Kaybolan Mimari Gelenek: Selendi Turpçu Köyü Eski Camii’nin Plan ve Süslemelerinin Belgelenmesi

Öz

Manisa İline bağlı Selendi ilçesi, il merkezine yaklaşık 155 km. uzaklıkta olup Ege Bölgesinin İç Batı Anadolu kesiminde konumlanmaktadır. Çok sayıda medeniyetin izlerini taşıyan ilçenin adının; bugün Karaselendi Köyü sınırları içerisinde yer alan Silandos/Slandos antik kentinden geldiği kabul edilmektedir. Selendi ilçe merkezi ve bağlı mahalle-köylerinde yürütülen çalışmada, bölgenin kültür varlıklarının önemli bir bölümünün henüz araştırma konusu yapılmamış olduğu tespit edilmiştir. Tespit edilen tarihi yapıların bir kısmının kullanılamaz durumda olduğu, bazılarının ise tamamen yıkıldığı görülmüştür. Karşılaşılan bir diğer sorun ise yapıların işlevlerinin değiştirilerek özgün niteliklerini yitirmeleridir. Araştırma kapsamında 2019 yılında ilçenin kuzeybatısında bulunan Turpçu Köyü meydanında 1945 yılında inşa edilmiş bir cami tespit edilmiştir. Kuzey – güney yönünde eğimli bir araziye inşa edilen dikdörtgen planlı, kırma çatılı ile örtülü yapının ibadet mekânında kalem işi tekniği ile yapılan bitkisel motifler bulunmaktadır. Bitkisel motiflerin oluşturduğu madalyonların merkezinde ise yazı süslemeleri yer almaktadır. Yarım daire formlu mihrap nişinde uçları püsküllü perde motifi ve ortasında üç zincirle taşınan kandil motifi bulunan kompozisyon ele alınmıştır. Klasik üslupta yapılmış ahşap minberin yan aynalıklarında ve süpürgeliğinde geometrik ve bitkisel motiflerin birlikte kullanıldığı görülmektedir. İbadet mekânını örten ahşap tavanda iç içe yerleştirilen ince çıtalar baklava motifi oluşturmaktadır. Örtü sisteminin tam merkezinde ise kare formlu bindirme tekniğinde bir uygulama söz konusudur. Kare formlu bindirme tavan kendi içerisinde kare ve dikdörtgenlere ayrılmıştır. Ancak yapılan incelemelerde, Turpçu Köyü Eski Camii’nin günümüzde tamamen ortadan kaldırıldığı ve temellerinin üzerine ihtiyaç gerekçesiyle bir “imam evi” inşa edildiği belirlenmiştir. Bu çalışma kapsamında, günümüze ulaşamayan söz konusu caminin planı, inşa malzemesi ve süsleme programı değerlendirilerek mevcut belgeler doğrultusunda yapı şekillerle belgelenecektir.

Anahtar Kelimeler

• Manisa
• Selendi
• Turpçu Köyü Eski Camii
• Kültürel Miras
• Kalem İşi.

Etik Beyan

Bu makale, 24-27 Eylül 2025 tarihlerinde Karabük Üniversitesi’nde gerçekleştirilen 29. Orta Çağ ve Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Sempozyumu’nda sözlü olarak sunulan ancak tam metni yayımlanmayan “Selendi Turpçu Köyü Eski Camii” adlı tebliğin içeriği geliştirilerek ve kısmen değiştirilerek üretilmiş hâlidir.

Lost Architectural Tradition: Documentation Of The Plans And Decorations Of The Old Mosque Of Selendi Turpçu Village

Öz

Selendi, a district of the province of Manisa, is situated approximately 155 kilometers from the provincial center and lies within the Inner Western Anatolia sub-region of the Aegean Region. The district bears traces of many civilizations, and its name is accepted to derive from the ancient city of Silandus/Silandos, located within today’s Karaselendi Village. The work carried out in the Selendi district center and its affiliated neighborhoods and villages has revealed that a significant portion of the region’s cultural assets has yet to be the subject of systematic research. It has been observed that some of the identified historical structures are no longer usable, while others have been completely destroyed. Another issue encountered is the alteration of the buildings’ original functions, resulting in the loss of their authentic characteristics. Within the scope of the research, a mosque built in 1945 was identified in 2019 in the village square of Turpçu, located northwest of the district. The rectangular plan building, set on land sloping north–south, is covered by a hipped roof. Inside the prayer hall, vegetal motifs executed in the painted decoration technique adorn the area. At the center of the medallions formed by these vegetal designs are calligraphic ornaments. In the semi circular prayer niche (mihrab niche), a composition featuring a tasseled curtain motif and, at its center, a lamp motif suspended by three chains has been examined. The wooden pulpit (minbar), crafted in the classical style, displays a combination of geometric and vegetal motifs on its side panels and skirting. On the wooden ceiling covering the prayer area, thin interlaced battens create a lozenge pattern, and at the very center of the ceiling system is a square-shaped application executed using the overlapping technique. The square overlapping ceiling itself is divided into subsidiary squares and rectangles. Nevertheless, examinations have revealed that the Old Mosque of Turpçu Village has been entirely demolished in recent years, and an “imam’s house” has been constructed upon its foundations on grounds of necessity. Within the scope of this study, the plan, construction materials, and decorative program of the mosque, which is now lost, will be evaluated, and the structure will be documented with photographs to the extent permitted by the surviving archival materials.

Anahtar Kelimeler

• Manisa
• Selendi
• Old Mosque Of Turpçu Village
• Cultural Heritage
• Painted Decoration

Etik Beyan

This article is a revised and expanded version of the paper titled “The Old Mosque of Selendi Turpçu Village,” which was presented orally at the 29th Symposium on Medieval and Turkish Period Excavations and Art History Research held at Karabük University on September 24–27, 2025, but whose full text was not published.

Kaynakça

1. Acun, Hakkı. “Yağcı Köyü Camii”. Türk Kültür Varlıkları Envanteri Manisa İlçeleri. Ankara: TTK, 2013.
2. Aydın, Meltem. “Avarız Defterlerine Göre XVII. Yüzyılda Kütahya”. Dumlupınar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Dergisi, 48 (2016), 199-232.
3. Baykara, Tuncer. Manisa Şehri Hakkında Düşünceler: XIV. Yüzyıl. Uluslararası Batı Anadolu Beylikleri Tarihi, M. Ersan, C. Kanat, M. Şeker, M. Tepekaya (Ed). Kültür ve Medeniyeti Sempozyumu- IV, Saruhanoğulları Beyliği Bildiriler, s(81-81). Ankara: TTK, 2021.
4. Çakır, İbrahim Ethem. “XVII. yüzyılın İkinci Yarısında Kütahya Kazâsı”, Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 20/1(2016), 243-274.
5. Evliya Çelebi. Evliya Çelebi Seyahatnamesi, C.9/1, çev. S. A. Kahraman, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2017.
6. Gökmen, Ertan. Tanzimat’tan II. Meşrutiyet’e Demirci Kazası. İzmir: Demirci Belediyesi Kültür Yayınları I, 2007.
7. Gökmen, Ertan-Yelboğa, Bayram. Demirci Tarihinin Kaynakları Ortapare Nahiyesi Köyleri ile Kazada Mukim Aşiretlerin Temettuat Defterleri 1844-1845 (Değerlendirme ve Transkripsiyon), 1. Basım Demirci: Kardeşler Matbaası-Gazetecilik, 2020.
8. Gürbıyık, Cengiz. “Bir Halk Ressamının İzinde Satılmış Köyü Camii Duvar Resimleri”. Ankara Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Araştırma Dergisi,100 (2021), 347-373.

9. Kâtip Çelebi, Cihannüma C.II, S. Öztürk, (Ed.) İstanbul: MEDAM, 2013.
10. Manisa İl Yıllığı. (2000).
11. Özer, Songül. Selendi Kazası (Dikey Boyutta Yerel Bir Tarih Çalışması), (Uşak: Uşak Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
12. Ramsay, William Mitchell. Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası. çev. Mihri Pektaş, Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1960.
13. Sezen, Tahir. Osmanlı Yer Adları. Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayını, 2017. Texier, Charles. Küçük Asya Coğrafyası, Tarihi ve Arkeolojisi. C.II, çev. A. Suat, Ankara: Enformasyon ve Doküman Hizmetleri Vakfı, 2002.
14. Tokmakçıoğlu, Erdoğan. Kentlerimizin Adı Nereden Geliyor. Ankara: İsim Yayınları, 2011.
15. Umar, Bilge. Türkiye’deki Tarihsel Adlar, İstanbul: İnkılap Kitabevi, 1993.
16. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu Devletleri, II. Baskı, Ankara: TTK, 1969.
17. Varlık, Mustafa Çetin. “XVI. yüzyıl Osmanlı İdari Teşkilatında Kütahya”, Marmara Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Türklük Araştırmaları Dergisi, 2 (1986), 201-239.