mescidi’nin rölöve, restitüsyon ve restorasyon projeleri Kocasinan Belediyesi Başkanlığı tarafından hazırlatılmıştır. Ardından, Kayseri Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu’na sunularak onayları alınmıştır. 2023–2024 yılları arasında Kocasinan Belediyesi tarafından restore ettirilmiştir. Bu çalışmada, Arabidin Mescidi’nin mimari özellikleri, restorasyon öncesi durumu ve uygulanan restorasyon süreci ayrıntılı biçimde ele alınmıştır. Çalışmanın amacı Arabidin Mescidi’nin mimari ve süsleme özelliklerinin ortaya konulması kapsamında, gerçekleştirilen restorasyon uygulamalarını koruma ilkeleri doğrultusunda değerlendirmektir. Çalışmada nitel araştırma yöntemi kullanılmış olup, tümevarım yöntemi ile örnekler üzerinden betimleme ve gözleme dayalı sonuca ulaşılmıştır. Araştırmada sanat tarihi, mimarlık tarihi ve koruma-restorasyon disiplinlerinin birlikte kullanıldığı çok yönlü bir yöntem izlenmiştir. Çalışmanın hazırlanmasında öncelikle yapı yerinde incelenmiş; plan, cephe düzenlemeleri, yapı elemanları, malzeme özellikleri ve süslemeleri detaylı biçimde gözlemlenmiştir. Restorasyon öncesi ve sonrası durumlar karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiş; yapının rölöve, restitüsyon ve restorasyon projeleri, hasar analiz paftaları ve statik raporları ile Kayseri Kültür Varlıklarının Koruma Bölge Kurul kararları incelenmiştir. Bunun yanında, Kayseri ve çevresindeki benzer plan tipolojisine sahip kırsal mescit örnekleriyle karşılaştırmalar yapılarak yapının bölgesel mimari gelenek içerisindeki konumu ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• İslam Mimarisi
• Arabidin Camii
• Camii Restorasyonu
• Kayseri
• Erkilet’teki Geç Osmanlı Dönemi Anıtları

Teşekkür

Destekleri ve yapının restorasyon projeleri ile restorasyon öncesine ait fotoğraflarını kullanmamıza izin veren Kocasinan Belediye Başkanlığı ve Mipatek Mimarlık’a teşekkür ederiz.

Kayseri Arabidin Masjid: Architectural Features and Restoration

Öz

Arabidin Masjid, located in Arabidin Neighborhood, Kocasinan District, Kayseri Province, within the historical settlement fabric of the Erkilet Region, was built in 1253 AH / 1837–1838 AD by a benefactor named Hacı Mustafa and is one of the late-period works of the Ottoman Empire. In the nineteenth century, Erkilet was one of the most populous villages of Kayseri, characterized by a settlement structure consisting of numerous neighborhoods. However, in 1971, the area where the masjid is located was declared a disaster zone due to rockfalls, leading to the large-scale abandonment of the settlement. As a result, Arabidin Masjid, along with many other structures, was left unused and gradually fell into ruin. Over time, the roof system of the masjid completely collapsed, the interior was filled with rubble, and most architectural elements lost their functionality. In particular, the hand-painting decorations on the mihrab and the walls of the interior faced the risk of disappearance due to plaster loss and severe deterioration. This situation endangered not only the physical integrity of the building but also its artistic and historical values. In 2022, the measured drawing, restitution, and restoration projects of Arabidin Masjid were prepared by the Kocasinan Municipality and submitted to the Kayseri Regional Council for the Conservation of Cultural Property for the Conservation of Cultural Heritage, where they were approved. In line with these approved projects, a comprehensive restoration was carried out by the Kocasinan Municipality between 2023 and 2024, resulting in the reconstruction of the masjid and its reopening for worship. The building is a small-scale neighborhood masjid with a rectangular plan extending along the north–south axis. The corner sections of the walls are partially built of roughly dressed stone, while the majority consists of cut stone; the façades are constructed of roughly dressed stone with horizontal timber tie beams. The interior is covered with a wooden ceiling formed by a square-section beam supported by two wooden columns positioned near the eastern and western walls, along with cylindrical wooden beams resting on this central beam and on the north and south walls, over which laths are laid. Reflecting the characteristics of rural architecture, the masjid’s most prominent features are its pavilion-type minaret and its hand-painting decorative program. This study examines in detail the architectural characteristics of Arabidin Masjid, its condition prior to restoration, and the restoration process implemented.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Architecture
• Arabidin Masjid
• Masjid Restoration
• Kayseri
• Late Ottoman Monuments of Erkilet

Teşekkür

We would like to thank Kocasinan Municipality and Mipatek Architecture for their support and for allowing us to use the building's restoration projects and pre-restoration photographs.

Kaynakça

1. Bağcı, Serpil vd. Osmanlı Resim Sanatı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2006.
2. Bağcı, Serpil. “Osmanlı Mimarisinde Boyalı Nakışlar”. Osmanlı Uygarlığı. haz. Halil İnalcık - Günsel Renda, 2/737-759. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2009.
3. Elpe, Ebru. “Kayseri Yapıları Örneğinde Köşk Minareler”. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi 8, (Aralık 2014), 477-493. http://dx.doi.org/10.16992/ASOS.455
4. Erdoğan Beygirci, Hande - Yergün, Uzay. “Kayseri- Erkilet Yerleşimi Geleneksel Mimarisi ve Koruma Sorunları”. Jass Studies-The Journal of Academic Social Science Studies 18/103 (Mart 2025), 279-300. http://dx.doi.org/10.29228/JASSS.80127
5. İnbaşı, Mehmet. “Erkilet”. Kayseri Ansiklopedisi. 2/213-214. İstanbul: Kayseri Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, 2010.
6. Kayseri İli, Kocasinan İlçesi, Erkilet Arabidin Mahallesi, 8701 Ada, 5 Parsel, Arabidin Mescidi Rölöve Raporu. Kayseri: Mipatek Mimarlık, 2022.
7. Kayseri İli, Kocasinan İlçesi, Erkilet Arabidin Mahallesi, 8701 Ada, 5 Parsel, Arabidin Mescidi Fotoğraf Albümü, Kayseri: Mipatek Mimarlık, 2022.
8. Kayseri Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu’nun 15.12.2022 tarih ve 6580 Sayılı Kararı

9. Kayseri Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu’nun 25.11.2022 tarih ve 6555 Sayılı Kararı
10. Kur'an-ı Kerim Meâli. çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 12. Basım, 2011.
11. Maraşlıoğlu, Hayri, Erkilet Güneydir Gölge Bürümez. İstanbul: Kayseri Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, 2014.
12. Özkeçeci, İlhan. Tarihi Kayseri Cami ve Mescidleri. Kayseri: Kocasinan Belediyesi Yayınları, 1997.
13. Tali, Şerife. Kayseri Erkilet'te Türk Devri Mimari Eserleri. Ankara: Gazi Kitabevi, 2022.
14. Zeydan, Zeynep. 23. Tarihi ve Kültürel Mirası Koruma Proje ve Uygulamalarını Özendirme Yarışması Sonuçları. Tarihi Kentler Birliği Yayınları, haz. ÇEKÜL Vakfı, 2024