İslâm Hukukunda Kassâmın Miras Paylaşımındaki Rolü
Öz
İslâm hukukunda vârislerin payları ve miras paylaşımı ile ilgili temel ilkeler Kur’an ve sünnet tarafından belirlenmiştir. Ancak Kur’an ve sünnet tüm miras anlaşmazlıklarına doğrudan çözüm üretmemiştir. Miras malları arasında altın ve gümüş gibi ziynet eşyaları, nakit para, hisse senedi gibi menkuller; farklı nitelikte ve değerde dükkân, ev, arsa ve tarla gibi gayrimenkuller bulunabilir. Terekenin niteliğinden kaynaklanan bu durum miras paylaşımını zorlaştırmaktadır. Mirasçılar karşılıklı rıza ile terekeyi paylaştıklarında mahkeme herhangi bir müdahalede bulunmaz. Dava mahkemeye intikal ettiğinde ise hâkim, vârislerin terekedeki hisselerini belirler. Mirası paylaştırmak ise doğrudan hâkimin görevi değildir. İslâm hukuk tarihinde ilk dönemlerden itibaren bu işi kassâmlar icra etmiştir. Fakihler, tereke taksîmi yapacak olan kassâmlarda bazı nitelikler aramışlardır. Buna göre kassâm miras taksimi yapabilecek ilmî yeterliliğe sahip, adaletli, güvenilir, ruhsal ve bedensel olarak sağlıklı olmalıdır. Mali imkânlar elverdiği ölçüde kassâmların ücretleri/maaşları devlet tarafından karşılanır. Zira bunlar yaptıkları görev itibarıyla hem mahkemeye yardımcı olmakta hem de toplumsal düzene katkı sağlamaktadır. Mahkeme kassâm görevlendirmediğinde mirasçılar, ücretini kendileri ödeyerek bir kassâmla anlaşabilir. Bu ücretin mirasçılar arasında ne şekilde üstlenileceği fakihler arasında ihtilaflıdır. Taksîmi yapılacak tereke mislî mallardan oluşmakta ise mirasçılardan herhangi birinin dava açması yeterlidir. Diğer mirasçıların itirazı dikkate alınmaz. Terekede bölünebilir ve bölünemez nitelikte mallar bulunduğunda takip edilecek süreç mezheplere göre farklılık arz etmektedir. Miras paylaşımında asıl olan her hak sahibinin hakkını eksiksiz almasıdır. Karşılıklı rıza ile yapılan miras paylaşımında bazılarının eksik ya da fazla alması problem teşkil etmez. Bu durumda eksik alanın kendi hissesinden bir kısmını diğer mirasçılara hibe ettiği varsayılır. Kassâm tarafından yapılan miras paylaşımında yapılan hatalarda ise yargı yolu açıktır. Tereke taksîm edildikten sonra ölenin başka bir mirasçısı olduğunun anlaşılması, alacaklılarının ya da vasiyetinin ortaya çıkması, miras paylaşımında aşırı hata yapılması, mirasçılardan herhangi birinin aldığı malın kusurlu olması taksîmi yargıya taşımayı gerektiren durumlar olarak karşımıza çıkmaktadır.
Anahtar Kelimeler
The Role of Qassam in the Distribution of Inheritance in Islamic Law
Öz
In Islamic law, the basic principles regarding the shares of the heirs and the division of inheritance are determined by the Qur’an and the Sunnah. However, aforementioned both primary sources have not resolved all inheritance disputes directly. Inheritance property may include movables such as gold and silver jewellery, cash, stocks, and real estate such as shops, houses, land and fields of different quality and value. This situation arising from the nature of the inheritance makes the division of inheritance difficult. When the heirs share the inheritance with mutual consent, the court does not intervene. Nevertheless, when the case is brought to court, the judge determines the shares among heirs, minding the fact that the distribution of inheritance is not direct duty of the judge. In the early ages of Islamic law, this task was carried out by the qassāms. The jurists looked for certain qualifications in the qassāms who would make the division of the estate. The qassām must have the scientific competence to apportion inheritance, be just, trustworthy, and mentally and healty both mentally and physically. The salaries of the qassāms were to be borne by Islamic state at a level considered adequate and proper. Because of their duties, they both assist the court and contribute to social order. If the court does not appoint a qassām, the heirs can hire them on their personal account. There is disagreement among scholars on how their charges would be distributed among the heirs. If the estate consists of similar properties, it is sufficient for any of the heirs to file a lawsuit. Objection of other heirs is not taken into account. The process to be followed when there are divisible and indivisible properties in the inheritance differs according to the fiqh sects. The main thing in inheritance sharing is that each beneficiary receives his/her full rights. In a mutually consensual division of inheritance, it is not a problem if some people receive more or less. In this case, it is assumed that the missing recipient has donated part of his/her share to the other heirs. In case of mistakes made by qassāms in the distribution of the inheritance, the way is open to the courts. After the estate has been distributed, the subsequent discovery of an additional heir of deceased, the emergence of creditors or of a previously unknown bequest the presence of a substantial error in the division of the estate or the discovery that any of the heirs has received defective property are among the circumstances that necessiate bringing the division before the judiciary. Situations that require taking the matter to court include understanding that deceased has another heir after the inheritance is divided, the emergence of creditors or the will, making a mistake in the division of the inheritance, or the property received by one of the heirs being defective.
Anahtar Kelimeler
