İslâm Hukukunda Kassâmın Miras Paylaşımındaki Rolü

Yıl 2025, Cilt: 2 Sayı: 3, 41 - 61, 29.12.2025

Üzeyir Köse

Öz

İslâm hukukunda vârislerin payları ve miras paylaşımı ile ilgili temel ilkeler Kur’an ve sünnet tarafından belirlenmiştir. Ancak Kur’an ve sünnet tüm miras anlaşmazlıklarına doğrudan çözüm üretmemiştir. Miras malları arasında altın ve gümüş gibi ziynet eşyaları, nakit para, hisse senedi gibi menkuller; farklı nitelikte ve değerde dükkân, ev, arsa ve tarla gibi gayrimenkuller bulunabilir. Terekenin niteliğinden kaynaklanan bu durum miras paylaşımını zorlaştırmaktadır. Mirasçılar karşılıklı rıza ile terekeyi paylaştıklarında mahkeme herhangi bir müdahalede bulunmaz. Dava mahkemeye intikal ettiğinde ise hâkim, vârislerin terekedeki hisselerini belirler. Mirası paylaştırmak ise doğrudan hâkimin görevi değildir. İslâm hukuk tarihinde ilk dönemlerden itibaren bu işi kassâmlar icra etmiştir. Fakihler, tereke taksîmi yapacak olan kassâmlarda bazı nitelikler aramışlardır. Buna göre kassâm miras taksimi yapabilecek ilmî yeterliliğe sahip, adaletli, güvenilir, ruhsal ve bedensel olarak sağlıklı olmalıdır. Mali imkânlar elverdiği ölçüde kassâmların ücretleri/maaşları devlet tarafından karşılanır. Zira bunlar yaptıkları görev itibarıyla hem mahkemeye yardımcı olmakta hem de toplumsal düzene katkı sağlamaktadır. Mahkeme kassâm görevlendirmediğinde mirasçılar, ücretini kendileri ödeyerek bir kassâmla anlaşabilir. Bu ücretin mirasçılar arasında ne şekilde üstlenileceği fakihler arasında ihtilaflıdır. Taksîmi yapılacak tereke mislî mallardan oluşmakta ise mirasçılardan herhangi birinin dava açması yeterlidir. Diğer mirasçıların itirazı dikkate alınmaz. Terekede bölünebilir ve bölünemez nitelikte mallar bulunduğunda takip edilecek süreç mezheplere göre farklılık arz etmektedir. Miras paylaşımında asıl olan her hak sahibinin hakkını eksiksiz almasıdır. Karşılıklı rıza ile yapılan miras paylaşımında bazılarının eksik ya da fazla alması problem teşkil etmez. Bu durumda eksik alanın kendi hissesinden bir kısmını diğer mirasçılara hibe ettiği varsayılır. Kassâm tarafından yapılan miras paylaşımında yapılan hatalarda ise yargı yolu açıktır. Tereke taksîm edildikten sonra ölenin başka bir mirasçısı olduğunun anlaşılması, alacaklılarının ya da vasiyetinin ortaya çıkması, miras paylaşımında aşırı hata yapılması, mirasçılardan herhangi birinin aldığı malın kusurlu olması taksîmi yargıya taşımayı gerektiren durumlar olarak karşımıza çıkmaktadır.

Anahtar Kelimeler

İslâm Hukuku , Kassâm , Adalet , Mahkeme , Miras Paylaşımı.

The Role of Qassam in the Distribution of Inheritance in Islamic Law

Öz

In Islamic law, the basic principles regarding the shares of the heirs and the division of inheritance are determined by the Qur’an and the Sunnah. However, aforementioned both primary sources have not resolved all inheritance disputes directly. Inheritance property may include movables such as gold and silver jewellery, cash, stocks, and real estate such as shops, houses, land and fields of different quality and value. This situation arising from the nature of the inheritance makes the division of inheritance difficult. When the heirs share the inheritance with mutual consent, the court does not intervene. Nevertheless, when the case is brought to court, the judge determines the shares among heirs, minding the fact that the distribution of inheritance is not direct duty of the judge. In the early ages of Islamic law, this task was carried out by the qassāms. The jurists looked for certain qualifications in the qassāms who would make the division of the estate. The qassām must have the scientific competence to apportion inheritance, be just, trustworthy, and mentally and healty both mentally and physically. The salaries of the qassāms were to be borne by Islamic state at a level considered adequate and proper. Because of their duties, they both assist the court and contribute to social order. If the court does not appoint a qassām, the heirs can hire them on their personal account. There is disagreement among scholars on how their charges would be distributed among the heirs. If the estate consists of similar properties, it is sufficient for any of the heirs to file a lawsuit. Objection of other heirs is not taken into account. The process to be followed when there are divisible and indivisible properties in the inheritance differs according to the fiqh sects. The main thing in inheritance sharing is that each beneficiary receives his/her full rights. In a mutually consensual division of inheritance, it is not a problem if some people receive more or less. In this case, it is assumed that the missing recipient has donated part of his/her share to the other heirs. In case of mistakes made by qassāms in the distribution of the inheritance, the way is open to the courts. After the estate has been distributed, the subsequent discovery of an additional heir of deceased, the emergence of creditors or of a previously unknown bequest the presence of a substantial error in the division of the estate or the discovery that any of the heirs has received defective property are among the circumstances that necessiate bringing the division before the judiciary. Situations that require taking the matter to court include understanding that deceased has another heir after the inheritance is divided, the emergence of creditors or the will, making a mistake in the division of the inheritance, or the property received by one of the heirs being defective.

Anahtar Kelimeler

Islamic Law , Qassām , Justice , Judiciary , Distribution of Inheritance

Kaynakça

• Ali Ḥaydar Efendi. Dürerü’l-ḥükkâm şerḥu mecelleti’l-aḥkâm. 4 Cilt. Riyad: Dârü ‛Âlemi’l-Kütüb, 1423/2003.
• Atar, Fahreddin. İslâm Adliye Teşkilatı. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 4. Baskı, 1999.
• Bardakoğlu, Ali. “Gabn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 13/268-273. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
• Bardakoğlu, Ali. “Ayıp”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 4/146-147. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
• Barkan, Ö. Lütfi. “Edirne Askerî Kassamı’na Âit Tereke Defterleri (1545-1659) Belgeler 3/5-6. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1966.
• Bernî, Muḥammed ʻÂşıḳ el-. et-Tehîlü’ḍ-ḍarûrî li mesâili’l-Ḳudûrî. 2 Cilt. Karaçi: Mektebetü’ş-Şeyḫ, 1412.
• Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukûk-i İslâmiyye ve Istılâhât-ı Fıkhiyye Kamusu. 8 Cilt. İstanbul: Ravza Yayınları, 2. Baskı, 2018.
• el-Ceṣṣâṣ, Ebî Bekr Aḥmed b. ʿAlî er-Râzî. Aḥkâmü’l-Kur’ân. Thk. Muḥammed Ṣâdıḳ Ḳamḥâvî. 5 Cilt. Beyrut: Dârü İḥyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1412/1992.
• Derdîr, Ebü’l-Berekât Aḥmed b. Muḥammed b. Aḥmed ed-. eş-Şerḥu’ṣ-ṣaġîr ‛alâ aḳrabi’l-mesâlik. 4 Cilt. Kahire: Dârü’l-Ma‛ârif, ts.
• Ebû Dâvûd, Süleymân b. Eşʿas es-Sicistânî. Kitâbü’s-sünen. thk. Muḥammed Avvâme. 4 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Reyyân, 2. Baskı, 2004.
• Ebû Zehra, Muḥammed. Aḥkâmu’t-terikât ve’l-mevârîs. Kahire: Dâru’l-Fikri’l-ʿArabî, ts.
• Erdoğan, Mehmet. Fıkıh ve Hukuk Terimleri Sözlüğü. 5. Baskı. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2015.
• Hacak, Hasan. “Müşâʻ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/151-152. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
• el-Hafîf, Ali. İslâm Hukukuna Göre Hukukî İşlemler ve Hükümleri. çev. Rahmi Yaran. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 4. Baskı, 2018.
• Heyet. “Ḳısmet”. el-Mevsûʿatü’l-fıkhiyye. Kuveyt: Vizâratü’l-Evkâf ve’ş-Şüûni’l-İslâmiyye. 33: 205-258. 1416/1995.
• Heyet. Fetâva’l-Hindiyye. Tsh. Abdullatîf Ḥasan Abdurrahmân. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1421/2000.
• İbn Ḥazm, Ebî Muḥammed Ali b. Aḥmed b. Saʻîd. el-Muḥallâ. Thk. Aḥmed Muḥammed Şâkir. 11 Cilt. Mısır: Maṭbaatü Nehḍa, ts.
• İbn Ḳudâme, Muvaffaḳuddîn Ebî Muḥammed Abdullâh b. Ahmed b. Muḥammed. el-Muġnî. Thk: Abdullâh b. Abdulmuḥsin et-Türkî. 15 Cilt. Riyâd: Dârü ʿAlemi’l-Kütüb, 3. Baskı, 1417/1997.
• İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd Mâce el-Ḳazvînî. es-Sünen. Thk: Beşşâr Avvâd Maʿrûf. 6 Cilt. Beyrut: y.y., 1998.
• İbn Manẓûr, Ebu’l-Fadl Cemâluddîn Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-Arab. Vizâratü’ş-şuûni’l-İslâmiyye ve’l-evkâf ve’d-da’veti ve’l-irşâd, Suudi Arabistan, ts., I-XX.
• İbnü’s-Sâʻâtî, Muẓafferüddîn Aḥmed b. ʻAli b. Mecmaʿu’l-baḥreyn ve mülteḳa’n-neyyireyn. Thk. İlyas Kaplan Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1426/2005.
• İbn Rüşd el-Ḫafîd, Muḥammed b. Aḥmed b. Muḥammed b. Aḥmed. Bidâyetü’l-müctehid ve nihâyetü’l-muḳteṣid. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 5. Baskı, 1434/2013.
• ‘İmrânî, Ebi’l-Ḥuseyn Yaḥyâ b. Ebi’l-Ḫayr b. Sâlim. el-Beyân fî mezhebi’l-İmâm eş-Şâfiî. 14 Cilt. Beyrut: Dârü’l-minhâc, 1421/2000.
• Ḳâḍî ʻAbdülvahhâb Ebî Muḥammed b. Alî b. Naṣr el-Baġdâdî. el-İşrâf ʻalâ nüketi mesâili’l-ḫilâf. 6 Cilt. Riyad: Dârü İbn Ḳayyim, 1429/2008.
• Ḳâḍî ʻAbdülvahhâb Ebî Muḥammed b. Alî b. Naṣr el-Baġdâdî. el-Maʻûne ʻalâ mezhebi âlimi’l-Medîne. Thk. Muḥammed Ḥasan Muḥammed Ḥasan İsmâʻîl eş-Şâfiî. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1418/1998.
• Ḳarâfî, Şihâbüddîn Aḥmed b. İdrîs el-. eẕ-Ẕaḫîra. Thk. Muḥammed Bû Ḫubze. 14 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Ġarbi’l-İslâmî, 1994.
• Karaman, Hayreddin. Mukayeseli İslam Hukuku. İstanbul: İz Yayıncılık, 9. Baskı, 2016.
• Ḳâsânî, İmâm ʿAlâuddîn Ebî Bekr b. Mesʿûd. Kitâbü bedâiʿu’s-sanâiʿi fî tertîbî’ş-şerâiʿi. 7 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿArabî, 2. Baskı. 1974.
• Ḳâsımî, Ẓâfer el-. Niẓâmü’l-ḥukm fi’ş-şerîʿa ve’t-tarîḫi’l-İslâmî. 2 Cilt. Beyrut: Darü’n-Nefâis, 4. Baskı, 1412/1992.
• Kişkî, Muḥammed ʻAbdürraḥîm el-. el-Mîrâsü’l-Muḳaran. Bağdat: Dârü’n-Neẕîr, 3. Baskı, 1389/1969.
• Koçak, Muhsin. İslâm Miras Hukuku. Samsun: Eser Matbaası, 1991.
• Koşum, Adnan. İslâm Hukukunda Taksîm. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1995.
• Köse, Üzeyir. “İslâm Miras Hukuku Açısından Mirasçılar Lehine Yapılan Vasiyetler”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 33 (2019), 453-472.
• Ḳudûrî, Ebi’l-Ḥasan Aḥmed b. Muḥammed b. Aḥmed b. Caʿfer. Muḫtaṣaru’l-Ḳudûrî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
• Ḳurṭubî, Ebû Abdillâh Muḥammed b. Aḥmed b. Ebî Bekr el-. el-Câmiʿ li Aḥkâmi’l-Ḳur’ân. Thk. Abdullâh b. Abdulmuḥsin et-Türkî. 1. Baskı. 24 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1427/2006.
• Mâverdî, Ebi’l-Ḥasen ‘Ali b. Muḥammed b. Ḥabîb el-. Edebü’l-Ḳâḍî. Thk. Muḥyî Hilâl es-Serḥân. 2 Cilt. Bağdat: Maṭbaʿatü’l-ʿAnî, 1392/1972.
• Mâverdî, Ebi’l-Ḥasen ‘Ali b. Muḥammed b. Ḥabîb. el-Ḥâvi’l-Kebîr fî fıḳhi meẕhebi’l-İmâm eş-Şâfiî. Thk. ‘Ali Muḥammed Muavvıḍ-‘Adil ‘Aḥmed ‘Abdülmevcûd. 18 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l- İlmiyye, 1414/1994.
• Mevṣılî, Abdullâh b. Mahmûd b. Mevdûd. el-İḫtiyâr li taʿlîli’l-muḫtâr. 5 Cilt. Kahire: Dârü’l-Fikri’l-ʿArabî, ts.
• Meydânî, Abdülganî b. Ṭâlib el-Guneymî ed-Dımaşḳî, el-Lübâb fî şerḥi’l-kitâb. 4 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-İlmiyye, ts.
• Nevevî, Ebî Zekeriyyâ Muḥyiddîn b. Şeref en-. Kitâbü’l-mecmûʻ şerḥu’l-müheẕẕeb. Thk. Muḥammed Necîb el-Muṭîʻî. Cidde: Mektebetü’l-İrşâd, ts.
• Özdeğer, Hüseyin. 1463-1460 Yılları Arası Bursa Şehri Tereke Defterleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Yayınları, 1988.
• Öztürk, Said. “Kassâm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/579-582. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
• Öztürk, Said. “Osmanlı İlmiye Teşkilâtında Kassamlık Müessesesi”. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Enstitüsü Dergisi 15 (1997), 393-429
• Ṣadrüşşehîd, Ḥüsâmüddîn ʿUmar b. ʿAbdilazîz b. Mâze. Şerḥu Edebi’l-Ḳâḍî li’l-Ḫaṣṣâf. thk. Muhyî Hilâl es-Serhân. 4 Cilt. Bağdat: Dârü’l-ʿArabiyye, 1398/1978.
• Sağlam, Hadi. “İslâm Fıkıh Doktrininde Müşterek Mülkiyetin Taksîminde Muhdesatın Durumu (İştirak ve Müşterek Araziler Örneği)”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16/2 (2012), 365-415.
• Seraḫsî, Şemsü’l-Eimme Ebû Bekr Muḥammed b. Ebî Sehl. el-Mebsût. 31 Cilt. Beyrût: Dârü’l-Mârife, 1989.
• Seyyid Sâbıḳ. Fıḳḥu’s-sünne. 3 Cilt. Kahire: el-Fetḥ li’l-İ‛lâmi’l-‛Arabî, ts.
• Şâfiî, Muḥammed b. İdrîs. el-Ümm. thk. Rıf’at Fevzî ‘Abdülmüṭṭalib. 11 Cilt. b.y.: Dârü’l-Vefâ, 1422/2001.
• Şirbînî, Şemsüddîn Muḥammed b. el-Ḫaṭîb. Muğni’l-muḥtâc ilâ maʿrifeti meʿanî elfâẓi’l-minhâc. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Maʿrife, 1418/1997.
• Tirmizî, Ebû ʿÎsâ Muḥammed b. ʿÎsâ b. Sevre. el-Câmiʿu’ṣ- ṣaḥîḥ. 5 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Ğarbi’l-İslâmî, 2. Baskı, 1998.
• Türcan, Talip. “İslâm Hukukundaki Muhâyee ve Türk Hukukundaki Devre Mülk Kurumları Arasında Bir Mukayese”. Süleyman Demirel Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 7 (2000), 83-102.
• Zeydân, Abdulkerîm. el-Medḫal li-dirâseti’ş-şerîʻati’l-İslâmiyye. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2005.
• Zuḥaylî, Vehbe. el-Fıḳhu’l-İslâmiyyü ve edilletuhu. 8 Cilt. Şam: Dârü’l-Fikr, 2. Baskı. 1985.
• https://www.bursadabugun.com/haber/miras-davasi-can-aldi-abisini-cekicle-oldurdu-1761131.html
• https://www.gazianteppusula.com/haber/10243913/miras-meselesi-can-aldi