Does the Law Play a Role in the Turks’ Preference for the Hanafi School of Jurisprudence? A Comparative Study Based on Some Uyghur Contracts

Öz

Researchers frequently point out that the most significant factor in the Turks’ adoption of Islam was the substantial similarity between the beliefs they held in the pre-Islamic period and the fundamental tenets of Islam. While this view is open to academic debate, it is possible to identify and highlight the historical and theological traces of these similarities. A similar argument can be made regarding the Turks’ choice of legal school. For just as commonalities in the realm of belief are considered a key factor in the adoption of Islam, commonalities in the realm of law -if they exist- may also have influenced the Turks’ choice of the Hanafi school. In examining the Turks’ process of selecting and adopting the Hanafi school, a careful analysis of the relationship between these two distinct legal systems could assist researchers in shedding light on the motivations behind this significant choice, particularly as it pertains to the Uyghurs. Historical documents indicate that the Uyghurs possessed a highly developed and organized legal system long before they embraced Islam. This legal sophistication is clearly evident in the proper certification of legal documents in the presence of witnesses and their recording in writing. In other words, the existence of both important legal institutions -such as the institution of witness testimony- and written legal documents at an early stage indicates that Uyghur society operated within a systematic legal framework. This academic study will examine historical legal documents from the Uyghur legal system that have survived to the present day using text analysis methods in light of the principles of Hanafi school of law; it will also address whether legal relations played an effective role in the Uyghurs’ process of adopting the Hanafi school. Based on the documents examined in the study, it has been concluded that traditional law did not play a significant role in the choice of legal school.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Law
• Legal History
• Hanafi School
• Uyghur Law
• Written Legal Documents.

Türklerin Hanefî Mezhebini Tercihinde Hukukun Rolü Var Mıdır? Bazı Uygur Akitleri Üzerinden Karşılaştırmalı İnceleme

Öz

Türklerin İslam dinini kabul etmesinde en önemli etkenin, İslam öncesi dönemde sahip oldukları inançlarla İslam’ın getirdiği inanç esaslarının önemli ölçüde benzeşmesi olduğu, araştırmacılar tarafından sıklıkla dile getirilmektedir. Bu görüş akademik tartışmaya açık olmakla birlikte, söz konusu benzerliklerin tarihsel ve teolojik izlerini tespit etmek ve ortaya koymak mümkündür. Benzer bir iddia, Türklerin hukuk mezhebi tercihlerine ilişkin olarak da ileri sürülebilir. Çünkü inanç alanındaki ortak noktalar İslam’ın tercih edilmesinde önemli bir unsur olarak değerlendiriliyorsa, hukuk alanındaki ortak noktalar da -eğer varsa- Türklerin Hanefî mezhebini seçmesinde etkili olmuş olabilir. Türklerin Hanefî mezhebini seçme ve benimseme süreçlerinde, iki farklı hukuk düzeni arasındaki ilişkinin dikkatle incelenmesi; bu önemli tercihin ardındaki motivasyonları Uygurlar özelinde aydınlatmada araştırmacılara yardımcı olabilir. Tarihî belgeler, Uygurların İslam’ı kabul etmeden çok önce oldukça gelişmiş ve organize bir hukuk sistemine sahip olduklarını göstermektedir. Bu hukukî gelişmişlik; hukuk konusunda düzenlenen belgelerin, şahitler huzurunda usulüne uygun biçimde onaylanması ve yazılı olarak kayıt altına alınmasında açıkça görülmektedir. Bir başka ifadeyle erken bir dönemde hem şahitlik müessesesi gibi önemli hukukî kurumların hem de yazılı hukuk belgelerinin varlığı, Uygur toplumunun sistematik bir hukuk düzeni içinde hareket ettiğine işaret etmektedir. Bu akademik çalışma, Uygur hukuk sisteminden günümüze ulaşan tarihî hukuk belgelerini metin analizi yöntemiyle Hanefî mezhebi hukukunun prensipleri açısından inceleyecek; Uygurların Hanefî mezhebini tercih etme süreçlerinde hukuksal ilişkinin etkili bir rol oynayıp oynamadığını ele alacaktır. Araştırmada incelenen belgelere göre, geleneksel hukukun mezhep tercihinde önemli bir rol oynamadığı sonucuna varılmıştır

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• Hukuk Tarihi
• Hanefî Mezhebi
• Uygur Hukuku
• Yazılı Hukuk Belgeleri.

Kaynakça

1. Alâeddin es-Semerkandî, Ebû Bekr Muhammed b. Ahmed b. Ebî Ahmed. Tuḥfetü’l-fuḳahâʾ. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿilmiyye, 2. Basım, 1994.
2. Aydın, M. Akif. “Osmanlı ve Babürlü Örfi Hukukları Arasında Bir Karşılaştırma”. Osmanlı’nın İzinde Prof. Dr. Mehmet İşpirli Armağanı. ed. Feridun M. Emecen vd. İstanbul: Timaş Yayınları, 2013.
3. Aydın, M. Akif. Türk Hukuk Tarihi. İstanbul: BETA, 18. Basım, 2021.
4. Bâbertî, Ekmelüddîn Muhammed b. Mahmûd b. Ahmed er-Rûmî el-Mısrî. el-ʿİnâye. 10 Cilt. Lübnan: Dârü’l-Fikr, 1970.
5. Bardakoğlu, Ali. “Hanefî Mezhebi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 27 Kasım 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/hanefi-mezhebi
6. Bayındır, Servet. “Din ve Ülke Farklılığının Faizin Hükmüne Etkisi”. Journal of Istanbul University Faculty of Theology 14 (Nisan 2012), 207-235.
7. Bedreddin el-Aynî, Ebû Muhammed Mahmûd b. Ahmed b. Mûsâ b. Ahmed. el-Binâye fî şerḥi’l-Hidâye. thk. Eymen Sâlih Şa’bân. 13 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿilmiyye, 2000.
8. Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukûk-ı İslâmiyye ve Istılâhât-ı Fıkhiyye Kâmûsu. 8 Cilt. İstanbul: Bilmen Yayınevi, ts.

9. Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî. Şerḥu Muḫtaṣari’ṭ-Ṭaḥâvî. thk. İsmetullah İnayetullah Muhammed, Sâid Bekdaş vd. Beyrut: Dârü’l-Beşâiri’l-İslamiyye, 2010.
10. Cin, Halil - Akyılmaz, Gül. Türk Hukuk Tarihi. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 16. Basım, 2024.
11. Çandarlıoğlu, Gülçin. “Uygurlar”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 26 Kasım 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/uygurlar Ebû Yûsuf, Ya‘kūb b. İbrâhîm b. Habîb b. Sa‘d el-Kûfî. İḫtilafü Ebî Ḥanîfe ve’bn-i Leyla. thk. Ebu’l Vefâ el-Afġânî. b.y.: Matbaatü’l-Vefâ, 1939.
12. Ebü’l-Berekât en-Nesefî, Hâfızüddîn Abdullah b. Ahmed b. Mahmûd. Kenzü’d-Deḳâiḳ. thk. Sâid Bekdâş. Medine - Beyrut: Daru’l-Beşaʾiri’l-İslamiyye - Dârü’s-Sirâc, 2011.
13. Halebî, İbrâhîm b. Muhammed b. İbrâhîm. Mülteḳa’l-ebḥur. thk. Halil İmran el-Mansûr. Dımeşk: Dârü’l-Kütübi’l-ʿilmiyye, 1998.
14. İbn Âbidîn, Muhammed Emîn b. Ömer b. Abdilazîz el-Hüseynî ed-Dımaşkī. Reddü’l-muḥtâr ʿale’d-Dürri’l-muḫtâr. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 2. Basım, 1966.
15. İbn Kutluboğa, Ebü’l-Adl Zeynüddîn (Şerefüddîn) Kāsım b. Kutluboğa b. Abdillâh es-Sûdûnî el-Cemâlî el-Mısrî (ö. 879/1474). et-Taṣḥîḥ ve’t-tercîḥ ʿale Muḫtaṣari’l-Ḳudûrî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2003.
16. İbn Nüceym, Zeynüddîn b. İbrâhîm b. Muhammed el-Mısrî. el-Baḥrü’r-râʾiḳ. 8 Cilt. b.y.: Dârü’l-Kitâbi’l-İslâmî, 2. Basım, ts.
17. İbnü’l-Hümâm, Kemâlüddîn Muhammed b. Abdilvâhid b. Abdilhamîd es-Sivâsî el-İskenderî. Fetḥu’l-ḳadîr li’l-ʿâcizi’l-faḳīr. 10 Cilt. Lübnan: Dârü’l-Fikr, 1970.
18. Kādîhan, Ebü’l-Mehâsin Fahrüddîn Hasen b. Mansûr b. Mahmûd el-Özkendî el-Fergānî. Şerḥu’z-Ziyâdât. thk. Kasım Eşref Nûr Ahmed. 6 Cilt. Pakistan: el-Meclisu’l-ʿİlmî, 2000.
19. Kadri Paşa, Muhammed. Mürşidü’l-ḥayrân ilâ maʿrifeti aḥvâli’l-insân fi’l-muʿâmelâti’ş-şerʿiyye ʿalâ meẕhebi’l-İmâm Ebî Ḥanîfe en-Nuʿmân. Bolak: el-Matbaatü’l-Kübrâ el-Emîriyye, 1891.
20. Kâsânî, Alâüddîn Ebû Bekr b. Mes‘ûd b. Ahmed. Bedâʾiʿu’ṣ-ṣanâʾiʿ fî tertîbi’ş-şerâʾi. thk. Ali Muavvez - Adil Abdulmevcûd. 7 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿilmiyye, 2. Basım, 1986.
21. Keskin, Berker. “Eski Uygur Borç Sözleşmelerine Ait Sekiz Fragman”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 51 (Nisan 2021), 253-272. https://doi.org/10.21563/sutad.984661
22. Keskin, Berker. Eski Uygur Türkçesi Hukuk Belgeleri. Ankara: Türk Dil Kurumu, 2022.
23. Korkmaz, Salih. “IX-XIV. Asır Uygur Hukuk Vesikaları”. Türk Dünyası Ansiklopedisi. Erişim 26 Kasım 2025. https://turkdunyasiansiklopedisi.gov.tr/detay/10662/IX-XIV._As%C4%B1r_Uygur_Hukuk_Vesikalar%C4%B1
24. Korkmaz, Salih. Uygur Hukuku IX-XIV. Asır Uygur Hukuk Vesikalarına Göre. Ankara: Adalet Yayınevi, 2024.
25. Kudûrî, Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. Ebî Bekr Muhammed b. Ahmed. et-Tecrîd. thk. Muhammed Aḥmed Sirâc - Ali Cuma Muhammed. 12 Cilt. Kahire: Dârü’s-Selâm, 2. Basım, 2006.
26. Kudûrî, Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. Ebî Bekr Muhammed b. Ahmed. Şerḥu Muḫtaṣari’l-Kerḫî. thk. Abdullah Nezîr Ahmed. 9 Cilt. Kuveyt: Dârü Esfâr, 2022.
27. Leknevî, Ebü’l-Hasenât Muhammed Abdülhay b. Muhammed Abdilhalîm b. Muhammed Emînillâh es-Sihâlevî. en-Nâfiʿu’l-kebîr li-men yuṭâliʿu’l-Câmiʿa’ṣ-ṣaġīr. Beyrut: Âlemü’l-kütüb, 1986.
28. Mergīnânî, Ebü’l-Hasen Burhânüddîn Alî b. Ebî Bekr b. Abdilcelîl el-Fergānî. Bidâyetü’l-mübtedî. Kahire: Mektebetü ve Matbaʿatü Muḥammed ʿAli Subḥ, ts.
29. Mergīnânî, Ebü’l-Hasen Burhânüddîn Alî b. Ebî Bekr b. Abdilcelîl el-Fergānî. el-Hidâye fî şerḥi’l-Bidâyetü’l-mübtedî. thk. Tallâl Yûsuf. 4 Cilt. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Türâsi’l-ʿArabî, ts.
30. Mert, Rabia. “İslam Öncesi Türkler ve Türklerin İslamlaşma Süreci”. Tokat İlmiyat Dergisi 9/2 (Aralık 2021), 655-678. https://doi.org/10.51450/ilmiyat.1005393
31. Mevsılî, Ebü’l-Fazl Mecdüddîn Abdullāh b. Mahmûd b. Mevdûd. el-İḫtiyâr li-taʿlîli’l-Muḫtâr. 5 Cilt. Beyrut: Matbaʿatü’l-Halebî, 1937.
32. Özyetgin, A. Melek. “Eski Türklerde Ödeme Araçları: Kâğıt Para Çav’ın Kullanımı”. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi 1/1 (Kasım 2004).
33. Saral, Rabia. “Eski Uygur Türkçesi Hukuk Belgeleri”. Journal of Turkish Language and Literature 63/1 (Haziran 2023), 261-268. https://doi.org/10.26650/TUDED2023-1273603
34. Sarıkaya, M. Saffet. “Türklerin İslâmlaşma Sürecinde Mezheplerin ve Tarikatların Yeri”. Yeni Türkiye 1/82 [Ortadoğu Özel Sayısı-I] (2016), 637-650.
35. Sarıoğlu, Atanur. “Türklerin İslamiyete Geçiş Süreci ve Etkili Olan Faktörler”. Dünya İnsan Bilimleri Dergisi 2023/1 (Ocak 2023), 87-110. https://doi.org/10.55543/insan.1179330
36. Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-eimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed. el-Mebsûṭ. 31 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Maʿrife, ts.
37. Suğdî, Ebü’l-Hasen Rüknülislâm Alî b. el-Hüseyn b. Muhammed es-Suğdî (ö. 461/1068). en-Nütef fi’l-fetâvâ. thk. Salahuddin en-Nahi. 2 Cilt. Beyrut - Amman: Müessesetü’r-Risâle - Dârü’l-Furkan, 2. Basım, 1984.
38. Şeybânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Hasen b. Ferkad. el-Aṣl. thk. Mehmet Boynukalın. 12 Cilt. Beyrut: Dârü İbn Hazm, 2012.
39. Şeyh Nizâm, el-Burhânbûrî. el-Fetâva’l-Hindiyye. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 2. Basım, 1892.
40. Şeyhîzâde, Abdurrahmân. Mecmaʿu’l-enhur fî şerḥi Mülteḳa’l-ebḥur. 2 Cilt. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Türâsi’l-ʿArabî, ts.
41. Taşağıl, Ahmet. “Uygurlar”. Türk Dünyası Ansiklopedisi. Erişim 26 Kasım 2025. https://turkdunyasiansiklopedisi.gov.tr/detay/6832/Uygurlar
42. Turan, Muhammed Fatih. “Türklerin Hanefi Mezhebini Benimsemesini Kolaylaştıran Faktörler”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 36 (Ekim 2020), 311-334.
43. Üsmendî, Ebü’l-Feth Alâüddîn Muhammed b. Abdilhamîd b. Hüseyn. Ṭarîḳatü’l-ḫilâf beyne’l-eʾimmeti’l-eslâf. thk. Muhammed Zeki Abdulbir. Kahire: Mektebetü Dâri’t-Türâs, 2. Basım, 2007.
44. Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye. Dersaâdet: Matbaʿa-i Osmâniyye, 2. Basım, 1887.