From The Ottoman Empire to The Republic of Turkey: The Military and the Center–Periphery Tension: Institutional Mediation, Political Continuity and Transformation

Yıl 2025, Cilt: 14 Sayı: 5, 2980 - 3007, 31.12.2025

Olkan Senemoğlu , Şeyda Bükrücü Kazkondu

https://doi.org/10.15869/itobiad.1691062

Öz

This study examines the historical, political, and ideological functions of the military institution in the transition from the Ottoman Empire to the Republic of Turkey within the framework of Edward Shils’ center-periphery theory. In Shils’ approach, the center is not merely the locus of political authority, but also a societal core where sacred values, norms, and legitimacy are produced. The periphery, in contrast, refers to social segments that are distant from or opposed to this central value system. Historically, the seyfiye class and the Kapıkulu military corps in the Ottoman Empire were positioned as normative carriers of central authority. In the Republican period, the military assumed the role of ideological guardian of the new center, constructed around secularism and modernization. In this context, the study analyzes how the military structure was re-positioned as a bearer of central values in processes ranging from the Tanzimat reforms and the 1908 Constitutional Monarchy to the military coups of 1960 and 1980. Based on Shils’ proposition that “institutions which carry sacred values are the sources of the center’s legitimacy,” the study emphasizes that the military in Turkey has functioned not only as a security institution but also as a founding actor of political representation and legitimacy. Additionally, drawing on Şerif Mardin’s application of the center-periphery model to the Turkish context, the study argues that the center has been represented by secular, Western-oriented elites, while the periphery has been shaped by conservative social groups with strong religious sensitivities. This research adopts a historical-sociological analysis method and examines the ideological and institutional function of the military over different periods, based on Edward Shils’ center-periphery theory. Theoretical literature, historical documents, and secondary sources have been analyzed using an interpretive approach. The study argues that from the Ottoman era to the Republic, the military institution has acted not only as a structure with institutional continuity but also as an ideological carrier, a role which has had decisive effects on political legitimacy, representation, and democratization processes in Turkey.

Anahtar Kelimeler

Center-Periphery Relations , Military Institutions , Legitimacy , Ottoman Modernization , Symbolic Authority , Şerif Mardin , Edward Shils

Osmanlı’dan Türkiye’ye Ordu Ve Merkez-Çevre Gerilimi: Kurumsal Taşıyıcılık, Siyasal Süreklilik ve Dönüşüm

Öz

Bu çalışma, Edward Shils’in merkez-çevre kuramı çerçevesinde Osmanlı İmparatorluğu’ndan Türkiye Cumhuriyeti’ne uzanan süreçte askerî kurumun tarihsel, siyasal ve ideolojik işlevini incelemektedir. Shils’in yaklaşımında merkez yalnızca siyasal otoritenin bulunduğu yer değil aynı zamanda kutsal değerlerin, normların ve meşruiyetin üretildiği toplumsal bir çekirdek olarak tanımlanır. Çevre ise bu merkezi değer sistemine uzak ya da karşıt konumdaki toplumsal kesimleri ifade eder. Tarihsel olarak Osmanlı’da seyfiye sınıfı ve Kapıkulu askeri teşkilatı, merkezî otoritenin normatif taşıyıcısı olarak konumlanmış, Cumhuriyet döneminde ise ordu, laiklik ve modernleşme temelinde inşa edilen yeni merkezin ideolojik koruyucusu rolünü üstlenmiştir. Bu bağlamda çalışma, Tanzimat reformlarından 1908 Meşrutiyetine, 1960 ve 1980 askerî darbelerine kadar uzanan süreçte askerî yapının merkezî değerlerin taşıyıcısı olarak nasıl yeniden konumlandığını analiz etmektedir. Shils’in “kutsal değerleri taşıyan kurumlar merkezin meşruiyet kaynağıdır” önermesinden hareketle, Türkiye’de ordunun yalnızca bir güvenlik kurumu değil, aynı zamanda siyasal temsilin ve meşruiyetin kurucu aktörü olduğu vurgulanmaktadır. Çalışma ayrıca, Şerif Mardin’in merkez-çevre modelini Türkiye bağlamına uygulayarak, merkezin seküler, Batıcı elitlerce temsil edildiği; çevrenin ise muhafazakâr, dini duyarlılığı yüksek toplumsal gruplarca şekillendiğini ileri sürmektedir. Bu çalışma, tarihsel-sosyolojik çözümleme yöntemini benimsemiş ve Edward Shils’in merkez-çevre kuramı temelinde askerî kurumun ideolojik ve kurumsal işlevini dönemsel olarak incelemiştir. Kuramsal literatür, tarihsel belgeler ve ikincil kaynaklar yorumlayıcı bir yaklaşımla analiz edilmiştir. Bu çalışma, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e askerî kurumun yalnızca kurumsal bir süreklilik değil, aynı zamanda ideolojik bir taşıyıcılık işlevi üstlendiğini savunmakta, bu durumun Türkiye’de siyasal meşruiyet, temsil ilişkileri ve demokratikleşme süreçleri üzerinde belirleyici etkiler yarattığını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

Merkez-Çevre Ilişkisi , Askerî Kurumlar , Meşruiyet , Osmanlı Modernleşmesi , Sembolik Otorite , Şerif Mardin , Edward Shils

Kaynakça

• Adak, S. ve Lamprou, A. der. (2022). Tek parti dönemini yeniden düşünmek: devlet toplum ve siyaset. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Ağaoğlu, A. (1947). İki parti arasındaki farklar. Ankara: Arbas Yayıncılık.
• Ahmad, F. (2007). Demokrasi sürecindeki Türkiye (1945–1980) (A. Fethi, Çev.). Ankara: Hil Yayınevi.
• Akyılmaz, S. G. (2008). Osmanlı devleti’nde yönetici sınıf açısından müsadere uygulaması. Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 12, 389–420. http://kutuphane.dogus.edu.tr/mvt/pdf.php.
• Akyol, E. (2013). Merkez-çevre ilişkileri ve modelin geçerliliği. İçinde Türkiye’de siyasal hayat (haz. Ahmet Karadağ, ss. 393-451). Ankara: Orion Kitabevi.
• Bayram, S. (2022). The role of Turgut Özal in Turkish foreign and economic policy during 1983–1993. Social Sciences Studies Journal, 4(28), 6620–6625.
• Bayramoğlu, A., & Güngören, A. (2006). Şerif Mardin’le din ve devlet sosyolojisi konusunda söyleşi. İçinde Türkiye’de toplum ve siyaset (13. baskı, ss. 119–158). İstanbul: İletişim Yayınevi.
• Bayzan Keseli, M. (2025). bir gün tek başına romanı: demokrat parti döneminde merkez-çevre çatışması ve bireyselliğin savaşı. Bursa Uludağ Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 43(2), 125-145.
• Belhan, Ş. (2021). 1980 askeri darbesi sonrasında iktidara gelen Anavatan Partisi icraatları hakkında bir değerlendirme. Alınteri Sosyal Bilimler Dergisi, 5(2), 111–123.
• Berkes, N. (2022). Türkiye’de çağdaşlaşma. Ankara: Yapı Kredi Yayınları.
• Burak, B. (2011). Osmanlı’dan günümüze ordu-siyaset ilişkileri. History Studies, 3(1), 45–67. http://emreyildirim.me/wp-content/uploads/2015/05/ordu-ve-siyaset.pdf
• Cansever, N., & Kiriş, H. M. (2015). Türkiye’de ordu-siyaset ilişkileri çerçevesinde Ak Parti-TSK etkileşimine bakış. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 20, 361–384. Çavdar, T. (2000). Türkiye’nin demokrasi tarihi 1950–1995. Ankara: İmge Kitabevi.
• Çınar, M. (2006). Kültürel yabancılaşma tezi üzerine. Toplum ve Bilim, 105, 153–165.
• Demirel, T. (2002). Türk Silahlı Kuvvetleri’nin toplumsal meşruiyeti üzerine. Toplum ve Bilim, 93, 29–54.
• Dursunoğlu, İ. (2020). Türk siyasi hayatında merkez-çevre ikilemi: Millî Nizam Partisi (MNP) örneği. International Journal of Academic Values Studies, 3, 48–55.
• Erdoğan, M. (2003). Türkiye’de anayasalar ve siyaset. Ankara: Liberte Yayınları.
• Erkek, B. (2022). 24 Ocak kararları ve 12 Eylül darbesindeki rolü. The Journal of Academic Social Science, 126, 159–176.
• Etzioni‐Halevy, E. (1999). Élites, inequality and the quality of democracy in ultramodern society. International Review of Sociology, 9(2), 239-250.
• Gökçe, A. F., & Karaoğlu, E. (2025). Merkez-Çevre Teorisi Bağlamında Modernleşme Sürecini Max Weber’in Otorite Tipleri Üzerinden Değerlendirmek. İktisadi İdari Ve Siyasal Araştırmalar Dergisi, 10(26), 217-233. https://doi.org/10.25204/iktisad.1615426.
• Gönenç, L. (2006). 2000’li Yıllarda Merkez ve Çevre İlişkilerini Yeniden Düşünmek. Toplum ve Bilim, 105, 129–152.
• Gülener, S. (2007). Türk siyasetinde merkez-çevre ilişkilerinin seyri ve 27 Mayıs 1960 darbesi. Bilgi Sosyal Bilimler Dergisi, 1, 36–67.
• Hale, W. (1996). Türkiye’de ordu ve siyaset, 1789’dan günümüze. Ankara: Hil Yayıncılık.
• Heper, M. (2006). Türkiye’de devlet geleneği. Ankara: Yargı Yayınevi.
• Huntington, S. P. (1957). The soldier and the state: The theory and politics of civil-military relations. Cambridge: Belknap Press of Harvard University Press.
• İba, Ş. (1998). Ordu, devlet, siyaset. Ankara: Selya Yayıncılık.
• İnsel, A., & Bayramoğlu, A. (Ed.). (2004). Bir zümre bir parti: Türkiye’de ordu. Ankara: Birikim Yayınları.
• Karakuş Öztürk, H. (2025). Şerif Mardin’de Modernliğin Sosyolojisi. Uluslararası Medeniyet Çalışmaları Dergisi, 10(1), 65-74. https://doi.org/10.58648/inciss.1652413
• Karpat, K. (2002). Türk siyasi tarihi: siyasal sistemin evrimi (5. baskı). İstanbul: Timaş Yayınları.
• Lewis, B. (1968). The Emergence of modern Turkey. Oxford: Oxford University Press.
• Mardin, Ş. (2010). Türkiye’de toplum ve siyaset. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Mardin, Ş. (2006). Yeni Osmanlı düşüncesinin doğuşu. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Mardin, Ş. (1990). Türk siyasını açıklayabilecek bir anahtar: Merkez-çevre ilişkileri. İçinde Türkiye’de Toplum Ve Siyaset: Makaleler 1 (4. baskı). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Mardin, Ş. (1973). “Center-periphery relations: A key to Turkish politics?”. Daedalus, 169-190.
• Mills, W. (1974). İktidar seçkinleri (Ü. Oskay, Çev.). Ankara: Bilgi Yayınevi.
• Örs, B. (1996). Türkiye’de askeri müdahaleler: Bir açıklama modeli. Ankara: Derleme Yayınevi.
• Örs, B. (1998). Geç modernleşen ülkelerde ordunun rolü: Türkiye örneği. Yeni Türkiye, 23–24, 1219–1221.
• Özbudun, E. (2018). Türk anayasa hukuku. Ankara: Yetkin Yayıncılık.
• Özdağ, Ü. (1991). Ordu-siyaset ilişkisi. Ankara: Gündoğan Yayınevi.
• Öztürk, Ş., Nas, F., & İçöz, E. (2008). 24 Ocak Kararları, Neo-Liberal Politikalar ve Türkiye Tarım. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (2), 15-32.
• Savut, E. (2023). Türkiye’de kültürel iktidar kodlarının değişimi: Merkez-çevre dikotomisini yeniden düşünmek. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 25(1), 246–275. https://doi.org/10.16953/deusosbil.1197708
• Şen, S. (1996). Cumhuriyet kültürünün oluşum sürecinde bir ideolojik aygıt olarak silahlı kuvvetler ve modernizm. İstanbul: Sarmal Yayınevi.
• Şen, S. (2005). Silahlı kuvvetler ve modernizm. İstanbul: Nokta Yayınevi.
• Shils, E. (1982). Center and periphery: essays in macrosociology. Chicago: University of Chicago Press.
• Tan, M. (2008). Türkiye’de askeri müdahalelerin siyasal istikrar üzerindeki etkileri (Yayımlanmamış doktora tezi). Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Tek, H. (2006). Darbeler ve Türk basını. Bursa: Divit Basımevi.
• Timur, T. (2003). Türkiye’de çok partili hayata geçiş (3. baskı). İstanbul: İmge Kitabevi.
• Tuncel, G., & Gündoğmuş, B. (2012). Türkiye siyasetinde merkez çevrenin dönüşümü ve geleneksel merkezin konumlanma sorunu. Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 14(3), 139–157.
• Uzgel, İ. (2001). TDP’nin oluşturulması. İçinde B. Oran (Ed.), Türk dış politikası: kurtuluş savaşı’ndan bugüne olgular, belgeler, yorumlar (1919–1980) (Cilt 1, ss. 73–93). İstanbul: İletişim Yayınları.