« Un siècle au cinéma » ou le centenaire du cinéma turc : quelques prétextes pour ne pas aborder l’histoire du cinéma turc des premiers temps sous l’angle de la nouvelle histoire du cinéma

En 2014, le centième anniversaire du cinéma turc a été prestigieusement célébré au Festival International du Film d’Antalya avec la publication d’un ouvrage collectif intitulé Un siècle au cinéma : cadeau pour le centième anniversaire du cinéma turc. Cinquante-deux auteurs ont mêlé le discours scientifique au discours cinéphilique dans ce livre historique qui mélange les approches thématique, politique, économique, sociale, féministe, scénaristique, filmocentrique, auteuriste, anecdotique et didactique au détriment d’une approche historienne qui pourrait problématiser les sources, les méthodes, les objets et l’écriture de l’histoire traditionnelle du cinéma turc. Dans cet ouvrage hétérogène, quatre auteurs s’intéressent seulement « aux débuts du cinéma en Turquie » en construisant leurs objets historiques à partir d’un discours narratif et réhabilitant plutôt que descriptif et démonstratif. Leur relation aux archives non-filmiques doit être critiquée parce qu’ils privilégient souvent l’utilisation des documents secondaires par rapport aux sources primaires. L’objectif de cet article est d’analyser la réflexion menée et les instruments de recherche utilisés par ces historiens sur les premiers temps du cinéma turc à travers un corpus de quatre textes tirés de cet ouvrage. Le but est donc de mettre en question la compétence scientifique et la vérifiabilité empirique de ces textes en les comparant aux principes méthodologiques et épistémologiques du concept de « nouvelle histoire du cinéma ».

2014 yılında Türk sinemasının yüzüncü yılı, Uluslararası Antalya Film Festivali’nde Sinemada Bir Asır: Türk Sinemasının 100. Yılına Armağan başlıklı kolektif çalışmanın yayınlanmasıyla itibarlı şekilde kutlandı. Elli iki yazar; tematik, politik, ekonomik, sosyal, feminist, senaryo merkezli, film merkezli, auteurist (yönetmen merkezli), anekdotik ve didaktik yaklaşımları harmanlayan bu sinema tarihi kitabında, tarihsel yaklaşımın zararına olacak şekilde bilimsel söylemi sinemasever söylemle karıştırarak geleneksel Türk sinema tarihinin kaynaklarını, yöntemlerini, nesnelerini, sorunlarını, dönemselleştirmelerini ve yazımını sorunsallaştıramadı. Üstelik bu heterojen çalışmaya katkı sunan sadece dört yazar, tarihsel nesnelerini betimleyici ve kanıtlayıcı olmaktan ziyade anlatısal ve rehabilite edici bir söylemden inşa ederek, kendilerinden önceki araştırmacıların ele aldıkları “Türkiye’de sinemanın başlangıcı” meselesi ile ilgilendi. Onların filmsel olmayan arşivlerle olan ilişkileri genellikle birincil kaynaklar yerine ikincil belgelerin kullanımını tercih ettikleri için eleştirel yöntemin süzgecinden geçirilmelidir. Söz konusu dört yazarın ikincil kaynaklara veya filmsel olmayan kaynaklara güvenmeleri sorunsallaştırılmalıdır çünkü onlar; genellikle birincil kaynaklara kıyasla anılara, tanıklıklara ve geç yayınlanmış akademik yazılara öncelik vermektedir. “Yeni sinema tarihi” paradigmasına hiç uygun düşmeyen bu yaklaşım, eleştirel tarih yazımı çözümlemesinden ziyade yerleşik Türk sinema tarihyazımı anlatılarındaki kronolojik kilometre taşlarını, ilkleri, öncüleri, başlangıç yani big-bang arayışını ve temel mitleri vurgulayan, pekiştiren geleneksel, ulusalcı bir tarih yazımını sürdürmektedir. Bu metinlerin, sinema/film araştırmaları disiplininin kurumsallaştığı Batı üniversitelerinde ortaya çıkan, yerleşen ve gelişen yeni sinema tarihi paradigmasının metodolojik ve epistemolojik ilkeleriyle karşılaştırılması ve bilimsel yeterlilikleri ile ampirik doğrulanabilirlikleri sorgulanmalıdır. Bu makalenin amacı da adı geçen anma kitabından alınan dört metinden oluşan doğru bir örneklem üzerinden yazarların Türk sinemasının ilk dönemlerine dair tefekkürlerini ve kullandıkları araştırma araçlarını tarihyazımsal işlem yaklaşımından analiz etmektir.

In 2014, the 100th anniversary of Turkish cinema has been prestigiously celebrated at the Antalya International Film Festival with the publication of a collective work entitled A Century in the Cinema: A Gift for the 100th Anniversary of Turkish Cinema. Fifty-two authors have mixed the scientific discourse with the cinephilic discourse in this historical book that mixes the thematic, political, economic, social, feminist, scenaristic, film-centric, authoristic, anecdotal and didactic approaches to the detriment of a historian approach that could problematize the sources, methods, objects and writing of the traditional history of Turkish cinema. In this heterogeneous work, four authors have only been interested only in “the beginning of cinema in Turkey” by building their historical objects from a narrative and rehabilitating discourse rather than descriptive and demonstrative. Their relationship to non-filmic archives has to be criticized because they often favour the use of secondary documents when compared to the primary sources. Their reliance on secondary sources and non-filmic archives is criticized, as they often prioritize memoirs, testimonies, and late-published scholarly writings over primary sources. This approach perpetuates a traditional, nationalistic historiography that emphasizes chronological milestones and foundational myths rather than critical historiographical analysis. The aim of this article is to analyse the implied ideas and the research tools used by these historians on the early Turkish cinema through a corpus of four texts taken from this work. The objective is, therefore, to question the scientific competence and empirical verifiability of these texts by comparing them to the methodological and epistemological principles of the concept of “the new film history”.