İslam Sanatında İdeal Bir Mekân: Türk Bahçeleri

Öz

Çalışma, İslam estetik düşüncesi içinde bahçe kavramını merkeze alarak Türk bahçelerini “ideal mekân” kategorisinde ele almaktadır. Buna göre bahçe, İslam sanatlarında temsil edilen bir motif olmanın ötesinde, farklı sanat dallarını biçimlendiren bir modeldir. Bahçeye mimarî, şiir, minyatür, halı sanatı ve tasavvufî düşünceyi kapsayan disiplinlerarası bir perspektifle yaklaşılmaktadır. Çalışma, yalnızca betimleyici bir sanat tarihi metni olmanın ötesine geçerek estetik ilke, kozmik uyum, tabiat–insan–tanrı ilişkisi ekseninde bir kavramsal çerçeve kurmaya çalışmaktadır. İslam bahçesi sadece fiziksel bir alan olarak değil, tanrı-insan-tabiat ilişkisini temel alan ideal bir mekân biçiminde tanımlanmaktadır. Bahçe kültürünün Osmanlı toplumundaki yeri, klasik Türk şiirine yansıması, minyatürlerdeki tasvirler ve halı sanatındaki izdüşümleri ile ilişkilendirilerek konunun kültürel derinliği ortaya konulmaya çalışılmaktadır. Ayrıca bahçe kültürünün Osmanlı toplumundaki yeri; şiir, minyatür ve süsleme sanatları üzerinden incelenerek bahçenin estetik sürekliliği ortaya konulmaktadır. Türk bahçe modelinin kendine özgü esnek ve değişimi esas alan yapısı, Batı ve İran modelleriyle kıyaslanarak özgünlüğü öne çıkarılmaktadır. İslam bahçelerinin yaygın örnekleriyle genellikle ilişkilendirilen katı geometrik ve kapalı modellerin aksine, Türk bahçeleri asimetriye, açıklığa, topografik uyuma ve sınırlı insan müdahalesine sahip olmakla tanınır. Türk bahçelerini, literatürde baskın olan İran (çâr-bâğ) modelinden ayıran “asimetri”, “topografyaya uyum” ve “dışa dönüklük” gibi özellikler, bahçenin “dinginlik” ve “kozmik uyum”un mekânı olarak tanımlanmasını kolaylaştırmaktadır. Sonuç olarak Türk bahçeleri, İslam estetiğinin temel ilkelerini somutlaştıran, insan ile tabiat arasında dengeli bir ilişki kuran ve farklı sanat dallarına kaynaklık eden bütüncül bir estetik model olarak değerlendirilmektedir. Bu açıdan Türk bahçelerinin İslam sanatları içindeki konumu yeniden değerlendirilmeli ve bu bahçelerin estetik kuram açısından merkezî bir öneme sahip olduğu düşünülmelidir.

Anahtar Kelimeler

• İslam sanatı
• Türk bahçeleri
• estetik
• klasik Türk şiiri
• mimarî

An Ideal Space in Islamic Art: Turkish Gardens

Öz

This study examines Turkish gardens within the category of the “ideal space” by placing the concept of the garden at the centre of Islamic aesthetic thought. Accordingly, the garden is understood not merely as a motif represented in Islamic art, but as a formative model that shapes various artis-tic disciplines. It is approached from an interdisciplinary perspective encompassing architecture, poetry, miniature painting, carpet art, and Sufi thought. Moving beyond a purely descriptive art-historical account, the study seeks to construct a conceptual framework grounded in aesthetic principles, cosmic harmony, and the relationship between God, humanity, and nature. In this context, the Islamic garden is defined not simply as a physical space, but as an ideal space structured by this relational ontology. The cultural depth of the subject is explored through the role of garden culture in Ottoman society and its reflections in classical Turkish poetry, miniature painting, and decorative arts, thereby revealing its aesthetic continuity across different forms. The distinctive, flexible, and process-oriented structure of the Turkish garden is highlighted through comparison with Western and Iranian models. In contrast to the rigid, geometric, and enclosed forms commonly associated with Islamic gardens, Turkish gardens are characterised by asymmetry, openness, adaptation to topography, and limited human intervention. These features distinguish them from the dominant Iranian (châr-bāgh) model and support the interpretation of the garden as a space of tranquillity and cosmic harmony. Consequently, Turkish gardens can be regarded as a holistic aesthetic model that embodies the fundamental principles of Islamic aesthetics, articulates a balanced relationship between humanity and nature, and informs multiple artistic practices. From this perspective, their position within Islamic art warrants reconsideration, as they occupy a theoretically central role in the formation of its aesthetic framework.

Anahtar Kelimeler

• Islamic art
• Turkish gardens
• aesthetics
• classical Turkish poetry
• architecture.

Kaynakça

1. Alexander, Cristopher. Erken Dönem Türk Halısı. çev. Özgüç Orhan, İstanbul: Albaraka Yayınları, 2021.
2. Andrews, Walter G. Şiirin Sesi Toplumun Şarkısı: Osmanlı Gazelinde Anlam ve Gelenek. çev. T. Güney, İstanbul: İletişim Yayınları, 2012.
3. Artan, Tülay. “Bahçeler-Osmanlı Dönemi”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, Cilt 1, ed. Nuri Akbayar vd. İstanbul: Tarih Vakfı Yayınları, 543-546, 1993. Atasoy, Nurhan. A Garden for the Sultan: Gardens and Flowers in the Ottoman Culture, İstanbul: Aygaz Yayınları, 2002.
4. Ayvazoğlu, Beşir. Güller Kitabı. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1999.
5. Bilal, Muhammad Ahsan - Khan, Sonia Nasir. “Knowledge of Sufism and the Symbolic Interpretation of Paradise Garden Design Concept”. Perennial Journal of History, 2(2), 254-284, (2021). https://doi.org/10.52700/pjh.v2i2.90
6. Burckhardt, Titus. İslam Sanatı Dil ve Anlam, çev. Turan Koç, İstanbul: Klasik Yayınları, 2013.
7. Bornovalı, Sedat. İslam Dünyasında Bahçe ve Evren Anlatımı, İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Yükseklisans Tezi, 1999.
8. Cansever, Turgut. “İstanbul’da Bahçe Kültürü”, Sanat Dünyamız, 58, (1995), 21-23.

9. Clark, Emma. İslam Medeniyetinde Bahçe Sanatı. çev. Elif Dolanbay, Adem Yerinde, İstanbul: İnkılâb Yayınları, 2017.
10. Çam, Nusret. İslam’da Sanat Sanatta İslam, Ankara: Akçağ Yayınları, 2012.
11. Ekmekçibaşı, İpek. XVI-XVIII. Yüzyıl Osmanlı Minyatürlerinde Bahçe Teması, İstanbul Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, 1996.
12. Eldem, Sedad Hakkı. Türk Bahçeleri. İstanbul: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1973.
13. El-Faruki, İsmail Raci - Luis Lamia El-Faruki. İslam Kültür Atlası. çev. M. O. Kibaroğlu, Z. Kibaroğlu, İstanbul: İnkılab Yayınları, 1999.
14. Evyapan, Gönül. “Bahçe”, TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/bahce (Erişim 1 Aralık 2025).
15. Byung-Chul Han. Yeryüzüne Övgü. çev. Nafer Ermiş, İstanbul: İnka Yayınları, 2022.
16. Harman, Mürüvet. Osmanlı Sanatında Cennet İmgesi-Bahçe Tasarımı İlişkisi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi, 2015.
17. Hattstein, Markus - Peter Delius. İslam Sanatı ve Mimarisi. çev. Nurettin Elhüseyni, İstanbul: Literatür Yayınları, 2007.
18. Izutsu, Toshihiko. Kur’an’da Allah ve İnsan. çev. Süleyman Ateş, Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1975.
19. Karadeniz, Mustafa Uğur. “Bisâtım Ol Şehe Gitdi: Klasik Türk Şiirinde Halı”, Hikmet-Akademik Edebiyat Dergisi, 15, (2021), 68-86.
20. Kılınç, Abdülhakim. Fuzûlî Dîvânı, İstanbul: Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları. (2021). Kur’an Yolu Türkçe Meal ve Tefsir. https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/S%C3%A2d-suresi/4019/49-54-ayet-tefsiri (Erişim 02.01.2026).
21. Küçük, Sabahattin. Bâkî Dîvânı, Ankara: TDK Yayınları, 1994.
22. Latiff, Zainab Abdul vd. “A Discourse on The Persian Chahar-Bagh as an Islamic Garden”. Planning Malaysia, 15, (2017), 123 – 134.
23. Leisten, Thomas. “Yakın Doğu’da Bahçe”. çev. Mustafa Tüzel, Sanat Dünyamız, 58 (1995), 51-54.
24. Massignon, Louis “İslam Sanatlarının Felsefesi”, çev. Burhan Toprak, Din ve Sanat, 11-32, Ankara: Hece Yayınları, 2006.
25. Meisami, Julie Scott. “Allegorical Gardens in The Persian Poetic Tradition: Nezami, Rumi, Hafez”. International Journal of Middle East Studies, 17(2), (1985), 229-260.
26. Nasr, Seyyid Hüseyin. İslam Kozmoloji Öğretilerine Giriş. çev. Nazife Şişman. İstanbul: İnsan Yayınları, 1985. Nasr, Seyyid Hüseyin. İnsan ve Tabiat. çev. Nabi Avcı, İstanbul: İşaret Yayınları, 1988.
27. Necipoğlu, Gülru. The Topkapi Scroll: Geometry and Ornament in Islamic Architecture. Getty Publications, 1996.
28. Necipoğlu, Gülru. The Suburban Landscape of Sixteenth-Century Istanbul as a Mirror of Classical Ottoman Garden Culture. In Gardens in the Time of the Great Muslim Empires, Brill, 32-71, 1997.
29. Özler Kaya, Fadime. “Bâbürlü Bahçe Sanatının Hindistan’daki İlk Örneği: Aram Bağ”. İstem 45 (2025), 79-104. https://doi.org/10.31591/istem.1632790
30. Ruggles, Fairchild. İslami Bahçeler ve Peyzajlar, çev. N. Boşdurmaz, İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları, 2017.
31. Sâî Mustafa Çelebi. Tezkiretü’l-Bünyân ve Tezkiretü’l-Ebniye, hzl. Hayati Develi. İstanbul: Koç Yayınları, 2003.
32. Sarkowicz, Hans. Bahçelerin ve Parkların Tarihi. çev. Ersel Kayaoğlu. Ankara: Dost Kitabevi, 2003.
33. Sefercioğlu, Mustafa Nejat. “Dîvan Şiirinin Çevreye Bakışı”, Türk Kültürü İncelemeleri, 1 (2000), 67-86.
34. Shirvani, H. “The Philosophy of Persian Garden Design: The Sufi Tradition”. Landscape Journal, 4(1), (1985), 23-30.
35. Seven, Nagehan - Akten, Murat. “İslam Bahçeleri’nde Ayet ve Hadislerden Esintiler”, Dini Araştırmalar, 22(56), (2019) 371-389, DOI: 10.15745/da.583533
36. Şentürk, A. Atilla. Osmanlı Şiiri Kılavuzu 2. Cilt, İstanbul: OSEDAM Yayınları, 2017.
37. Şişman, Rümeysa. “16. Yüzyılda Osmanlı Bahçe Kültürü ve Şiir Meclisleri”, İSMEK El Sanatları Dergisi, 20 (2015). 128-137.
38. Turan, Muhittin. “XIV ve XV. Yüzyıl Divanlarında ‘Koku’ Kavramı Etrafında Oluşan Benzetme ve Hayal Dünyalarına Bir Bakış”, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 45 (2019), 251-272.
39. Yaghooti, Sepideh - Talebpour, Farideh. Iranian-Islamic Garden’s Aesthetic from the Holy Quran Verses Points of View. Quran, Culture And Civilization, 5 (3), (2024), 55-76. doi: 10.22034/jksl.2024.450870.1338
40. Yetkin, Şerare. Türk Halı Sanatı. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1991.
41. Hadis Veri Tabanı. https://www.hadisveritabani.info/ (Erişim 2 Ocak 2026).
42. Nedîm Divanı. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-196897/nedim-divani.html (Erişim 9 Eylül 2025).