Tarihi Bilinen En Eski Kur’an Metni Olarak Emevî Dönemi Kubbetü’s-Sahra Kitabesi

Öz

Son yıllarda Kur’an ayetlerinin en kadim yazım şekline ulaşma çabalarının arttığı bilinmektedir. Söz konusu çalışmalar daha ziyade günümüze ulaşan kadim mushafların incelenmesi yoluyla yapıl-maktadır. Bu çalışmalar sonucunda elde edilen bilgiler ışığında en eski nüshaların, Hz. Osman Mushaf’ının kopyası ya da kopyasının kopyası olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Dolayısıyla bu nüshaların tarihi tam olarak net değildir. İçinde tarih belirtmesi nedeniyle tarihi bilinen en eski Kur’an ayetleri Kubbetü’s-Sahra’nın içinde, dış sekizgen revak kemerinin her iki yüzünde yer alan Emevî dönemi-ne ait kitabelerdir. Bu nedenle 72/691 yılında inşa edilen yapıyla aynı dönemdeki Kubbetü’s-Sahra kitabelerinde görülen bu ayetler, şimdilik tarihi net olarak bilinen en eski Kur’an ayetleri olarak kabul edilebilir. Bu çalışma Kubbetü’s-Sahra kitabelerindeki Kur’an ayetlerini disiplinler arası bir yaklaşımla resm-i Osmânî, kıraat farklılıkları ve hat sanatı açısından inceleyip değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Çalışmamızda yerinde tarafımızdan fotoğraflanan ayetlerin çizimleri yapılmış, transkripsiyonları verilmiş ve metin tahlilleri gerçekleştirilmiştir. Yapılan incelemeler sonucunda, söz konusu ayetlerin dönemin özelliklerine uygun biçimde kûfî hatla yazıldığı, resm-i Osmânî esas-larına büyük ölçüde uyulduğu, harflerin üzerinde yer yer noktalama işaretlerinin bulunduğu görül-müştür. Ayrıca, imlâ biçiminin genel olarak sahih kıraatleri yansıttığı, ancak yer yer şâz kıraatlere de imkân tanıdığı tespit edilmiştir. Bunun yanı sıra, bazı kelimelerde harf eksiklikleri, bazılarında ise harf ilaveleri bulunduğu belirlenmiştir. Aynı harflerin formlarının büyük ölçüde birbirine benzediği buna mukabil boyutlarının değişken olduğu gözlemlenmiştir. İslam yazısının henüz kurallarının belirlenmemesi sözü edilen durumun sebebi olarak ön görülmektedir. Bu çalışmanın, mushaf tarihi alanında yapılan araştırmalara katkı sağlayacağı düşünülmektedir. Ayrıca sanat tarihi açısından önemli olan bu yapının tarihi bilinen ve günümüze kadar gelen en kadim Kur’an ayetlerini ihtiva etmesi açısından da son derece önemli olduğu vurgulanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kubbetü’s-Sahra
• Kur’an
• Resm-i Osmânî
• Kıraat
• Hüsn-i Hat.

The Earliest Extant Written Quranic Text: The Umayyad Inscriptions of the Dome of the Rock

Öz

It is known that efforts to reach the most ancient writing form of Quranic verses have increased in recent years. These studies are mostly carried out by examining the ancient Mushafs that have survived to the present day. In light of the information obtained as a result of these studies, it has been concluded that the oldest copies are either copies or copies of copies of the Mushaf of Uthman. Therefore, the exact dates of these copies are not clear. Due to the inclusion of a date, the oldest known Quranic verses are the Umayyad period inscriptions located on both sides of the outer octa-gonal portico arch inside the Dome of the Rock. For this reason, these verses seen in the Dome of the Rock inscriptions, which are from the same period as the structure built in 72/691, can be ac-cepted as the oldest Quranic verses whose date is precisely known for now. This study aims to examine and evaluate the Quranic verses in the Dome of the Rock inscriptions in terms of Rasm al-Uthmani, recitation differences (qira'at), and calligraphy with an interdisciplinary approach. In our study, drawings of the verses photographed by us on-site were made, their transcriptions were provided, and textual analyses were performed. As a result of the examinations, it was observed that the verses in question were written in Kufic script in accordance with the characteristics of the period, the principles of Rasm al-Uthmani were largely followed, and there were punctuation marks on the letters in some places. Furthermore, it was determined that the spelling style generally reflects the Sahih recitations, but also allows for Shadh (irregular) recitations in some places. In addition, it was determined that there were missing letters in some words and additional letters in others. It was observed that the forms of the same letters were largely similar to each other, whe-reas their sizes were variable. The fact that the rules of Islamic script had not yet been established is foreseen as the reason for this situation. It is thought that this study will contribute to the research conducted in the field of the history of the Mushaf. Additionally, it has been emphasized that this structure, which is important in terms of art history, is extremely significant as it contains the oldest known Quranic verses that have survived to the present day.

Anahtar Kelimeler

• The Dome of the Rock
• the Qur’an
• the ʿUthmānic Script
• the Qirā’āt
• and Islamic Calligraphy.

Kaynakça

1. Altıkulaç, Tayyar. Günümüze Ulaşan Mesâhif-i Kadîme İlk Mushaflar Üzerine Bir İnceleme. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2. Basım, 2022.
2. Altıkulaç, Tayyar. Hz. Osman’a Nispet Edilen Mushaf’ı Şerif (Türk ve İslam Eserleri Müzesi Nüshası). İstanbul: İSAM, 2007.
3. Arpacık, Zeyneb. “İslâm Geleneğinde Anıtsal Mimarinin İlk Örneği: Kubbetü’s-Sahre”. Diyanet İlmi Dergi 60/4 (2024), 1465-1494.
4. Arpacık, Zeyneb. Kubbetü’s-Sahra -Kuruluşundan Osmanlı Dönemi̇ne Kadar-. İstanbul: Marmara Üniversitesi, 2019.
5. Berchem, Max van. Matériaux Pour un Corpus Inscriptionum Arabicarum Deuxième Partie Syrie du Sud: Tome Deuxième - Jérusalem “Ḥaram”. Caire: Institut Français D’archéologie Orientale, 1925.
6. Berchem, Max van. Matériaux Pour un Corpus Inscriptionum Arabicarum Deuxième Partie Syrie du Sud: Tome Premier - Jerusalem “Ville”. Caire: Institut Français D’archéologie Orientale, 1922.
7. Bozkurt, Nebi. “Kubbetü’s-Sahre”. DİA. 26/304-308. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 2002. Çam, Nusret. İslamda Sanat Sanatta İslam. Ankara: Akçağ Yayınları, 2012.
8. Dânî, Ebû Amr b. Osmân. el-Mukni‘ fî Resmi Mesâhifi’l-emsâr. thk. Muhammed es-sâdık Kamhâvî. Kâhire: Mektebetü’l-Külliyyâti’l-Ezheriyye, ts.

9. Dimyâtî, Ahmed b. Muhammed b. Ahmed b. Abdilgânî el-Bennâ. İthâfu fuzalâi’l-beşer bi’l-kırââti’l-erbe‘ate ‘aşer. thk. Şaban Muhammed İsmail. 3 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 2007.
10. Ebû Dâvûd, Süleyman b. Necâh. Muhtasarü’t-tebyîn li hicâi’t-tenzîl. 5 Cilt. Medine: Mecmaü’l-Melik fahd, 2002.
11. Endelüsî, Ebû Hayyân Muhammed b. Yûsuf b. Ali el-Gırnâtî. Bahru’l-muhît. thk. Muhammed Enes el-Han. 14 Cilt. Beyrut: Dâru’r-Risâlti’l- Alemiyye, 2010.
12. Erkoçoğlu, Fatih. “Reca b. Hayve el-Kindî Hayatı ve Faliyetleri”. C. Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/2 (2007).
13. Gedik, Ahmet. Hat Sanatı Bakımından Kudüs ve Çevresindeki Eyyûbî Kitâbeleri. İstanbul: Hikmetevi Yayınları, 2020.
14. Grabar, Oleg. İslam Sanatının Oluşumu. çev. Nuran Yavuz. İstanbul: Alfa Basım Yayım Dağıtım San. ve Tic. Ltd Şti., 2018.
15. Grabar, Oleg. The Dome of the Rock. Cambridge: Belknap Press of Harvard University, 2006.
16. Grabar, Oleg. The Formation of Islamic Art. London: Yale University Press, 1973.
17. Grabar, Oleg. The Shape of the Holy: Early Islamic Jerusalem. Princeton: Princeton University Press, 1996.
18. Hamed, Gânim Kaddûrî. el-Müyesser fî ‘ilmi Resmi’l-Mushafi ve dabtihî. Cidde: Merkezü’d-Dirâseti ve’l-Ma‘lûmâti’l-Kur’âniyyeti bi Ma‘hadi’l-İmâmi’ş-Şatıbî, 2012.
19. Hamed, Gânim Kaddûrî. İlmü’l-kitâbeti’l-Arabiyye. Amman: Dâr-u Ammâr, 2004.
20. Hatîb, Abdü’Latîf el-. Mu‘cemü’l-kırâât. 11 Cilt. Dımeşk: Dâr-u Sa‘diddîn, 1719.
21. İbn Vesîk, Ebû İshâk İbrâhîm b. Muhammed b. Abdirrahmân el-İşbîlî. Risâle fî Resmi’l-Mushaf. thk. Ebû Abdullah Ahmet b. İsmail b. Ahmet. Mısır, 2011.
22. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Muhammed b. Muhammed. en-Neşr fi’l-kırââti’l-‘aşr. thk. Ali Muhammed Debbâğ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, ts.
23. Kazan, Hilal. “Kudüs’te İslâm Sanatları’nın İzlerini Sürmek”. ed. Fulya İbanoğlu. Din ve Hayat Dergisi 44 (2022), 80-82.
24. Kessler, Christel. “’Abd Al-Malik’s Inscription in the Dome of the Rock: A Reconsideration”. The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland 1 (1970), 2-14.
25. Kurt, Yaşar. Kıraat Tarihinin Meseleleri. Samsun: b.y., 2013.
26. Laurent, Beatrice St. “The Dome of the Rock and the Politics of Restoration”. Bridgewater Review 17/2 (1998), 14-20.
27. Makdisî, Şihâbeddîn Ebî Mahmûd İbn Temîm. Müsîru’l-ğarâm ilâ ziyârati’l-Kuds ve’ş-Şam. Beyrut: Dâru’l-Ceyl, 1994.
28. Maşalı, Mehmet Emin. Kur’an’ın Metin Yapısı. Ankara: Otto Yayınları, 2015.
29. Mekkî, Ebû Muhammed Mekkî b. Ebî Tâlip el-Kaysî. el-Keşf ‘an vücûhi’l-kırââti’s-seb’i ve ‘ilelihâ ve hicecihâ. thk. Muhyiddîn Ramazân. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 3. Basım, 1984.
30. Milwright, Marcus. The Dome of the Rock and its Umayyad Mosaic Inscriptions. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2016.
31. Necm, Râif Yûsuf vd. Künûzü’l-Kuds. Amman: Mecmaü’l-Meleki li-Buhûsi’l-Hadârati’l-İslâmiyye, 1983.
32. Nefes, Eyüp. “Kur’andaki Mescid-i Aksâ’dan Kubbetü’s-Sahrâ’ya: Mekansal Değişimin Toplumsal Tezahürleri”. Geşmişten Günümüze Filistin. ed. Tuğba Velioğlu vd. 521-549. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2024.
33. Özkafa, Fatih. Hat Sanatı Osmanlı’dan Bugüne. İstanbul: Kapı Yayınları, 2023.
34. Sarıbıyık, Mustafa. “Recâ b. Hayve’nin Halife Müşavirliği Faliyetleri”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/10 (Haziran 2019), 41-58.
35. Sicistânî, Ebûbekir Abdullah b. Ebî Dâvûd Süleyman b. Eş’as. Kitâbü’l-mesâhîf. thk. Muhibbüddîn Abdüssübhân Vaiz. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 2. Basım, 2002.
36. Soycan, Gülşen. “Emevîlerden Osmanlılara Kubbetü’s-sahra’da İslam Yazı Sanatı”. Dârüsselam Kudüs. 3/338-354. İstanbul: T.C. Cumhurbaşkanlığı Diyanet İşleri Başkanlığı, 2025.
37. Soycan, Gülşen. Kudüs Harem-i Şerif Kitâbelerinin Hat Sanatı Açısından Değerlendirilmesi. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Doktora Tezi, 2024.
38. Soycan, Gülşen. “Mescid-i Aksâ Kitâbeleri Bağlamında Yazı-Mekân İlişkisi”. Filistin Araştırmaları Dergisi 17 (2025), 167-201.
39. Tütüncü, Mehmet. “Kubbetüssahra Yazıları” 40 (2018), 37-44.
40. Tütüncü, Mehmet. Turkish Jerusalem (1516-1917): Ottoman Inscriptions from Jerusalem and Other Palestinian Cities. Haarlem: SOTA, 2006.
41. Uleymî, Abdurrahman Mücîrüddîn. el-Ünsü’l-celîl bi-târîhi’l-Kuds ve’l-Halîl. 2 Cilt. Amman: Mektebetü Dendis, 1999.
42. Yazır, Mahmud Bedreddin. Medeniyet Âleminde Yazı ve İslâm Medeniyetinde Kalem Güzeli. ed. Hüseyin Gündüz - Faruk Taşkale. 2 Cilt. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2023.
43. Zehebî, Şemsüddin Muhammed b. Ahmed b. Osman. Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ. thk. Beşşar Avvad Ma’ruf, Şuayb el-Arnaût. 25 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1417