Kesretu’l-istiʻmâl’in İllet Değeri ve Dil Ekolleri Perspektifinden Değerlendirilmesi

Öz

Arap dilinde özellikle sarf ve nahiv kurallarının belirlenmesinde dayanak olarak gösterilen illetlerden birisi de kesretu’l-istiʻmâldir. Bu illet, sarf ve nahiv kurallarının belirlenmesinde fasih Arapça konuşan Arapların sıkça başvurdukları kullanımın esas alınmasını ifade etmektedir. Bu anlamda kesretu’l-istiʻmâl, bazen kıyas gibi illetlerin ortaya koyduğu dilsel kullanımları geçersiz kılmaktadır. Bir kelimenin irabı ya da bir cümlenin terkibinde kıyasa göre uygulanması gereken bir kural terk edilmekte ve bunun illetinin kesretu’l-istiʻmâl olduğu belirtilmektedir. Özellikle sarf ve nahiv alanlarında uygulanan bu istidlal, kesretu’l-istiʻmâlin nahiv illetleri kategorisindeki değerini tespit etmenin önemli olduğunu gösterir. Bu çalışma, kesretu’l-isti’malin gramatikal illet değerini, kapsamını ve sınırlarını, gramer kurallarının oluşumuna etkisini ortaya koymaya çalışmıştır. Bu çerçevede konuya ilişkin çalışmalarda kesretu’l-istiʻmâlin illet değeri, kapsamı, dil ekollerinin kesretu’l-istiʻmâle yaklaşımları yeterince ele alınmamıştır, özellikle de kapsamı ve illet hiyerarşisindeki yeri konularının eksik bırakıldığı anlaşılmıştır. Araştırmamız kesretu’l-istiʻmâlin kavramsal ve uygulanabilirlik çerçevesini belirlemek, dil ekollerinin yaklaşımlarını ortaya koymak için yapılmıştır. Bu kapsamda yöntem olarak veri toplama ve analiz, verilerden hareketle elde edilen sonuçları ve önerileri kapsamaktadır. Elde edilen bulgulardan hareketle ulaşılan sonuçlar özetlendiğinde şunlar söyleyebilir; kesretu’l-istimâl temel nahiv illetleri içerisinde gramatik kuralların belirlenmesinde başat rol oynamaktadır. Kullanım sıklığı nedeniyle kıyas illetine tercih edilmiştir. Dil ekollerinin kendi nahiv anlayışları doğrultusunda en sık başvurdukları illet türlerinden birisi kesretu’l-istiʻmâldir. Kapsamının belirlenmesinde somut sayısal verilerden ziyade kullanım sıklığı esas alınmış, sarf ve nahiv kurallarının tedvininde en geçerli illetlerden biri olduğu kabul edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belâgati
• Sarf
• Nahiv
• İllet
• Kesretu’l-istiʻmâl.

The Causal Value of Kasrat al-Isti‘māl and Its Evaluation from the Perspective of the Linguistic Schools

Öz

In Arabic linguistics, kasrat al-istimāl (frequency of usage) is recognized as one of the principal causes (ʿilal) underlying the formulation of morphological and syntactic rules. This cause refers to the prioritization of linguistic forms frequently attested among eloquent Arab speakers. In many cases, kasrat al-istimāl supersedes qiyās (analogical reasoning), leading grammarians to abandon an expected analogical rule in favor of forms justified solely by common usage. Given its extensive application in both morphology and syntax, assessing the hierarchical status and evidentiary value of kasrat al-istimāl is essential. This study examines its grammatical value, scope, and operational limits, as well as its impact on the development of grammatical rules. A review of prior scholarship shows that the scope and hierarchical position of kasrat al-istimāl have been insufficiently addressed. Using a data-driven analytical method, the study concludes that kasrat al-istimāl plays a decisive role in rule formation, is frequently preferred to qiyās, constitutes the most commonly invoked cause across grammatical schools, relies primarily on observed usage frequency rather than numerical quantification, and stands as one of the most authoritative causes in the codification of morphological and syntactic principles.

Anahtar Kelimeler

• Arabic language and rhetoric
• frequency of usage (kathrat al-istiʻmāl)
• morphology (ṣarf)
• syntax (naḥw)
• grammatical cause (ʿillah).

Kaynakça

1. Cerâdât, Mâzin. “et-Taʻlîlu bi-kesreti’l-istiʻmâli fi’l-lugati’lArabiyyei”. et-Turâsi’l-Arabî 109 (2008), 209-229.
2. Cubûrî, Yahyâ el-. Şiʻru Abede b. et-Tabîb. Mısır: Dâru’t-Terbiyye, 1971.
3. Cürcânî, Seyyid Ali b. Muhammed el-. Kitâbu’t-Taʻrîfât. thk. Muhammed Abdurrahman el-Mar’aşlî. Beyrut: Dâru’n-Nefâis, 2007.
4. Çetin, Nihat. “Arap”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 3. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
5. Dayf, Şevki. el-Medârisu’n-nahviyye. Kahire: Dâru’l-Me’ârif, 1968.
6. Durmuş, İsmail. “Nahiv”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/ 300- 306. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
7. Ebu’l-Mekârim, Ali. Usûlü’t-tefkîri’n-nahvî. Kahire: Dâru Garîb, 2007.
8. Endelûsî, İbn Mâlik. el-Elfiyyetu İbn Mâlik. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2002.

9. Esterâbâdî, Radî. Şerhu Şâfiyyeti İbni’l-Hâcib. thk. Muhammed Muhyiddin Abdulhamid. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1982.
10. Ezherî, Ebû Mansûr. Tehzibu’l-luga. Mısır: Dâru’l-Mısriyye, ts.
11. Ferrâ, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Ziyâd. Meâni’l-Kur’an. thk. Ahmed Yûsuf Necâtî. Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1955.
12. Ferrâ, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Ziyâd. Meâni’l-Kur’an. thk. Abdulfettâh İsmail Şiblî. Kahire: el-Hey’etu’l-Mısriyye, 1976.
13. Hân, Muhammed. Usûlü’n-nahvi’l-Arabî. Biskra: Matbaatu Câmiati Muhammed Hayder, 2012.
14. Hatîb, Muhammed Abdulfettah. Davâbitu’l-fikri’n-nahvî. Kahire: Dâru’l-Beşâir, 2006.
15. İbn Akîl, Bahauddîn Abdullah. Şerhu İbn Akîl ala Elfiyyeti İbn Mâlik. Beyrut: el-Mektebetu’l-Asriyye, 2015.
16. İbn Cinnî, Ebu’l-Feth Osman. el-Hasâis. thk. Muhammed Ali en-Neccâr. Beyrut: el-Mektebetu’l-İlmiyye, ts.
17. İbn Mâlik, Muhammed b. Abdullah. el-Elfiyye. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2002.
18. İbn Usfûr, Ebu’l-Hasen. el-Mumti fi’t-Tasrîf. thk. Fahruddîn Kabâve. Beyrut: Dâru’l-Âfâki’l-Cedîde, 1979.
19. İbn Yaîş, Ebu’l-Bekâ. Şerhu’l-Mufassal. Mısır: İdâretu’l-Tibâati’l-Munîriyye, ts.
20. İbn Ye’îş, Ebu’l-Bekâ. Şerhu’l-Mufassal. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2001.
21. İbnu’l-Enbârî, Ebu’l-Berekât Muhammed. Lume’u’l-edille fi usûli’n-nahvi. Dimeşk: Matbaatu’l-Câmiʻatu’s-Suriyye, 1958.
22. İbnu’l-Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisânu’l-ʻArab. nşr. Abdullah Ali el-Kebîr. Kahire: Dâru'l-Meʻârif, ts. İbnü’l-Enbârî, Ebu’l-Berekât. el-İnsâf fi mesâili’l-hilâf. Kahire: Mektebetu’l-Hâncî, 2002.
23. Kılıç, Hulusi. “İbn Âcurrûm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 19/295-296. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
24. Kılıç, Hulusi. “Sarf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36/ 136-137.TDV Yayınları, 2009.
25. Mellâvî, Emîn. Cedelu’n-nassi ve’l-kâʻide. Cezayir: Batne Üniversitesi, Doktora Tezi, 2009.
26. Meylânî, Muhammed b. Abdurrahmân el-. Şerhu’l-Muğnî. b.y., ts.
27. Miftâh, Rabâh el-Yemenî. “Kesretu’l-istiʻmâl beyne sihhati’n-nassi ve mukteda’l-kâ’ide”. Havliyyâtu’l-âdâbi ve’l-ulûmu’l-ictimâiyye 31/323 (2010).
28. Müberred, Ebu’l-Abbas Muhammed el-. Kitâbu’l-Muktedab. thk. Muhammed Abdulhalik el Udeyme. Kahire: Lecnetu İhyâi Turâsi’l-Arabi, 1994.
29. Nehhâs, Ebû Cafer. İʻrâbu’l-Kur’an. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 2007.
30. Numân, Şeymâ Abduzzehre. İlletu Kesreti’l-istiʻmal fi kitâbi Sîbeveyhi. Babil Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2008.
31. Özbalıkçı, Mehmet Reşit. “İbn Düreyd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/88-90. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
32. Râcihî, Abduh er-. et-Tatbîku’n-nahvî. Beyrut: Dâru’n-Nahdati’l-Arabiyye, 2010.
33. Sîbeveyhi, Osman b. Kanber es-. el-Kitâb. thk. Abdusselâm Muhammed Hârûn. Kahire: el-Hey’etu’l-Mısriyye, 1977.
34. Süyûtî, Celâleddîn es-. el-Eşbâh ve’n-nezâir fi’n-nahv. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
35. Süyûtî, Celâleddîn es-. el-İktirâh fi usûli’n-nahv. thk. Abdulhakîm Atiyye. Beyrut: Dâru’l-Beyrûtî, 2006.
36. Süyûti, Celâleddîn es-. el-Müzhir fi ulûmi’l-lugati ve envâʻiha. Beyrut: Menşûrâtu’l-Mektebeti’l-Arabiyye, 1986. Şirin, Mustafa Ruhi. “Nahiv İlmi ve Ekolleri”. RTEÜ SBE. Dergisi 1/1 (2015), 185-196.
37. Teftâzânî, Sadeddin b. Ömer. Şerhu Tasrîfi’l-İzzî. Beyrut: Dâru’l-Minhâc, 2011.
38. Varrâk, Ebu’l-Hasen Muhammed b. Abdillah. İlelu’n-nahv. Riyâd: Mektebetu’r-Rüşd, 1999.
39. Yavuz, Mehmet. “İbn Cinnî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 19/397-400. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
40. Zemahşerî, Mahmud b. Ömer. el-Mufassal fi’l-ilmi’l-Arabiyye. Mısır: Matbaatu’t-Tekaddüm, 1323.