Safâyî Tezkiresi’nde Osmanlı Şehirleri ve Tasvir Estetiği

Öz

Bu çalışma 18. yüzyıl şuara tezkireleri arasında Safâyî Tezkiresi olarak şöhret bulan Safâyî Mustafa Efendi’ye ait Nuhbetü’l-âsâr min fevâidi’l-eş‘âr isimli eserde yer alan Osmanlı şehirlerini ve estetik sunumlarını konu edinir. Çalışma konusuna paralel olarak Safâyî Tezkiresi’nde yalnızca estetik bir biçimde verilen şehirler seçilmiş, bilgi vermek amacı ile yalnızca isimleri zikredilen şehirler çalışmanın dışında tutulmuştur. Bu meyanda, eserde estetik kurgu ile şekillenmiş 21 adet şehir ismi tespit edilmiştir. Şehirlerin estetik sunumuna geçilmeden önce aynı zamanda 18. yüzyıl şairleri arasında yer alan Safâyî Mustafa Efendi’nin hayatı ve edebî şahsiyeti ile ilgili bilgiler verilmiş, Nuhbetü’l-âsâr min fevâidi’l-eş‘âr ana hatları ile tanıtılmıştır. Akabinde, eserde zikredilen Osmanlı şehirlerinin dağılımı ve işlevleri incelenmiş; söz konusu şehirleri gösteren bir tablo dikkatlere sunulmuştur. Ardından Safâyî Tezkiresi’nde Osmanlı şehirlerinin estetik görünümünün incelendiği son bölüm yer almış ve bu bölüm, şehir tasvirlerinin anlam katmanları ve tasvir dilini tetkik eden iki başlıkta ele alınmıştır. Çalışma, araştırma verilerinin yorumlandığı sonuç bölümü ile tamamlanmıştır. Araştırma sonunda şehrin çeşitli teşbih ve mübalağa unsurları ile yüceltildiği; sanatlı ve secili bir söyleyişle estetik bir tasvir nesnesine dönüştüğü anlaşılmıştır. Bununla birlikte, Safâyî Tezkiresi’nde şehrin yalnızca tasvire konu edilen bir unsur olmadığı; siyasi meşruiyet, manevi üstünlük ve kültürel kimlik üretimi bağlamında işlevsel bir mevkide yer aldığı da anlaşılmıştır. Ayrıca esere konu olan şehirler ile bir bakıma 18. yüzyıl Osmanlı kültür coğrafyasının da gözler önüne serildiği, Mustafa Safâyî Efendi’den hareketle 18. yüzyıl Osmanlı insanının şehre coğrafi bir mekânın ötesinde manevi bir anlam yüklediği ve nasıl bir şehir tasavvuruna sahip olduğu fark edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Türk İslam Edebiyatı
• Tezkire
• Safâyî Tezkiresi
• Şehir
• Tasvir.

Ottoman Cities and Descriptive Aesthetics in Safâyî’s Tezkire

Öz

This study examines Ottoman cities and their aesthetic presentations within Nuhbetü’l-âsâr min fevâidi’l-eş‘âr, the 18th-century tezkire authored by Safâyî Mustafa Efendi. In line with its specific research objective, the study focuses exclusively on cities portrayed through an aesthetic lens, while excluding those mentioned solely for informational purposes. Consequently, the analysis identifies 21 urban centers shaped by aesthetic construction. The article begins by outlining Safâyî Mustafa Efendi’s life and literary identity before providing a comprehensive introduction to the work itself. Subsequently, this study examines the distribution and functions of the Ottoman cities referenced in the work and presents a table illustrating these cities. The final section scrutinizes the aesthetic appearance of these cities under thematic headings: the layers of meaning and the descriptive language of urban depictions. The research concludes that the text glorifies the city through various similes and tropes, transforming it into an aesthetic object through seci discourse. Furthermore, the findings demonstrate that the city transcends its role as a mere descriptive element; it occupies a functional position in the construction of political legitimacy, spiritual superiority, and cultural identity. Ultimately, these urban depictions reveal the cultural geography of the 18th-century Ottoman Empire, proving that 18th-century Ottoman thought attributed a profound spiritual significance to the city far beyond its geographical boundaries.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Islamic Literature
• Tezkire
• Sâfâyî’s Tezkire
• City
• Depiction.

Kaynakça

1. Akçay, Ülkü. Osmanlı Şiirinin Coğrafyası. İstanbul: DBY Yayınları, 2025.
2. Aliağaoğlu, Alpaslan - Uğur, Abdullah. “Osmanlı Şehri”. SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 38 (2016), 203-226.
3. Aydın, Abdullah. “Şair Tezkirelerine Göre Osmanlı’nın Unvanlı Şehirleri”. Hikmet -Akademik Edebiyat Dergisi 3/8 (2017), 35-56.
4. Bilgegil, Mehmet Kaya. Edebiyat Bilgi ve Teorileri (Belagat). Ankara: Sevinç Matbaası, 1980.
5. Bulut, Ali. Belâgat-i Müyessera (Meânî-Beyân-Bedî’). İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2020.
6. Çantay, Gönül. Osmanlı Külliyelerinin Kuruluşu. Ankara: AKM Yayınları, 2023.
7. Çapan, Pervin. Mustafa Safâyî Efendi Tezkire-i Safâyî (Nuhbetü’l-Âsâr min Fevâ’idi’l-Eş’âr) İnceleme-Metin-İndeks. Ankara: AKM Yayınları, 2005.
8. Çapan, Pervin. “Mustafa Safâyî Efendi’nin Şairliğine Dair”. Şinasi Tekin’in Anısına Uygurlardan Osmanlıya. haz. Günay Kut-Fatma Büyükkarcı Yılmaz. 296-304. İstanbul: Simurg Yayınları, 2005.

9. Çapan, Pervin. “Safâyî Tezkiresi’ne Göre Balkanlar”. Manisa: Celal Bayar Üniversitesi Yayınları, 2010.
10. Çınarcı, Mehmet Nuri. “Âşık Çelebi’nin Meşâ’irü’ş-Şu’arâ Tezkiresinde Balkan Şehirleri”. Balkanlarda Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları 3/2 (2021), 277-287.
11. Dihhudâ, Ali Ekber. Lugatnâme-i Dihhudâ. Tahran: Müessese-i İntişârât ve Çâb Dânişgâh-ı Tahrân, 1377.
12. Dikmen, Hamit. Seyyid Vehbi ve Divanının Karşılaştırmalı Metni. Ankara: Ankara Üniversitesi, Doktora Tezi, 1991.
13. Dinler, Veysel. “Osmanlı Devleti’nin Klasik Dönem İdari Yapısı ve İşleyişi”. Telakki Sosyal Bilimler Dergisi 1/1 (2022), 11-44.
14. Doğan, Hasan - Yıldız, Enes. Şehirler Divanı Divan Edebiyatında Şehir Şiirleri. İstanbul: DBY Yayınları, 2023.
15. Durmuş, İsmail - Pala, İskender. “İtilâf”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 23. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
16. Erdoğan, Muzaffer. “Osmanlı Devrinde İstanbul Bahçeleri”. Vakıflar Dergisi IV (1958), 149-182.
17. Ergin, Osman. Türkiye’de Şehirciliğin Tarihi ve İnkişafı. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi İktisat ve İçtimaiyat Enstitüsü Neşriyatı, 1936.
18. Eyduran, Aysun. “Biyografi Kaynaklarında Şehir, Kültür İlişkisi ve Bunun Kınalızade Hasan Çelebi Tezkiresinde Görünüşü”. bilig 12 (2000).
19. Faraşoğlu, Yılmaz. “Benderli Cesârî Divanı’ndaki Şehir Şehirleri”. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 6/1 (2023), 239-273. https://doi.org/10.58659/estad.1245983
20. Faraşoğlu, Yılmaz. “Divan Şiirinde Bursa Redifli Şiirler”. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi 10 (2023), 211-229. https://doi.org/10.51531/korkutataturkiyat.1254627
21. Faraşoğlu, Yılmaz. “Divan şiirinde payitaht sevgisi: İstanbul redifli gazeller”. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi 34 (2023), 612-644. https://doi.org/10.29000/rumelide.1316212
22. Fatîn Davud. Fatin Tezkiresi (Hâtimetü’l-Eş’âr). haz. Ömer Çiftçi. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017.
23. Gökbilgin, Tayyip. “Edirne (Tarih)”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 10/425-431. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
24. Işık, Hayriye. “Bir Kamu Hizmeti Olarak Vakıfların Osmanlı Toplum Yaşamındaki Rolü”. Akademik Bakış 16 (2009), 1-10.
25. İnalcık, Halil. “İstanbul (Türk Devri)”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 23/220-239. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
26. İpekten, Haluk. Türk Edebiyatının Kaynaklarından Türkçe Şu’arâ Tezkireleri. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1986.
27. İsen, Mustafa. “Tezkireler Işığında Divan Edebiyatına Bakışlar, Osmanlı Kültür Coğrafyasına Bakış”. Türk Kültürü 409 (1997), 287-294.
28. Karataş, Muzaffer. “Sâlim Tezkiresinde Safayî ve Tezkiresine Tenkitler”. Hikmet -Akademik Edebiyat Dergisi 9 (2018), 173-188.
29. Karavelioğlu, Murat Ali. “Şuara Tezkirelerinde Galata Tasvirleri”. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi 50/50 (2014), 65-96.
30. Kaygalak, Sevilay. “Osmanlı’da Kentsellik ve Kentler: Kent Tarihi Yazımında Kültürelciliklerin Ötesine Geçebilmek”. Mülkiye Dergisi 29/246 (2005), 19-35.
31. Kömürciyan, Eremya Çelebi. İstanbul Tarihi-XVII. Asırda İstanbul. İstanbul: Eren Yayıncılık, 1988.
32. Küçükaşçı, Mustafa Sabri. “Şehir”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 38/441-446. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
33. Mehmed Süreyya. Sicilli Osmânî. haz. Nuri Akbayar. 6 Cilt. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1996.
34. Mîrzâ-zâde Mehmed Salim Efendi. Tezkiretü’ş-Şu’ârâ. haz. Adnan İnce. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, 2005. Okuyucu, Cihan vd. Klasik Dönem Osmanlı Nesir Metinleri. İstanbul: Krtiter Yayınlar, 2009.
35. Özcan, Abdülkadir. “Mehmed IV”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 28/414-418. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
36. Saraç, Mehmet Ali Yekta. Klasik Edebiyat Bilgisi Belâgat. İstanbul: R Yayınları, 2000.
37. Sencer, Muzaffer. “Tanzimat’a Kadar Osmanlı Yönetim Sistemi”. Amme İdaresi Dergisi 17/2 (1984), 21-44.
38. Sezen, Tahir. Osmanlı Yer Adları. Ankara: Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayınları, 2017.
39. Tekeli, İlhan. “Osmanlı İmparatorluğu’nda ve Türk Cumhuriyeti’nde Kent Planlama Pratiğinin Gelişimi ve Kültürel Mirasın Korunmasındaki Etkileri”. İslam Mimari Mirasını Koruma Konferansı Bildiriler. 159-173. İstanbul: İki Nokta Yayınları, 1987.
40. Turgut, Hilal. “Lale Devri’nde İstanbul Bahçeleri”. ATA Planlama ve Tasarım Dergisi 4/2 (2020), 97-105.
41. Türkhan, Mehmet Sait. “Osmanlı Döneminde Konya”. Tarih ve Kültür Başkenti Konya. haz. Salih Sedat Ersöz. 57-75. Konya: Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, 2003.
42. Yılmaz, Necdet. “Osmanlı Devlet Adamları ve Tasavvuf (XVII. Yüzyıl)”. Yeni Türkiye (Türkoloji ve Türk Tarihi Araştırmaları IV Özel Sayısı) VIII/46 (2002), 127-134.
43. Yöntem, Ali Canip. “On İkinci Asır Tezkirecilerinden Safâî Efendi ve Eseri”. Hayat Mecmuası II 49 (1927).
44. Türk Dil Kurumu Sözlükleri. “Güncel Türkçe Sözlük”. Erişim 15 Ocak 2026. https://sozluk.gov.tr/
45. Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnâmesi. haz. Seyit Ali Kahraman-Yücel Dağlı. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2008