Intercultural Interaction and Its Traces in the Poetry of al-Aʿsha

Öz

A’shā (Maymūn b. Qays), one of the most distinctive figures of the Jāhilīyah period, transcended the local boundaries of his era to endow classical Arabic poetry with a multifaceted multicultural identity. His extensive travels, primarily undertaken for financial gain, facilitated direct contact with Persian, Byzantine, Abyssinian, Indian, and Turkic civilizations. Based on the poet's diwan, this study analyzes the traces of these civilizations and the reflections of such intercultural interactions on his poetic language, imagery, and thematic depth. The most profound influence on A’shā’s works was exerted by the Persian civilization, a result of both geographical proximity and political relations. While describing wine gatherings, musical instruments (barbat, ney, chang), and floral varieties of Iranian culture, the poet introduced a new terminology to the Arabic language. By integrating these elements, he expanded the horizons of Arabic literature and transformed his poetry into a historical record through vivid descriptions of Sasanian monarchs and the Battle of Dhū Qār. In his qasidas, Al-A‘sha established a unique aesthetic of eloquence by likening his powerful camels to the sturdy bridges of Byzantium, thereby synthesizing the dynamism of the nomadic deserts with the static grandeur of settled architecture. Furthermore, his emphasis on the destruction of ancient tribes like the ‘Ād and Thamūd demonstrates his engagement with historical processes through the lens of moral lessons. Elements pertaining to Abyssinian, Indian, and Turkic cultures ranging from the superior quality of swords to cosmopolitan social scenes featuring concubines—complete the complex structure of A’shā’s poetry. Consequently, with his exaggerated panegyrics and rich descriptions, A’shā elevated Arabic poetry beyond a mere tribal narrative, turning it into an aesthetic vehicle for intercultural exchange. His distinguished stance provides a unique and vital resource for understanding the universal capacity and cultural richness of the classical Arabic poetic tradition.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Rhetoric
• A’shā
• Cultural Interaction
• Persian Civilization
• Pre-Islamic Poetry.

A‘şâ’nın Şiirinde Medeniyetler Arası Etkileşim ve İzleri

Öz

Câhiliye döneminin en özgün şahsiyetlerinden biri olan A’şâ (Meymûn b. Kays), yaşadığı dönemin yerel sınırlarını aşarak klasik Arap şiirine çok kültürlü bir kimlik kazandırmıştır. Şairin mal mülk edinme gayesiyle gerçekleştirdiği geniş çaplı seyahatler; Fars, Bizans, Habeş, Hint, Âd kavmi ve Türk medeniyetleriyle doğrudan temas kurmasını sağlamıştır. Bu makalede, şairin divanından hareketle, söz konusu medeniyetlerin izleri ve bu etkileşimin şiirsel dile yansımaları analiz edilmektedir. A’şâ’nın eserlerinde en derin izleri, coğrafi yakınlık ve siyasi ilişkiler neticesinde Fars medeniyeti bırakmıştır. Şair, İran kültürüne ait içki meclislerini, müzik aletlerini (barbat, ney, çeng), çiçek türlerini ve sofra kültürünü betimlerken Arap diline yeni bir terminoloji kazandırmıştır. Bu bağlamda yabancı kökenli kelimeleri şiir diline entegre ederek Arap edebiyatının ufkunu genişletmiş; Zîkâr Savaşı ve Sâsânî hükümdarlarının ihtişamlı hayatları üzerinden yürüttüğü tasvirlerle şiirini tarihsel bir belge niteliğine büründürmüştür. Bizans medeniyeti, şairin dilinde daha çok mimari görkem ve askeri disiplinle karşılık bulmuştur. A’şâ, kasidelerinde güçlü develerini Bizans’ın sağlam köprülerine benzeterek göçebe çöllerinin dinamizmi ile yerleşik mimarinin statik ihtişamını sentezleyen özgün bir belâgat estetiği kurmuştur. Öte yandan, Kur’an’da da zikredilen Âd, Semûd ve Tasm gibi kadim kavimlerin helâkine yaptığı vurgular, onun sadece çağdaş dünyayı değil, tarihsel süreci de ibret ekseninde takip ettiğini göstermektedir. Habeş, Hint ve Türk kültürlerine dair unsurlar ise daha spesifik temalar üzerinden şiire dahil edilmiştir. Hint kılıçlarının kalitesine yapılan övgüler, Habeş diyarına ait mimari yapılar ve Türk cariyelerinden bahsedilen sahneler, A’şâ’nın şiirindeki kozmopolit yapıyı tamamlamaktadır. Sonuç olarak A’şâ; mübalağalı medihleri, keskin hicivleri ve zengin tasvirleriyle Arap şiirini salt bir kabile anlatısı olmaktan çıkarıp, kültürlerarası etkileşimin estetik bir taşıyıcısı haline getirmiştir. Onun bu mütemayiz duruşu, klasik Arap şiirinin evrensel kapasitesini anlamak adına eşsiz bir kaynak sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belâgatı
• A’şâ
• Kültürel Etkileşim
• Fars Medeniyeti
• Câhiliye Şiiri.

Kaynakça

1. Adday, Şiir. Kitâbü’l-elfâẓi’l-Fârisiyyeti’l-mu‘arrebe. Kahire: Dâru’l-Arab, 1908.
2. Alî, Cevâd. el-Mufaṣṣal fî târîḫi’l-ʿArab ḳable’l-İslâm. Beyrut: Dâru’s-Sâkî, 2001.
3. Amîd, Hasan. Ferhengi Fârsî Amîd. Tahran: Râhi Ruşd, 1389.
4. Âmidî, Ebü’l-Kāsım el-Hasen b. Bişr b. Yahyâ el-. el-Müʾtelif ve’l-muḫtelif fî esmâʾi’ş-şuʿarâʾ ve künâhüm ve elḳābihim ve ensâbihim ve baʿżı şiʿrihim. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1991.
5. A‘şâ, Meymun b. Kays. Dîvânü’l-A‘şâ el-Kebîr. Beyrut: Mektebetu’ş-Şerkî, ts.
6. A‘şâ, Meymun b. Kays. Şerhu Divâni’l-A‘şâ el-Kebîr. Kahire: Mektebetu’l-Âdâb, 1950.
7. Âzernûş, Âzertâş. “İrân-i Sâsânî der Divân-i Aʿşâ”. Makalât ve Berresihâ 62/76 (1376), 105-115.
8. Âzernûş, Âzertâş. Râhhay-i nufuz-i Farsî der ferheng ve zebân-i Câhilî. Tahran: İntişârat-i Tus, 1374.

9. Cevherî, Ebû Nasr İsmâîl b. Hammâd el-. Tâcü’l-luġa. Beyrut: Dâru’l-İlim, 1987.
10. Cum‘a, Ḥüseyn. el-Müessirâtü’l-Fârisiyye fî şiʿri’l-Aʿşâ. Dımaşk: İttihâd Küttâb el-Arab, 1999.
11. Dihenî, Nesrîn Hânî. İstiḳbâlü’l-edebi’l-Fârisiyyi’l-muʿâṣır fi’l-vaṭani’l-ʿArabî. Beyrut: Merkezü’l-ḥaḍâre, 2008.
12. Eclân, Biyumî. ʿAnâṣırü’l-ibdâʿi’l-fennî fî şiʿri’l-Aʿşâ. Kahire: Dârü’l-Maʿârif, 1981.
13. Hamevî, Ebû Abdillâh Şihâbüddîn Yâkūt b. Abdillâh Hamevî Bağdâdî Rûmî Yâkut el-. Muʿcemü’l-büldân. Beyrut: Dâr-ı Sâdır, 1995.
14. Henâ, Fahûrî. el-Câmi fi tarihi’l-edebi’l-Arabî. Tahran: İntişârat-i Tus, 1995.
15. İbn Düreyd, Ebû Bekr Muhammed b. el-Hasen b. Düreyd el-Ezdî. Cemheretü’l-luġa. Beyrut: Dâru’l-İlim, 1987.
16. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdülmelik b. Hişâm. es-Sîretü’n-nebeviyye. Kahire: Mustafa el-Bâbî, 1955. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullāh b. Müslim. eş-Şiʿr ve’ş-şuʿarâʾ. Kahire: Dâru’l-Hadis, 1423.
17. İbn Manzûr, Ebu’l-Fazl Muhammed b. Mükerrem b. ’Alî el-Ensârî. Lisânü’l-ʿArab. Beyrut: Dâru Sâdır, 1414.
18. İbn Reşîk el-Kayrevânî, Ebû Alî el-Hasen b. Reşîḳ el-Kayrevânî. el-ʿUmde fî meḥâsini’ş-şiʿr ve âdâbih. Beyrut: Dâru’l-Cîl, ts.
19. İbn Sellâm, Ebû Abdillâh Muhammed b. Sellâm b. Ubeydillâh b. Sâlim el-Cumahî. Ṭabaḳātü fuḥûli’ş-şuʿarâʾ. Cidder: Dâru’l-Medenî, 1431.
20. İsfahânî, Ebü’l-Ferec Alî b. el-Hüseyn. el-Eġānî. Kahire: Mektebetu Dâru’l-Kütüb, 1961.
21. Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr b. Ferh el-. el-Câmiʿ li-aḥkâmi’l-Ḳurʾân ve’l-mübeyyin limâ teżammenehû mine’s-sünneti ve âyi’l-furḳān. Dâru’l-Kütüb el-Mısriyye, 1964.
22. Mazhari, Nasseruddin. “Fars Dilinin Arap Dili Üzerindeki Etkileri (Tarihsel ve Kültürel Bağ-lam)”. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 28 (31 Aralık 2025), 271-300.
23. Muhammed Ferid, Ali. “el-Elfâẓü’l-Fârisiyye fî Dîvâni’l-Aʿşâ el-Kebîr (Dirâse luġaviyye teʾṣîliyye)”. Mecelletu’d-Dirâye 22/22 (Haziran 2023), 1131-1234.
24. Müneccid, Selâhuddin. el-Mufaṣṣal fi’l-elfâẓi’l-Fârisiyyeti’l-muʿarrebe. Tahran: İntişârat-i Bunyâd-i Ferheng-i İran, 1978.
25. Sadeddin, Mustafa. “el-Elfâẓü’l-Fârisiyye fî şiʿri’l-Câhilî: el-Aʿşâ Ünmûzecen”. Mecelletü Mec-maʿi’l-luġati’l-ʿArabiyye 82/3 (2007), 577-596.
26. Seâlibî, Ebû Mansûr Abdülmelik b. Muhammed b. İsmâîl. Fıḳhü’l-luġa. Beyrut: Dârü’l-İḥyâi’t-Türâsi’l-ʿArabî, 2002.
27. Subhî, Mahmud. Ṣada’l-aḥdâsi’t-târîḫiyye fî şiʿri’l-Aʿşâ. Kahire: Ezher, ts.
28. Şevkî Dayf. Tarihü’l-edebi’l-Arabî (el-Asrü’l-Câhilî). Kahire: Darü’l-Maârif, 1995.
29. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr. Târîḫu’l-ümem ve’l-mülûk. Kahire: Dârü’l-Maârif, 1967.
30. Tarafe, Ebû Amr Tarafe (Amr) b. el-Abd b. Süfyân b. Sa‘d el-Bekrî el-Vâilî. Divânu Tarafa b. Abd. Lübnan: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2002.
31. Tülücü, Süleyman. “A‘şâ, Meymûn b. Kays”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/544-545. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
32. Zirikli, Ebû Gays Muhammed Hayrüddîn b. Mahmûd. el-Aʿlâm. Beyrut: Dâru’l-İlim, 2002.