Antik Yunan Düşüncesinde Köken Arayışı: Mitoloji-Din İlişkisi ve Felsefenin Ortaya Çıkışı

Öz

Bu çalışma felsefenin ortaya çıkış sürecini, onun Antik Yunan dini ve mitolojisi ile ilişkisinden hareketle ele almayı amaçlamaktadır. Bilindiği gibi, bir şeyin neden ve nasıl ortaya çıktığını anlamak, onun karşılaştığı ya da sorun olarak addettiği unsurları anlayabilmekten geçer. Böyle bir anlama ise o şeyi bağlamı ve ortaya çıkış serüveni içerisinde ele almaya imkân sağladığı için derin bir anlamadır. Bu açıdan Antik Yunan mitolojisinin ve dininin incelemeye tabi tutulması hem felsefenin kökenini hem de onun hangi sorunlara çözüm üretmek üzere ortaya çıktığını anlamak açısından büyük önem arz etmektedir. Bilindiği gibi, Antik Yunan dini her ne kadar zaman zaman kültler aracılığıyla aktarılmış olsa da onun dilden dile aktarılarak günümüze ulaşmasında hatta bu dinin teorik yönünün şekillenmesinde Antik Yunan mitolojisinin rolü çok büyüktür. Bu anlamda mitolojilerin aynı zamanda dini anlatılar olduğunu söyleyebiliriz. Bu durumun mitlerden hareketle dünyayı açıklamaya alışmış Yunan zihinsel kalıplarının var olduğu bir ortamda düşünmeye başlayan ilk filozofları etkilediği herkesçe bilinen bir husustur. Bu durum aslında filozofun mitler kadar Antik Yunan dininden de etkilendiğini dolaylı olarak göstermektedir. Felsefenin Antik Yunan mitolojisi ve dini ile ilişki kurma şekli hakkında birçok görüş olsa da mitoloji ve dinin, felsefenin doğum hikâyesinde yer alan iki aktör olduğu hususunda genel bir kabulden söz edebiliriz. Biz de bu duruma yakından tanıklık etmek amacıyla, öncelikle Antik Yunan mitolojisi ile dininin genel yapısını incelemeye tabi tuttuk. Daha sonra bu iki unsurun birbiriyle olan ilişkisini ele aldık. Bir sonraki aşamada incelemeye tabi tuttuğumuz Antik Yunan mitolojisi ve dininin felsefe ile kurduğu ilişkide ona nasıl kaynaklık edebileceğini ele aldık. Son olarak ortaya çıkış aşamasında felsefenin, mitoloji ve dinle kurduğu ilişkinin yönünü ve bu iki unsurdan hangi açılardan ayrışarak ortaya çıktığını incelemeye tabi tuttuk.

Anahtar Kelimeler

• Din
• Mitoloji
• Eleştirel Düşünce
• Homeros
• Hesiodos.

The Search for Origins in Ancient Greek Thought: The Genesis of Myth, Religion, and Philosophy

Öz

This study aims to examine the emergence of philosophy through its relation to Ancient Greek religion and mythology. As is well known, understanding how and why something comes into being necessitates an analysis of the conditions and problems it seeks to address. Such an understanding gains depth when the phenomenon is approached within its context and genesis. In this regard, investigating Ancient Greek mythology and religion is of an ample significance for grasping both the origins of philosophy and the specific issues it emerged to confront. Although the Ancient Greek religion was transmitted at times through cult practices, the role of mythology in its oral transmission and in shaping its theoretical dimension is undeniable. In this sense, myths can be regarded as religious narratives. It is a well-established fact that the intellectual matrix of the early Greek thinkers, who began to philosophize in a world accustomed to interpreting reality through myth, was shaped by such narratives. This situation indirectly indicates that the philosopher was influenced not only by myths but also by Ancient Greek religion. Although there are numerous views concerning the manner in which philosophy establishes its relationship with Ancient Greek mythology and religion, there is a general scholarly consensus that mythology and religion constitute two principal actors in the narrative of philosophy’s emergence. With the aim of closely examining this claim, we first subjected the general structure of Ancient Greek mythology and religion to systematic analysis. We then addressed the relationship between these two elements. At the next stage, we examined how Ancient Greek mythology and religion, as previously analyzed, may have functioned as sources for philosophy in the context of its engagement with them. Finally, we investigated the direction of philosophy’s relationship with mythology and religion at the moment of its emergence, and the respects in which philosophy came into being by differentiating itself from these two elements.

Anahtar Kelimeler

• Religion
• Mythology
• Critical Thinking
• Homer
• Hesiod.

Kaynakça

1. Abdelkarim, Bellil. “العامل الديني في نشأة الفلسفة اليونانية”. Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi 12/2 (31 Aralık 2021): 1-16.
2. Algra, Keimpe. “The Cambridge Companion to Early Greek Philosophy”. Der. Anthony A. Long. Cambridge, UK: Cambridge University Press, 1999.
3. Arslan, Ahmet. İlkçağ Felsefesi Tarihi I. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2006.
4. Arslan, Ahmet. Sokrates Öncesi Yunan Felsefesi. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2006.
5. Bremmer, Jan N. ve Andrew Erskine, ed. The Gods of Ancient Greece: Identities and Transformations. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2010.
6. Buber, Martin. Tanrı Tutulması: Din ve Felsefe Arasındaki İlişkiye Dair Araştırmalar. Ankara: Lotus, 2000.
7. Çetinkaya, Bayram Ali vd., ed. Medeniyet Projelerinin İnşa Sürecinde Çağdaş İslâm Düşüncesi. İstanbul: İnsan Yayınları, 2017.
8. Çınar, Aliye. Antikçağ Yunan Düşüncesi & Orta çağ Düşüncesi. Ed. Bayram Ali Çetinkaya vd. İstanbul: İnsan Yayınları, 2017.

9. Çınar, Aliye. Felsefeye Giriş: Mitolojiden Kuramlara. Bursa: Emin Yayınları, 2010.
10. Çınar, Aliye. Modern Batı Düşüncesi Ekseninde Rasyonel Teoloji. İstanbul: Düşünce Kitabevi Yayınları, 2008.
11. De Beer, C.S. “Muthos, Logos, Nous: In Pursuit of the Ultimate in Human Thought”. Phronimon 7/1 (Ocak 2006): 55-59.
12. Direk, Zeynep. Başkalık Deneyimi: Kıta Avrupası Felsefesi Üzerine Denemeler. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2005.
13. Drozdek, Adam. Greek Philosophers as Theologians: The Divine Arche. London: Routledge, 2016.
14. Dürüşken, Çiğdem. Antikçağ Felsefesi: Homeros’tan Augustinus’a Bir Düşünce Serüveni. Ed. Eyüp Çoraklı. İstanbul: Alfa Yayınları, 2022.
15. Eliade, Mircea. Mitlerin Özellikleri. Çev. Sema Rifat. İstanbul: Alfa Yayınları, 2016.
16. Erhat, Azra. Mitoloji Sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1996.
17. Erhat, Azra ve A. Kadir Meriçboyu, çev. Homeros, İlyada. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2021.
18. Erhat, Azra ve A. Kadir Meriçboyu, çev. Homeros, Odysseia. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2021.
19. Forrest, George. “The Oxford History of The Classical World”. Ed. John Boardman, Jasper Griffin ve Oswyn Murray. Henderson (ABD): TSP, 2003.
20. Gadamer, Hans-Georg. Felsefenin Başlangıcı. Çev. Mehmet Barış Albayrak. İstanbul: Albaraka Yayınları, 2023.
21. Gadamer, Hans-Georg, ed. Hermeneutics, Religion, and Ethics. New Haven: Yale University Press, 1999.
22. Hesiodos. İşler ve Günler - Tanrıların Doğuşu. Çev. Furkan Akderin. İstanbul: Say Yayınları, 2022.
23. Hesiodos. Hesiodos Eseri ve Kaynakları. Çev. Sabahattin Eyuboğlu ve Azra Erhat. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1977.
24. Hesiod. Theogony. Çev. Norman Oliver Brown. New York; London: Macmillan Publishing, 1990.
25. Jaeger, Werner. İlk Yunan Filozoflarında Tanrı Düşüncesi. Çev. Güneş Ayas. İstanbul: İthaki Yayınları, 2011.
26. Jaeger, Werner. The Theology of the Early Greek Philosophers: The Gifford Lectures. Çev. Edward S. Robinson. Eugene, OR: Wipf & Stock Publishers, 1947.
27. Jaspers, Karl. The Origin and Goal of History. Çev. Michael Bullock. New Haven: Yale University Press, 1965.
28. Kömürcüoğlu, Şeyma. Logostaki Mitos: Antik Yunan Felsefesinde Tanrıya Benzeme Düşüncesi. İstanbul: İz Yayıncılık, 2020.
29. Mete, Duygu. “Eskilerin Masalları: Klasik ve Modern Mitolojiden Postmodern Anlatıya Din Bilimlerinde Mitoloji”. AKRA Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi 8/21 (11 Mayıs 2020): 77-86.
30. Russ, Bertrand. Batı Felsefesi Tarihi I. Çev. Muammer Sencer. İstanbul: Say Yayınları, 1972.
31. Russ, Jacqueline. Avrupa Düşüncesinin Serüveni: Antik Çağlardan Günümüze Batı Düşüncesi. Çev. Özcan Doğan. Ankara: Doğu Batı Yayınları, 2012.
32. Trépanier, Simon. “Early Greek Theology: God as Nature and Natural Gods”. In The Gods of Ancient Greece: Identities and Transformations. Ed. Andrew Erskine - Ruth N. Bremmer. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2010, 274-276.
33. Vernant, Jean-Pierre. Eski Yunan’da Mit ve Din. Çev. Murat Erşen. İstanbul: Alfa Yayınları, 2022.
34. Vernant, Jean-Pierre. Torunuma Yunan Mitleri: Evren, Tanrılar, İnsanlar. Çev. Mehmet Emin Özcan. İstanbul: Helikopter Kitap Yayinevi, 2009.
35. Zagzebski, Linda Trinkaus. Philosophy of Religion: An Historical Introduction. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2007.